@$@Husniddin@$@

Минтаќањои туристи ва рекреатсионии љумњурии тољикистон. Хусусият ва омилњои инкишоф.

Накша

Сарсухан.

Бобби 1. Минтаќахои туристии Љумњурии Тољикистон.

1. Мафњуми минтаќањои туристии ва омилњои инкишофдињандаи он.

2. Вазъи муосири минтакањои Љумњурии Тољикистон.

3. Мавзеъњои њифзи табиати Љумњурии Тољикистон.

Бобби 2. Туризми рекреатсиони дар Љумњурии Тољикистон.

1. Мафњуми туризми рекреатсиони ва намудњои он.

2. Тавсифи объектњои туризми рекреатсионии Љумњурии Тољикистон

3. Ањамияти принсипи экологи дар рушди туризм дар Љумњурии Тољикистон

Бобби 3. рушди туризм дар Чумхурии Точикистон

1с 1.Обхои шифобахш ва ахамияти иктисодии онхо дар рушди туризм.

Хулоса.

Руйхати адабиёт.

Сарухан

Воќеъан њам Љумњурии Тољикистон кишварест табиати бою сарватњои бебањо дошта, ќисми зиёдашро балантарин ќаторкуххои ИДМ ишѓол кардаанд. Аз руи татќиќоти олимон муайян карда шудааст,ки њудуди кишвар 900 га комплекси табии бо 40 намуди ландшафт (манзара) мавчуд аст. Кишвари мо бо чашмањои шаффоф, гарму табобати ва олами растанињои шифобахш ба оламиён машњур гаштааст. Зеро дар ќаламрави чумхури зиёда аз 200 чашма аз чумла 40 чашмаи гарму 2 хазор намуди растанињои шифобахш мављуданд. Хамчунин Тољикистон бо шароитњои махсуси иќлимиаш (дар 1 сол ќариб 300 рузи офтоби мављуд аст) аз дигар мамлакатњои њамсоя фарќ мекунад. Гайр аз ин мардуми тољик таърихи тамадуни нињоят бой ва ѓани дошта, дар сарзамини Тољикистони муосир ёдгорињои зиёди таърихию меъмори боќи мондааст, аз ин ру хусусиятњои хоси минтаќавияти релеф, шароитњои гуногуни табии ва мављудияти ёдгорињои таърихию меъмори ба мо имкон медињад, ки дар Тољикистон якчанд намудњои соњаи туризмро инкишоф дода, дар ѓани гардонидани буљаи давлат сањми худро гузорем. Зеро туризм соњаест,ки дар бештари кишварњои љахон яке аз соњањои сердаромад ба шумор меравад.

Бинобар он ташкилу тараќќи додани соњаи туризм ва бунёд намудани иншоотњои санаторию курорти дар љумњурии мо ањамияти њам сиёсию иќтисоди ичтимои ва њам маънави дорад.

Аз ин лињоз туризм дар солњои наздик ба як соњаи муњими манфиатбахшу сердаромад табдил хоњад ёфт. Мо инљо метавонем танњо як мисол биёрем: Туркиё аз њисоби ривољ додани танхо соњаи туризм соле ба андозаи 40-50 фоизи даромади буљаашро мегирад.

Рисола аз сарсухан, ду боб, хулоса , адабиётњои истифода шуда иборат мебошад. Маќсади асосии навиштани ин рисола омузиши шароитњо омилњои ташакулёби ва проблемањои ташкили худудии туризм ва рекреатсия дар Тољикистон мебошад.дар боби авал мо кушиш кардем,ки омилњои табии ва иќтисодию ичтимоии ташакулёбии туризм ва рекреатсияро муайян намоем. Зеро ин соха дар заминаи ин омилњо инкишоф меёбд. Бобби 2-юм бошад проблемањои ташкили њудудии туризм ва рекреатсия дар Тољикистонро дар бар мегирад.

Кори мазкур дар ин љода тоза аст. Бинобар он аз камбудиву норасоињо ори нахоњад буд. Аз ин ру, эхтиромона аз мутахасисон хохиш менамоем, ки фикру эродхои хешро нисбати ин нигошта иброз намоянд,то инки дар корњои баъди ба таври бояду шояд ба инобат гирифта шаванд.

Бобби 1. Минтаќањои туристии Љумњурии Тољикистон

1. Мафњуми минтаќањои туристии ва омилњои инкишофдињандаи он.

Дар њал намудани проблемањои мосири људо намудани њудудхои туристи ва рекреатсиони ду аќида вуљуд дорад:

1. Дар заминаи минтаќањои ањолинишини курорти инкишоф додани њудудњои «урбанизатсияшуда»-и туристи рекреатсиони ё ин ки агломератсияњои курорти.

2. Бо рохи бунёд намудани «боѓхои ререатсиони»инкишоф додан дар байни минтаќањои ањолинишин .

Мо дар ин мавзуъ њар яки онњоро аз руи хусусиятњои хосашон дида мебароем. Аз руи хусусиятњои хосашон худудњои туристи ва рекреатсиони ба якчанд гуруњњо људо карда мешаванд, ки дар байни онњо ноњияњои курорти ва комплесњои алоњидаи табобатию санитарии ва комплесњои туристии лижарони куњи шуњрати љањони дорад.

Ноњияњои туристии назди бањри – яке аз минтаќањои тез инкишофёбандаи соњаи туризм ба њисоб мераванд.

Мувофиќ маълумотњои омори аз руи шумораи ќабули туристон ноњияњои назди бањри баъд аз шањрњои машњури туристи љои дуюмро мегиранд.

Хусусияти хоси сохтори њудудии ин намуди ноњияњо дар он аст, ки инкишофи истироњатию фарогати ќад-ќади бањр ба шакли рањ–рањ љо ба љо шудаанд. Лекин аз руи тадкикотњои олимон маълум шуд, ки ин намуди љо ба љокунии иншоотњо чандон самаранок нест. Мувофики пешнињоди мутахасисон бояд, ки иншооти дар сохилњо ба таври амуди љойгир карда шаванд.

Аз руи нишондоди онхо 3- минтаќаи функсионалиии амуди људо карда шудааст.

1. Бевосита дар соњил – минтаќа бо намудњои обии истироњату фароѓат.

2. Дуртар аз соњил - минтаќа бо намудњои руи заминии истироњату фароѓат.

3. Пас аз онњо- минтаќа барои истироњати туристон (муасисахои љо ба љо кунии хурока ).

Дар зинаи варзиши оби љой асосиро бандар, ки барои шинокунии туристон сохта шудааст мегирад.

Яке аз масъалањои принсипионии ташкили њудудии ноњияњои туристии назди бањри - ин интихоби мавзеъ барои љобаљокунии

иншоотхои турист ива рекреатсиони ба њисоб меравад. Аз руи як ќатор тадќиќотњое,ки дар минтаќањои истироњатии назди Балтика маълум шуд, ки дар рузњои офтоби посёлкањои туристи пурра бе одам мешаванд. Истироњаткунандагон на ин ки ба љой сохташудаи посёлкаи туристи балки ба мавзеъњои табии атрофи он таваљухи бештар доранд. Аз ин ру бояд посёлкаи туристиро дар мавзеъњои табии бетаѓир љойгир намуд. Барои љо ба љо кунии иншоотњои туристи мавзеъњои оддиро дар соњил интихоб намудан хубтар аст.

Ба шакли «урбанизатсияшуда»-и ташкили фаъолиятњои рекреатсиони курортњои табобатию санитарии ин дохил мешаванд, ки онњо як ќатор омилњои табииро ба максадњои табобатию барќароркуни ва профилактики истифода мебаранд. Дар солњои 80-уми асри гузашта туризми табобати ру ба таназул нињод. Аз ин руй бисёри аз курортњои мамлакатњои љахон ба хотири љалби туристон дар сохтори худ бозсозињоро гузарониданд. Ин бозсозињо борои пахн намудани функсияњои варзишию тандурусти ва фароѓати сурат гирифт.

Аз руи фарзияњои муайян гуфтан мумкин аст, ки рекреатсияи табобатию санитари ин намуди аврупоии туризм мебошад. Чунки туризми истироњати дар дигар минтаќањои кураи замин

ба монанди аврупо инкишоф наёфтааст. Дар мамлакатњои ИДМ аз љумла Тољикистон нисбат ба ин намуди туризм диќќати махсус дода мешавад.

Дар солњои охир шумораи курортњои лижаронии куњи низ ба суръат зиёд шуда истодааст. Барои инкишофи ин намуд курортњо омилњои табии ба монанди мављудияти ќабати 50- 60 сантиметр барф давоми накамтар аз 3- моњ дар соле шароитњои мусоиди иќлими ва бехатарии шаклњои релеф заминањои асоси ба њисоб мераванд.

Соњаи туризм ва истироњат дар Тољикистони муосир ва дигар мамлакатњои ИДМ давраи гузаришро аз сар гузаронида истодааст. Чунки ин соња дар Тољикистон соњаи нисбатан нав ба њисоб меравад ва аз руи хусусиятњои хосаш аз дигар соњањои мављудаи хољаги фарк мекунад. Дар Тољикистон протсеси баркароршавии комплексњои туристиву рекреатсиони аз руи функсия ва таносуби дохили соњави ва байни соњави гузашта истодааст. Барои он,ки ин протсес хислати максаднок гирифта идора шаванда бошад ба шароитњо ва омилњое,ки боиси инкишоф ва пањншавии соњаи туризм ва рекреатсия мегардад бањои илми додан зарур аст. Ба ибораи дигар сухан дар бораи шароитњо ва омилњои ташкили њудудии комплексии бо њам алоќаманди соњањо в зерсоњањои туризм ва рекреатсия меравад.

Ба аќидаи мо пеш аз њама ба њолати аслии ташкили њудудии соњаи рекреатсия –яъне номгузории омилњо ва шароитњои ташкили њудудии туризм диќат додан зарур аст.

Омилњои иќтисодию љамъияти – ин ќувваи њаракатдињандае мебошад,ки ташкили њудудии ќуввањои истењсолкунанда ва ќисман соњаи рекреатсияро муайян мекунад.

Дар зери мафњуми шароитњо бошад, њолати табиию иќтисодие фањмида мешавад, ки омилњо дар он мегузаранд. Дар бисёр адабиётњо нишон дода шудааст, ки талаботњои рекреатсиони омили муњим ташкили њудудии соњаи туризм ва рекреатсия мебошанд. Дар ин маврид фањмида мешавад, ки њолати талаботро таъсири омилњои иќтисодию ичтимои муайян мекунанд. Лекин талаботњои рекреатсиони дар он мавриде ба сифати омил баромад карда метавонанд,ки онхо ба андозае омухта шуда бошанд.

Њатто талаботњои омухташуда низ аз имкониятњои љамъият пеш аз њама аз иќтисодиёт вобаста бошанд.

Ба аќидаи иќтисодчиёни Шурои иќтисодии Созмони Миллали Мутањид давлат дар сурате туризмро хуб инкишоф дода метавонад, ки агар 870%-и неъматњои моддии зарурии туристон аз истењсолоти милли таъмин карда шавад. Наќшаи аосноки мурратаби омилњои аз њама фаъоли ташкили њудудии соњаи рекреатсия аз тарафи географии Чех П.Мариотом (1971 ) ва географии рус И.В Зорнин тартиб дода шуда буд. Онњо ин омилњоро шартан ба ду гуруњ људо мекунанд:

1. Омилњое, ки онњо талаботњоро барои ташкили системаи рекреатсиони ба вуљуд меоранд. Онњо ба равандњое, ки дар љомеа мегузаранд алоќаманд буда, зарурати ба вуљуд овардани соњаи туризм ва рекреатсияро муайян мекунанд.

2. Омилњои ба амалбаоррандаи талаботњои ререатсиони онњо бо захирањои табии, фарњангию таърихи ва комплексњои имкониятњои иќтисодию ичтимои алоќаманд мебошанд.

Њам омилњои пайдокунанда ва њам омилњои ба амалбарорандаи ташкили њудудии соњаи рекреатсия метавонад ба омилњои худудии мањдудкунанда људо мешаванд:

Гуруњи омилњои пайдокунандаи мањдудкунанда (локализуюших генерируюших фаторов ).

Яке аз омилњои муњими ин гуруњ- ин ноборбарии њудудии талаботњои рекреатсиони мебошад,ки дар системаи љо баљокунии мамлакатњо махсусан дар системаи љо баљокунии шањрњо равшан зоњир мегардад.

Ба омилњои ба амалброрандаи мањдуд (креализуюшим локализуюшим факторов) – пеш аз њама захирањои табии, фарњанги ва таърихии рекреатсиони дохил мешаванд. Барои ташкили њудудњои соњаи туризм ва рекреатсия категорияњои сохтори захирањои рекреатсиони ањамияти махсус доранд. Дар зери мафњуми категорияњои захирањои рекреатсиони – шумора сифат ва гуногунии њудудњои рекреатсиони фањмида мешаванд. Њамчунин ба ин гуруњи омилњо алоќамандии ин соња бо дигар соњањои истењсоли ва ѓайри истењсоли дохил мешаванд. Чи тавре, ки таљрибаи аксари давлатњо нишон медињад, соњаи туризм ва дигар соњањои пешрафтаи умуми хољаги пайрави кунад. Њаминро ќайд кардан зарур аст, ки миќдори ин гуруњи омилњо зиёд аст. Мо дар ин љо ба таври мухтасар доир ба баъзеи онњо маълумот додем ва њаминро гуфтем,ки инкишофи бо суръати соњаи туризм ва рекреатсия зарурати људо намудани њудудњои нави туристиро ба миён овардааст. Аз ин ру њангоми људо кардани минтаќањои туристи ва рекреатсиони бояд ин минтаќањо њаматарафа омухта шаванд ва вобаста ба меъёрњои байналмилали махсусгардонида шаванд.

2. Вазъи муосири минтаќањои туристии Љумњурии Тољикистон

Аз љониби Њукумати Љумњурии Тољикистон ќабули ќарор дар бораи эълон намудани ноњияњои Варзобу Балљувон ва дараи Ромит њамчун минтаќаи табобатию санатории, истироњати ва туризм.

Маќсади асосии танзими барнома дар Љумњурии Тољикистон ташкил намудани комплекси замонавии муосир ва ракобатпазири туристии таъминкунанадаи имкониятњои васеъ барои ќонеъ сохтани талаботњои шањрвандони љумњури ва шањрвандони хориљи дар хизматрасонињои гуногуни туристи тањияи механизмњои иќтисодию њуќуќии дастгирии афзалиятноки туризми дохили ва воридшаванда, таъмини љалби устувори асъори хориљи ба иќтисодиёти кишвар, рушди бахшњои омехтаи иќтисодиёт мебошад.

Вазъи муосири дараи Ромит

Њамаги 20 км дуртар аз љониби шарќии шањри Душанбе дар болооби дарёи Кофарнињон дараи хушманзараи сабзи Ромит љойгир аст. Дара аз номи дењаи зебои Ромит, ки дар соњили рости сардаи миёна (љой њамроњшавии он ба дарёи Кофарнињон

љойгир аст) гирифта шудааст. Нуктаи поёнии дараи Ромит таќрибан дар баландии 1176 метр љойгир буда ва нуќтаи аз њама баландтаринаш аз сатњи бањр 3195 метрро ташкил медињад. Ин минтаќа бо нишебињои бузург, даштњои танг, чуќурию ѓорхо, ва пастхамињо ињота шудааст. Куњњо бошанд аз харсангњои азимљусса ва сангпораю сангрезањо ташкил ёфтааст.

Релеф ва иќлими минтаќаи Ромит.

Релеф ва минтаќа ба нишебањои бузург, даштњои танг ва чуќуриву пастхамињо ињота шудаанд. Аз ин лињоз релефи ин минтаќа ноустувор мебошад.

Агар ба боло ба љониби соњили дарёи Сардаи миёна назар афканен дар роњ ќишлоќњои: Хушан, Поён, Пешандоз, Вистон, Дашти-мазар ва ѓайра аз тарафи чапи соњили дарёи Сарбо ќишлоќњои Яфраз, Товиши поён, Варва, Днепрро мебинед ва зебогии ќўњњо ва эњсосоти нотакрори табиати минтаќаро дарк менамоем.

Дара яке аз мамнуњгоњњои машхури Тољикистон мамнунгоњи Ромит љойгир аст, ки соли 1951 дар масофаи 16,1 њазор га ташкил шудааст.

Мамнуњгоњи Ромит ба намуди секунља монанди дорад.Иќлими ин минтаќа ба ќисми ќаторкуњњои Њисор таалуќ дорад. Миќдори боришот дар нимсола ба 800-1000 мм расида шумораи зиёди он ба фасли зимистону бањор рост меояд, боронгарии хеле кам ба назар мерасад. Ќабатњои барфњо аз охири мохњои ноябр то мохи март меистад. Њарорати солонаи њаво ба 9,8 градус селсия таќсим мешавад (дар мохи июл-август +38С) ба кайд гирифта шуда, минимали бошад (дар моњњои декарб-январ -30С) ба ќайд гирифта шудааст.

Нишондодњои иќтисодии минтаќаи Ромит.

Минтаќаи Ромит чамоатњои дењоти Бањор, Симиганг, Љўёнгарон ва Ромитро дар бар мегирад. Ин минтаќа 76199 нафар ањоли дорад. Дар ин минтаќа 54 мактабњои тањсилоти њамагони ва 4 кўдакистон арзи вуљуд дошта дар онњо 16323 нафар хонандагону кўдакон таълиму тарбия мегиранд, ки ба онњо 911 нафар омўзгорону мурабияњо сабаќ меомўзонанд. Сокинони ин минтаќа аз 6 беморхонаи љумњуриявию минтаќави, 29 дармоногоњњою пунктњои тиббї истифода мебаранд. Корхонањои мадани - равшанномаи дар 15 хонањои маданият, клубу китобхонањо вобаста ва талаби рўз ба рўз монда шудааст. Дар љамоати дењоти Бањор, Симиганљ, Љўёнгарон ва Ромит 6067- нафар нафаќагирон ба ќайд гирифта шудааст.

Вобаста ба сахлияашон ба дехќонон дар љамоати дењоти Бањор 36 хољагии дењќон дар майдони 47,5 гертар, љамоати Симиганљ 65 хољаги дењќони дар майдони 73 гектар, љамоати дењоти Чулнгаран 62 хољаги дењќони дар майдони 71,1 гектар замин људо карда шуда , дар ин хољагињо 815 нафар одамон ба љои кор тамин мебошанд.

Дар ин минтаќа гармхонаи тобистон, фабрикаи парандапарвари, заводи консервабарори, идораи занбури асалпарвари, хољагињои љангали Кофарнињон, Ромит, боѓи педагоги, истироњгоњи кумитаи фарханг, истироњгоњи Точикстройиндустрия, Ховар, Роњи оњан, Комбинати орд, Явраз, лагерњо, дењањои Нозирообод, Личак, Шоразм, Гулнгарон, Ёс, Тисеман, Ромитро дар бар мегиранд ба заводи шарбатбарори арзи вучуд дорад.

Хољагињо ва корхонањои ин мавзеъ 2800 га замини иштшаванда аз љумла 20-60 га замини оби, 580 га замини боѓот ва 170 токзорро ихтиёрдори менамоянд.

Хољагињо барои 457 сар чорвои калони шохдор, 2311 сар чорвои майда ва 155 сар асп мебошанд,ки ѓайр аз ин мењмонхонањо тарабхонањои замонави низ вуљуд доранд. Дар ин минтаќа гармчашмаи шифоии Зайрон љойгир аст, шабакаи барќи шањр хатњои баландтарро ба истифода додаст.

Дар маркази дехаи Ёз, Явраз ва шахраки Ромит шхона,магозаи молњои ниёзи мардум , чойхона ба истифода дода шудааст.

Нохияи Варзоб аз чануб бо нохияхои тулии дарёи Зарафшон буда хамсархад мебошад ,аз тарафи шимол бо дараи Ромит, аз тарафи шимолу шарк ибо кишлоки Рохати ва шахри Вахдат хамсархад аст.

Иклими дараи Варзоб

.Иклими дара континенти муътадил мебошад. Харорати миёнаи январ дар кисми миёнакух аз -1с то -7с

.кисмати баландкух -11,1с

.июл мувофикан 24,2 ва 9,7с гарм мебошад.

.боришоти солона 1600-1800мм мебошад.

.давраи сербориш ноябр июн мебошад.

Иктисодиёти нохияи Варзоб

Сохаи асосии иктисодиёти нохияи Варзоб туризм ва хочагии дехот мебошад.

Кисми асосии мачмуи махсулоти миллии нохияро сохаи хочагии кишлок ва хизматрасони ишгол мекунад. Инчунин сохтори МММ-и ин нохия дар мудати 5-соли охир тагир наёфтааст. Илова бар ин махсулоти хочагии кишлок дар ММД бо дигар сохахои ин нохия баробар афзоиш меёбад.

. инчунин хачми мачмуи махсулоти дохили нохия дар давоми 12 мохи соли сипаришуда 11млн 642 хазору 100 сомониро ташкил намуд, ин нисбат ба хамин давра соли 2005 ба маблаги 1млн 380 хазору 300 сомони зиёд аст.

Дар бораи барномаи рушди ноњияи Балљувон ба сифати минтаќаи туризми байналмилали дар давраи соли 2002 -2012

Ба маќсади тадбиќи ќарори Њукумати Љумхурии Тољикистон ва аз 3 ноябри соли 2001 тањти раками 498 «Дар бораи минтаќаи байналмилали эълон намудани ноњияи Балљувон», Њукумати Љумхурии Тољикистон ќарор мекунад:

1. Барномаи замимакунии рушди ноњияи Балљувон ба сифати минтаќањои туризми байналхалки дар давраи солњои 2002 -2012 тасдик карда шавад.

2. Раисони вилояти Хатлон ва ноњияи Балљувон дар њамкори бо вазорату идорањои Њукумати Љумхурии Тољикистон , ки барои

тадбики барномаи мазкур љалб гардидаанд,иљрои тадбирњои пешбинишударо таъмин намояд.

Дар марњилаи њозираи пешрафти љомеа инкишофи туризми байналмилали бояд яке за самтњои асосии сиёсати иќтисодии Љумњурии Тољиистон ба њисоб равад.

Мављуд будани иќтидори байни захирави, ки дар табиати зебои нотакрор, шароити мусоиди иќлими ёдгорињои фарњангию таърихии ќадимаи кишвар ифода меёбанд, барои инкишофи туризми байналмиллали, бо дарназардошти њалли масоили ташкили соња аз љониби сохторњои давлати, заминаи боэътимод шуда метавонад.

Њукумати Љумњурии Тољикистон ба дарназардошти муњими проблемаи мазкур ба ќарори худ аз 3 январи соли 2001 тањти раками №498 њудуди ноњияи Балљувонро минтаќаи туризми байналмиллали минтаќаи туризми байналмилали эълон намуд, ки ин ба инкишофи туризми минтаќа асос гузошт.Ба ќабули ќарори мазкур барои бењтар кардани шароити ичтимоию иќтисодии ноњияи Балљувонро минтаќаи туризми байналмилали .

3. Мавзеъњои њифзи табиати Љумњурии Тољикистон

Дар замонаи омилњои мусоид иклим, релеф ва обњои гамру хунуку менирали якчанд зонањои истироњати дар дарањои љанубии каторкуњи Њисор, Ќаратоѓ, Лучоб, Варзоб, Ромит ва ѓайра таклим карда шудаанд. Доир ба инкишофи туризм дар ин минтаќа аз тарафи њукумати Тољикистон корњои зиеде иљро карда шуда истодаанд.

Мувофики маълумотњои омори дар њудуди Чумњури ќариб 1300 кул мављуд буда, масоњати онро зиёда аз 700 км–и мурабаъро ташкил медињад, ки яке аз онхо Искандаркул-дар водии Зарафшон дар баландии 2220м аз сатхи бахр љойгир буда атрофи он бо доманакуњњо ва бешаву дарахтони њамешасабз пушида шудааст.

Масоњати Искандаркул ба 3,5 км квадрати расида, чукуриаш зиёда аз 70м аст.Дар бораи пайдоиш ва зебогии ин кул њаргуна ќиссаю ривоятњои халки мављуданд. Њатто баъзе ривоятњоро ба номи лашкари Искандари Маќдуни алоќаманд мекунанд. Њоло атрофи кул ба мавзеи хуби мехмонону сайёхон табдил дода шудааст. Дар сурати дар атрофи кул объектњои туристи ва ретраксионии самаранок ташкил ва љойгир карда шаванд, ин мавзеъ метавонад яке аз љойхои дустдоштаи сайёхон

гардад. Инчунин ќисматњои алоњидаи Тољикистон дараи Варзоб, дараи Ромит, дараи Камаров, мавзеъи Балљувон ва куњњои сарбафалаккашидаи барфпуши Бадахшон барои ташкили истирохату фароѓат, табобат, варзиш ва куњнаварди заминањои мусоиде ба хисоб меравад.

Дар шароити гузаштани Љумњури ба иќтисоди бозоргони љалб намудани захирањои ретраксиони дар гардиши хориљи пеш аз хама дар ташкил ва инкишофи туризм ва истироњат метавонанд роли муњимеро бозанд. Яке аз самтњои муњими њал намудани масъалањои муњими иќтисодию ичтимои, инкишифи Тољикистон гардад.

Дар шароити релефи муракаби Тољикистон дар заминаи водињои бузурги ноњиябандии ретраксиони як системаи мањдудро даровардан мункин аст. Њаминро кайд кардан зарур аст ,ки яке аз олимњои шинохтаи Тољикистон профессор Муњабатов Х. доир ба ин соња таваљуњи махсус зоњир намуда, дар китоби худ «Природно- ресурсные потенциалы горных территории Республики Таджикистан». Њудуди Тољикистонро ба якчанд минтакањои ретраксиони људо намудааст. Вобаста ба хусусиятњои асосии шароитњои табии ва пахншавии захирањои ретраксиони аз руи минтаќањои баланд дар њудуди Тољикистон минтаќањои зеринро људо кардааст, ки њар кадоми онхо хусусиятњои худро доранд.

Минтаќаи шимоли, маркази, љануби , ѓарби ва Помир.

Минтаќахои ретраксиони Шимоли – ќисматхои љанубии ќаторкуњи Ќуррама, куњњои Муѓул, водии дарёи Сир ва Шимоли ќаторкуњи Туркистонро дар бар мегирад. Ин минтаќа аз захирањои ретраксиони хеле бой аст. Асоситарин захирањо шароитхои хуби иќлими соњили бањри тољик чашмањои шифобахш ва ёдгорињои таърихи ва меъмории шахрхои Панљакент, Хуљанд, Исфара ва Истаравшан ба њисоб мераванд. Њаминро ќайд кардан зарур аст, ки солњои охир дар ин минтаќа нисбат ба дигар митаќањои Тољикистон соњаи истироњату табобат босуръат инкишоф ёфта истодаст,ки ин пеш аз њама ба дараљаи инкошофи соњањои саноати вилоят вобаста аст.Дар айни њол дар ин минтаќа якчанд базањои туристи ва санаторияњо ташкил карда шудаанд,ки њамасола ба садњо нафар сайеёњони дохили ва хориљи хизмат мерасонанд.Яке аз санаторияњои машњури ин минтаќа санаторияњои Њавотоѓ ба њисоб меравад.Ин санатория 30 км дуртар аз шањри Истаравшан вокеъ гаштааст.Омили асосии табобатии санатория оби менералии гарм (51-53) ба њисоб меравад.

Объектњои асосии туристи ва ретраксионии ин минтаќа Боѓи ботаники Помир, парваришгоњи Зоркул, Мурѓоб, Музкул, санаторияи Гармчашма, Туѓайзорњои поёнии дарёи Ванљ, ѓори Салимпошо, ёдгорињои ќалъаи Каљкања, Кофирќалъа ва Бозордара мебошад. Инчунин дар дохили минтаќањои номбурдашуда боз водињои дурдтарини ноњиябандии ретраксиони зиёд мављуд аст.

Мо дар ин љо яке аз водињои хурд, зонаи туристи ва ретраксионии Гармро мавриди омузиш ќарор додем. Ин зона дар ќисмати шаркии минтаќаи ретраксиони маркази љойгир шудааст.Баландии ин зона аз 1000 то 2000 м мебошад, ки шароитхои хеле мусоиданд. Њамчунин чашмањои менерали-табобати хеле бой аст.Дар натиљаи тахлил ва бањои ретраксиони додан дар њудуди ин зона 80 њазор гектар њудудхои ретраксиони куњи муайян карда шудааст. Тањлил иклими зонаи Гарм нишон дод,ки рузњои офтоби бисёр буда, рузњои абрнок нисбатан каманд.

Релефи зона барои ташкили роњхњои туристи категорияњои душвор машѓулиятњои махсуси намудњои варзиши чун алпинизм мусоид аст. Њамчунин дар њудуди минтака заминањои зиёде барои ташкили варзиши лижаронии куњи мавчуданд.Аз руи маълумоти тољикгеология дар худудди зонаи гарм зиёда аз 30 конњо ва чашмањои менерали, 3 кули сулхурдор ба хисоб гирифта шудааст.Њоло аз онњо танњо чандтоашро бо маќсади рекреатсия истифода мебаранд,ки ин њам бошад санаторияи оби Гарм аст.Њамаи нохияхои маъмури имкониятхои бисери ретраксиони доранд,масалан дар худуди н.Файзобод дар натиљаи бањои компликси додан 18 хазор га њудуд барои фаъолияти ретраксиони муайян шудааст. Дар айни њол аз ин њудуди бузург танхо 4 % -ро муасисањои ретраксиони ишѓол намудаанду халос.

Минтакаи туристи ва ретраксионии маркази кишвари куњи буда аз ќаторкуњњои Туркистон,Зарафшон,Њисор,Олой ва ќисмати љануби (Петри -1) як нишебии шимоли ва ѓайра иборат аст.Объектњои туристи ва алпинистии минтаќа кулњои Искандаркул, Марѓузор, Кули Калон, Пайрон, обанбори Норак, кулњои Чимтарѓа (54-94м), дар ќаторкуњњои Зарафшон ва Ќазон (44-91м) ба њисоб мераванд. Мавзењои асосии истироњатию табобатии минтаќа –курорти Хоља оби Гарм (50км дур аз Душанбе), курорти Обигарм (90 км дур аз Душанбе), санаторияњои Шоњамбари (25км дур аз Душанбе), Явроз (48км дур аз Душанбе), базаи туристи Варзоб ,базаи лижаронии куњи Такоб ва якчанд сайёхроњњои алпинисти ба њисоб меравад. Минтаќаи љанубу ѓарби ќисми нисбатан поёнии љанубу ѓарбии Тољикистонро дар бар мегирад.Аз љињати таксимоти маъмури як ќисми ноњияњои тобеи марказ ва пурра вилояти Хатлонро дар бар мегирад. Ин минтаќа яке аз минтаќањои муњими саноати ва кишоварзи ба њисоб меравад. Аз ин бар меояд, ки талаботњои ретраксионии ањоли дар ин минтаќа хело зиёд мебошад гарчанде ин минтаќа њудуди зиёдеро дар бар мегирад, лекин захирањои ретраксионии ин минтаќа чандон хуб омўхта нашудаанд.Мавзењои асосии ин минтаќа инњоянд: мамнунгоњи бешаи Палангон ва дашти Љум ва чашмањои менерати Ќизимтумшуќ, Хољамумин, Чилучорчашма, ёдгорињои гуногуни таърихи меъмори, маќбарањо, масљидњо,ва як ќатор иншоотњои бузурги саноати.Минтаќаи Помир ќисмати љануби шарќи Тољикистонро дар бар гирифта яке аз минтаќахои на танњо Тољикистон балки баландтарин минтаќаи ИДМ мебошад. Баландии мутлаќи он аз 2100 то 7495 км аст. Аз љињати таќсимоти маъмури пурра њудуди вилояти Бадахшонро дар бар мегирад. Захирањои асосии ретраксионии ин минтаќа ,маршрутњои алпинисти,хољагињои шикори муњимаш чашмањои бешумори минерали мебошанд. Дар бораи ин минтаќа гуфтанием, ки аз ќадим табиати нотакрору сарватњои пурасрори табииаш диќати сайењони рус ва хориљиро љалб карда буд.

Агар њамаи њудуди људошударо дар ноњияи Файзобод бо маќсади рекриатсиони истифода бурда шаванд дар ин сурат дар ин љо 9000 нафар рекриатњоро љойгир кардан мункин аст (аз њисоб 5 нафар дар як гектар). Дар минтаќаи парваришгоњи Камароб,Сангвор хољагињои шикорчигии Сангикор, Чилдара ва Њоит инкишоф додани туризми куњи ва шикор мувофиќи маќсад мебошад. Њамчунин дилрабои ёдгорињои табии барои инкишофи туризми таърифоти мусоданд.

Яке аз шаклњои ташкили њудудњои васеъ барои истироњат ва туризм бунёд намудани боѓхои табии ретраксиони табии мебошад. Боѓи табии ретраксиони чунин ташкилкуние мебошад,ки манфиатхои муњофизати табиат ва манфиатњои ташкили рекриатсияро пайваст мекунад. Ин боѓхо дар нохияњое ташкил карда мешаванд, ки табиати онхо таъѓир дода нашудааст ва арзишњои табиию фарханги зиёд дорад. Ба ѓайр аз ин дар љахон боѓњои Миллию табии объекти махсуси муњофизаткунандаи табиат буда ташкили истироњат ва туризм дар онњо мањдуд мебошад. Боѓњои Милли вазифањои зеринро иљро мекунанд:

1. Муњофизат намудани табиати нисбатан аљоибро

2. Ташкили база барои тадќиќотхои илми дар шароити табии

3. Ба вуљуд овардани шароит барои туризми маърифати

4. Корњои тарбияви (тарбияи экологи)

Боѓњои ретраксионие, ки дар мавзењои байни макомњои ањолинишин ташкил карда шудаанд, бояд ба талаботњои ретраксиони бавуљуд омада љавод дода тавонанд.

Вобаста ба типологияи системањои њудудии ретраксиони ,ки соли 1975 Олимон И.В.Варнин ,А.С. Преображинский ва Ю.А. Всденин кор карда баромаданд.

Боѓњои рекреасиони ба се типи функсионали таќсим мешаванд.

1. Боѓњои рекреасионии тандурусти.

2. Боѓњои рекреасионии варзиши.

3. Боѓњои рекреасионии маърифати.

Боѓњои варзиши тандурустии рекреатсиони дар навбати худ ба 4 зертип људо карда мешавнд, ки њар яке онњо кадом як вазифаи машѓулияти рекреасиониро ташкил мекунанд:

а) Сайру гашти,

б) Варзиши,

в) Шикору мохидори,

г) Боѓњои омехта, ки ду ё се гурухи машѓулиятњоро доранд .

Типи маърифатии боѓњои рекреатсиони вазифаи инкишофи маънавии одамро иљро мекунанд.Вобаста ба сарчашмањои маърифатиро ба ду зертип људо мекунад:

а) Фарњангию маърифати-ба ин зертип боѓњои таърихию меъмори ,этнографии ва ѓайра дохил мешаванд.

б) Табиию маърифати –ин боѓњо танхо мавзеъњои њодисахо ва обектњои табии бењамто доранд.

1. Мављуд будани чунин боѓхо дар Тољикистон низ ба чашм мересанд, ки ањамияти бузург доранд. Ба монанди Боѓи миллии Тољикистон, ки дар Помир љойгир аст .

2. Боѓи табии ва таърихии Шимкент, ки дар ноњияи Турсунзодаи Тољикистон, дар нишебии ќаторкуњњои Њисор љойгир гаштааст. Ба аќидаи мо бунёд намудани чунин боѓхо барои инкишофи туризм ва њал намудани баъзе масъалањои илмиву экологи ёрии хубе мерасонад.

3. Боѓи табии Сари Хосор, ки дар вилояти Хатлон чойгир аст .

Бобби 2.Туризми рекреатсиони дар Љумњурии Тољикистон

1. Мафњуми туризми рекреатсони ва намудњои он.

Фаъолиятњои рекреатсиони аз омилњои иќтисодию ичтимои тараќиёти љомеаи муосир ба њисоб меравад. Туризми рекреатсиони – ин намуди туризм (бо маќсади истироњат ва табиат) барои амсол давлањо шакли асосии туризм ба њисоб меравад.

Аксари туристони хориљие, ки ба Испания, Туркия, Италия ва аз љумла ба Тољикистони мо асосан ба њамин маќсад меоянд.

Сайёњатњо ба маќсади табобат (биологический туризм) аз дигар намуд туризм фарќ мекунад. Ин намуди саёњатњо хислати шахси ва индувидиали доранд. Доимо давомноки ин намуди саёњатњо 24-28 рузро ташкил мекунанд ки онњо ба ин намуди туризм махсус гардонида шудаанд. Ва бо муасисањои махсуси тибби алоќаи хуб доранд. Асосан саёњонро барои табобат дар ин ё он минтаќањои туристи табибон тавсия мекунанд. Аз ин ру ба вуљуд омадани ин намуди туризм наќши асосиро маълумотнокии намояндагони муасисањои тибби дар бораи минтаќањои туристи ва рекреатсиони мебозад.

Мављудиятхои захирањои фароѓатии тибии хусусиятњои зиёди минерали асоси ба вуљуд ва инкишофи туризми рекреатсиони ба њисоб мераванд. Дар айни њол дар осоишгоњои Њавотег, Хољаоби гарм, Шоњамбари, Гармчашмае, ки оби гарму хунуки минерали дорад садњо туристони дохили ва хориљи истироњат мекунанд ва њамчунин дар минтаќањои туристии Ромит, Варзоб Балљувон ва соњилњои обанбори Ќайроќум истироњатгоњои зиёда бунёд карда шуда истодааст, ки дар ин соњаи туризм ба сатњи байналхалкии инкишоф дода онро ба яке аз манбаи даромади дохилии Тољикистон табдил додан имконпазир аст.

Ташкали фаъолияти рекреатсиони характери комплеси дорад чун, ки ба њамаи системаи рекреатсиони гуруњи истироњаткунандагон, комплесњои табии соњањои истењсоли. Захирањои мењнати ва системањои љоигиркунии дар алоќаманди дохил мешаванд. Дар адабиётњои илми таснифоту гурухбандињои гуногуни фаъолиятњои рекреатсиони во мехуранд. Њангоми таснифоти фаъолиятњои њуќуќи давомноки сайёњат ва ѓайра ба инобат гирифта мешаванд. Вобаста ба вазифањои љамъияти фаъолиятњои рекреатсиониро ба якчанд гуруњ људо мекунанд: - рекреатсияи табобати рекреатсияи тандурусти, варзиши, таърифоти, њоло ба таври мухтасар њар кадоми онњоро тавсиф менамоем.

Рекреатсияи табобатию курорти асосан аз руи омилњои тибби табобати иќлим нушокињои минерали лоиањои шифобахши фарќ мекунанд. Дар алоќаманди байни омилњо рекреатсияи табобатию курортиро ба чунин гуруњо људо кардан мумкин аст. Муолиља ба иќлим, муолиља ба обњои минерали. Дар алоќаманди дар бо ин њаминро ќайд кардан зарур аст, ки шароитњои рекреатсияи табобатию курорти бояд бо меъёрњои тибию биологи мувофиќ бошад.

Сарватњо тибби табобати хеле гуногунанд, баъзе аз онњо обњои минерали, лоиањои табобати, шаротњои махсуси иќлими ва ѓайрахо барои табобат як ќатор касањо истифода бурда мешавад.

Мафњуми курорт – аз ду калимаи Немиси «kur» - табобат ва «Ort» љой иборат буда манои љой ё маќони табобат кардан мебошад. Вобаста ба хусусиятњои табобати курортњо ба якчанд навъ људо мешаванд:

- куротњои балнеологи (гармобањо)-ки воситан асосии табобатии онњо обњои минерали мебошанд. Ба ќатори онњо дохил мешаванд чунин курортњо: Хољаоби гарм, Оби гарм, Гамчашма, ки обњои шифобахши ањамияти байналхалки дошта мебошанд. Курорти лоиањои табобати – дар ин љо арои табобат санаторияњи тагшони (санрони – такшонињои хушкшудаи обанборњо ё органики, ки онњо аз боќимондањои органики тагшон шуданд) ё ин ки лоиањои тарафиро истифода мебаранд. Чунин намуди курорт дар Тољикистон ин Зумрат мобошад. Курорти иќлими – ки матотерния воситањои асоси теронияи иќлими инњоянд:

- муолиља ба воситаи њаво-аэротения:

- муолиља ба воситаи Офтоб- гэлоитерния:

- муолиља ба воситаи Офтоб ва обози:

- тала колетерния.

Вобаста ба ландшафњои табии њамаи курортњо ба чунин гуруњо људо мешаванд.

1. Хамвориги назди бањри, иќлими бањри миёназамини доими, биёбони нимбиёбони ва муътадил доранд.

2. Курортњои њамворињои кантинетоли – њудудњои љангал минтаќањои муътадил, даштњо ва бешањо, чангалњои сутроники ва биёбонњоро дар бар мегиранд.

3. Курортхои куњи – минтаќањои назди куњи ва куњои пасиро дар бар мегиранд (аз 500 то 1000 ), минтаќахои баланди (аз 1500 то 2000 м\т) ва баландкуњи (зиёда аз 2000 м\т) дохил мешаванд.

Њудудњои тибие, ки барои истифодабари њамчун курорт мувофиќанд дар Тољикистон 5-то курорт аст. Хољаоби гарм, Оби гарм, Явроз, Шоњамбари, Гармчашма, Њавотоѓ ва Зумрат. Њаминро ќайд кардан зарур аст, ки шумораи хоњишмандоне, ки мехоњанд саломатии худро дар курортњо барќарор кунанд руз аз руз афзуда мегардад. Аз ин ру хаматарафа омухтани табиати Тољикистон ва бунёд кардани курортњои замонави ањамияти иќтисоди низ доранд.

Рекреатсияи тандурустию варзиши- ин намуди рекреатсия дар навбати худ ягон машгулятњои рекреатсиониро дар бар мегирад. Яке аз ин намудњои машњури фаъолияти рекреатсиони ин истироњат дар «Пляж» ба њисоб меравад. Чунки агар шумораи туристон дар љањон њамасола аз 6 то 10% зиёд шавад, шумораи туристони бањри бошад то 15% дар як сол зиёд шудаистодаанд. Истироњат дар об ва дар назди об чунин машгулиятњои рекреатсиониро дар бар мегиранд: ванањои офтоби сайр дар соњил бо тун дар Пляж бози кардан, лижаи оби. Њамчунин мо метавонем ба фаъолиятњои тандурустию варзиши рекреатсони сайрњои гуногуни туризми маршрути намудњои гуногуни туризми оби (варзиши зери оби туризми архиологи зери оби, моњидори), туризми шикор ва ѓайраро дохил намоянд.

Боиси зикр аст, ки дар Тољикистон барои инкишофи ин намуди фаъолияти рекреатсиони заминањои хубе доранд.

2. Тавсифи оќибатњои туризми рекреатсиони Љумњурии Тољикистон

Дар тараќиёти сохаи туризм ва рекретсия таъсири омилњои иќтисоди ичтимои хеле зиёд аст, зеро илман исбот карда шудааст, ки рушди устувори туризм ва рекретсия пеш аз њама ба зиёдшавии даромад ва баланд шудани сати зиндаги ва пайдо шудани ваќти њалли ањолии вобастаги дорад. Њаминро ќайд намудан зарур аст, ки агар заминањои тиббии асоси ташкил ва сохтани иншоотхои туристи ва рекреатсиони ба њисоб раванд. Омилњои иќтисодию ичтимои бошанд заминањои мусоидро барои ташкил ва тараќиёти туризм ва рекреасия ба вуљуд меоранд. Ањамияти омилњои иќтисоди ичтимои дар инкишофи туризм ва рекреасия руз аз руз зиёд шудаистодааст. Ба аќидаи мо накши асосиро дар инкишофи ин соњањо фаъолшавии робитањои иќтисодии байни давлатњо, ки дар асоси таксимоти байналхалкии мењнат ба вуљуд омадааст мебозад. Аслан тасвири омилњои иќтисоди ичтимои дар инкишофи туризм ва рекреасия аз нимаи дуюми асри ХХ зиёд шудан гирифт, чунки дар нимаи асри ХХ ќолаби зиндагонии инсоният ќулла дигаргун шуд. Ин дигаргунињо дар зиёдшаваии шањрњои бузург ва пайдо шудани воситањои истењсолот дидан мумкин аст.

Чи ќадаре, ки шањрњои бузург зиёд шудан, иншоотњои бузурги саноати дар ин шањрњо сохта шаванд, њамон ќадар талаботи меафзояд, зеро ки њамаги иншоотњои саноатие, ки дар шањрњо сохта шуда ба саломатии инсон таъсир зиёд мерасонад. Омилњои иќтисоди ичтимои, ки дар инкишофи туризм ва рекреасияи аксари давлатњо таъсири назаррас мерасонад ба чунин гуруњо људо мешавад:

1. Мавќеи хуби иќтисоди географии мамлакати сайёх ќабулкунанда (мавќеаш нисбат ба бозорњои ва имкониятњо транзистий) .

2. Сатњи тараќиёти транзисти иќтисоди –ичтимои мамлакат .

3. Мављудияти кадрњои баландиќтисоди туристи барои ташкили сайёњот ва истироњати туристони хоричи.

4. Нархи муаяни захирањои рекреаксиони намудњои хизматрасонињои гуногун, хуроки умуми ва ѓайра .

5. Мавчудияти ёдгорињои таърихи, меъмори, марказњои маъдани таърифияти ва дараљаи маърифиятноки ањоли.

6. Сатњи инкишофи роњњои дохили беруни наклёти.

Дар солњои охир соњаи туризм ва рекреатсия ба сурати баланд инкишоф ёфта истодааст, ки дар натиља дар дохили давлатњо зина ба зина ноњияњо ва минтаќањои нави туритию рекреатсиони ба вуљуд меояд. Ин раванд дар махсусгардони иншоотњои турист и ва рекреасиони таъсир расонида робитањои дохили онхоро васеъ мегардонад.

Ин робитањо дар баъзе соњањо ба монанди наќлиёт ва таъмини хуроки умуми ба роњ монда шуданду халос. Њоло он ки мављудияти он робитањо яке аз омилњои муњими инкишофи соња ба њисоб мераванд.

Яке аз заминањои асоси иќтисодии ташакулёбии туризм ва рекреасия ин маблаѓгузории соња ба њисоб меравад. Зеро ки маблаѓи умумии ба ин соња сарфшаванда ва таксимоти марказонидашудаи сармоягузори сатњи инкишофи ќуввањои истењсолкунанда ва вазифањои сиёсию хољаги давлатро муайян мекунад.

Омили дигаре, ки барои пешрафти туризм ва рекреасия таъсир мерасонад ин даромади шахси њар як шахрванд мебошад. Ин имкон медињад, ки рафту омади шањрвандон ба хориљи кишвар бештар гардад. Даромади ањолии Тољикистон хеле хам паст буда он танњо барои ќонеъ намудани талаботњои њарруза сарф мешаванд.

Мувофиќи маълумотњои омори даромади умуми њар як нафари ањолии Тољикистон ба њисоби миёна дар соли 1998 - 7,25 сомони дар соли 1999 - 11,63-сомони дар соли 2000 - 16,90 сомони ва дар соли 2002 - 24,30сомониро ташкил медод харољоти миёнаи солонаи 2007 истеъмоли њар як аъзои хонавода ба њисоби миёна 22,48 сомониро ташкил медињад, ки мувофиќи нархњои мављуда сатњи ичтимои шањрвандон дар њолати паст ќарор дорад ва барои истироњату табобат имконияти иќтисодию ичтимои надоранд. Њоло он, ки дар аксари мамлакатњои тараќикардаи олам шахрвандон ќисми зиёди даромади худро ба сайру сайёњат сарф мекунанд.

Инчунин дар инкишофи туризм ва рекреасияи афзоиши маълумотноки ва сатњи маърифатнокии ањоли таъсири назаррас мерасонад. Мардуми точик яке аз сокинони ќадимаи Осиёи маркази ба њисоб рафта таърихи бою маданияти баланд доранд. Дар давоми давраи таърихдории худ халќи точик шахсиятњои бузургеро ба монанди Фирдавси, Рудаки, Сино, Хайём, Носири Хусравро тарбия намудаанд. Њамаи онхо шуњрати љањони доранд, ва маќбараю оромгоњои онњо яке аз љойњои дустдоштаи сайёњат ба њисоб мераванд.

Дараљаи маълумотнокии ањолии Тољикистон то давраи истиќлолият нисбат ба аксари давлатњои Осиё, Африќо ва Амрикои лотини хеле баланд буд,ки мувофиќи баъзе маълумотњо соли 1980-99,8%-и ањолии Тољикистон маълумоти миёна доштанд.

Њоло дар Тољикистон 3775 - адад мактабњои тањсилоти умуми 29 - мактабњои Оли ва 8 филиалњои онњо инчунин садњо омузишгоњои касби техники ба таълиму тарбияи љавонон машѓуланд. Њамзамон муасисањои фарњангию маъдани низ хеле зиёданд чуночи шумораи умумии клубњо 1061, осорхонањо 38, театрхо ба 15, адад мерасанд, ки њамаруза барои ањолии ва саёњони хориљи хизмат мекунанд. Ва њаминро ќайд кардан зарур аст, ки чи ќадаре, ки дараљаи маълумотнокии ањолии баланд бошад њамон ќадар ањоли ба маќсади омузиш ва шиносои аз таъриху фарњанги дигар давлатњо ба сайёњат мебароянд.

Дигар омиле, ки дар инкишофи ин соња таъсир мерасонад ин истифода барии ёдгорињои таърихи, меъмори ва фарњангию маъдани ба њисоб меравад. Зеро бештари сайёњони дохилию хориљи ба ин ёдгорињо таваљљуњ доранд. Чунон, ки пештар ќайд кардем Тољикистон ва мардуми тољик таърихи тамадуни нињоят бою ѓани доранд. Дар ин сарзамин обектњои кадимаи меъмори дар шањрњои Панљакент, Хуљанд, Исфара, Истаравшан, Кулоб ва ѓайра мављуданд, ки онњо обектњои туристи ба њисоб мераванд. Таъсири омилњои иќтисодию ичтимои ташакулёбии туризм ва рекреасия аз хусусиятњои иќтисоди ва сатњи инкишофи ин ё он худуд вобастаги дорад. Ба њисоб гирифтани хусусиятњои иќтисодию ичтимои минтаќа ањамияти воќеи ва амали дорад, зеро ин имкон медињад, ки самтњои гуногуни инкишофи туризм ба рекреасияро чуќуртар тањлил нумуда тараќиёти ин соњаро аник муайян намоем. Њаминро ќайд кардан зарур аст, ки ба ѓайр аз омилњои табии ва иќтисодию ичтимои дар инкишофи туризми айналхалќи ва рекреатсия омилњои демографии, модию техники ва сиёси таъсири зиёд мерасонад. Њоло њар яки ин омилњоро ба таври мухтасар дида бароем.

Омилњои демографии низ дар инкишофи туризми байналхалќи таъсири муњим мерасонанд. Дар натиљаи зиёдшавии шумораи ањолии сайёра патенсиали туристи љахон зиёд шуда дар фаъолияти туристи захирањои нави одамон љалб карда мешаванд. Њамчунин ба омилњои географи инкишофи доими таваљухи њамдигарии халку милатњои давлатњои гуногун, ки хешутабории забони ё ин ки умумияти таърихию фарњанги доранд (туризми этники) – зиёд шудани талабот барои иштирок дар саёњатхои махсус гардонидашудае, ки функсияи љамъияти ё ин ки тахасус доранд, (туризми махсусгардонидашуда). Ба ѓайр аз ин дар инкишофи туризм зиёд шудани калонсолони танњо, дар оила барпо кардан ва афзоиши шумораи оилањои бефарзанд мусодат мекунанд.

Оилањои моддию теники дар Рушду нуму ва васеъшави бази ичтимои туризм таъсири калон мерасонанд. Асостарини онњо ба инкишофи воситањои наќлиёт љойгиркунони ва робитањои муасисањои хуроки умуми, савдои чагана ва хизматрасони алоќаманд мебошад. Дар дањсолаи охир дар натиљаи прогреси илми техники воситањои наќлиёт бисёр бо сурат бехавф ва бароњат шудаанд. Хусусиятњои хоси робитањои наклиёт-ин хислати фосилавии онњо мебошад, ки онњо љањонро ба фоизи ягона табдил дода давлатњо ва кантинентњои алохидаро якчоя мекунанд. Барои туризми байналхалки аз хама муњимаш таъмини робитањои байни воситањои чойивазкунии мањали ва байналхалки аст то ин ки саёњатњои туристи кандашавии робитањои наклиёти надошта бошанд. Дар ќатори онњо хислати нишондињандањои ањамият ва сифати наќлиёт зиёд мешавад. Ин ба омиле табдил меёбад, ки саёњон вобаста ба ин омил ин ё он намуди наќлиётро барои саёњат интихоб мекунанд. Намудњои асосии наклиёте, ки дар туризм васеъ истифода мешаванд ин аватсия автобус, автомобил, ки пешаки барои љойгир кардани туристњо таъмин карда шудааст. Њангоми ба вуљуд овардани инфраструктуњои туристи яке аз љойхои намоёнро мегиранд. Дар ин љо сухан дар бораи мехмонхонањо (мотелхо) пансионатњо, компингњо, дехотњои туристи ва њуљрањои шахси меравад. Инкишофи бо суръати туризм дар нимаи дуюми асри хх дар тамоми љахон сохтумони воситањои љойгиркуниро тезонид. Њангоми саёњатњои туристи ташкили ѓизодихи туристон чун шароити шабгузарони наќши муњим мебозад мањз барои њамин ќатори пањн шудани љобаљо гузори дар њама марказњои туристи шабакаи васеъи муасисањои хуроки умуми ташкил карда шудаанд.

Гуруњи омилњои сиёси бошад, дар фаъолият пањн шудани робитањои байналхалќи мусоидат мекунанд. Лекин пеш аз њама омилњои устувории дохилии сиёси мамлакате, ки саёњони хориљиро ќабул мекунанд ќайд кардан зарур аст. Ба ѓайр аз ин накши асосиро муносибатњои сулњљуёна ва дустонаи байни давлатњо мебозад. Олими љидии сиёсии мављудияти шартномањои байни давлатњо оиди њамкорињо оиди иќтисод, савдо, робитањои илми техники ва мубодилаи туризм бањисоб меравад.

Њангоми такмил намудани заминњои инкишофи туризм ба омилњои боздорандаи инкишофи он низ диќат додан зарур аст. Ин масъала дар конфренсияи байналхалќи туристи ки соли 1980 дар шањри Манила баргузор гардида буд мавриди бараси ќарор гирифта буд. Дар баромадњо ќайд карда буд, ки буњрони давраги ва сохтори инфлексия, зиёдшави бекори, вайрон кардани гардиши мол њамчунин самаранок истифода бурдани захирањои табии ва мењнати омилњои боздоранда бањисоб мераванд. Ба ѓайр аз ин омилњои асоси боздорандаи икишофи туризмро бояд ќайд кард.

- ноустувори сиёси дохили мамлакат ё ин ки минтаќа;

-дар байни давлатњо мављуд набудани муносибатњои дустонаи њамсояги – мизои њарби.

3. Ањамияти Принсипи экологи дар рушди туризм дар Љумхурии Тољикистон.

Барои рушди экотуризм дар Тољикистон шароитњои мувофиќ мављуданд: куњои баланд, ланшафтњои табии, кўлњои диќќатљалбкунанда, флора ва фаунаи бой. Танхо зерсохтор (инфраструктура) ва рушди сусти саноати туристи дар ояндаи наздик барои экотуризм хизматрасонии оддиро пешнињод хоњад кард. Бештар ваќт дар айни замон њам гуруњои хурд сайёњат мекунанд, ки асосан бо маќсади паходњои куњи, баромадан ба ќуллањои куњ ё барои тамошои табиат меоянд. Њангоми давом ёфтани вазъи сиёсии чомеъа ва инкишофи зерсохторњои нав , шумораи сайёњони алоњида мункин аст руй ба афзоиш дињад.

Бо вуљуди хамаи ин аз руи маълумоњои мавчудбуда экотуризм чандон ташаккул намеёбад.

Мамлакат метавонад сайёњонизиёдро љалб кунад. Нитоњ накарда ба он, ки вай дар муносибати туристи на онкадар инкишоф ёфтааст. Тољикистон имрўз дар он сатње ќарор дорад, ки мамлакатњои њамсоя дар он 5-10 соли пештар ќарор доштанд. Бо вуљуди ин бо перспективаи дарозмудат Тољикистон бе љумњурињои Узбекистон, Ќиргизистон, Ќазоќистон ки саноати инкишофёфтаи туризм доранд раќобат мекунад. Рушди экотуризм дар Тољикистон метавонад барои њимояи объектњои нодир мусоњидат кунад. Даромади туризми экологи асосан пардохтњои экологи ва дигар пардохтњо аз љумла ањолии мањалие, ки хизмат мерасонанд.

Барномаи рушди туризм дар Тољикистон барои солњои 2004-200^с). км аз тарафи ЊукуматиЉумњурии Тољикистон моњи декабри соли 2003ќабул шудааст, тавсифи мухтасари холати хозира дошта максад, сарватњо маблаѓгузории ин соњаро муайян мекунад. Маќсади асосии барномаи рушди туризми ракобатнокпазири аст. Баъзе аз азалиятхои ин соња инхоянд:

чонибдории рушди сектори хусуси ва тиљорати хурд;

ислоњоти базаи њуќуќи барои инкишофи туризм;

рушди зерсохтори туризм;

бењтаркунии сифати хизматрасони бо роњњои стандартикунони, сертификатсиякунони ва литсензиякунони;

муайянкунии "мањсулоти миллии туристи" ва бурдани реклама бењтаркунии шароит барои сармоягузорї, ќарздињи (кредитование) ва бунёди корхонањои муштараки туристи (совместное предприятие);

тањлили бозори туристи ва пешнињоди маълумоти оморї (статистические данные);

пурзуркардани (усиление) хамкорї бо ташкилоти умумиљахонии туристи ва мамлакатњои њамсоя;

иштироки дойми дар ярмаркањо ва намоишгоњои байналхалќии туристи;

таъмини њифзи тамоми ёдгорињои таърихї-маданї;

гузаронидани семинархои доими, бахшида ба соњаи туризм;

Арзиши барномаи маскур барои солњои 2004-2009 1,3млн. сомони ташкил медињад. Ѓайр аз ин дар сатњи байналхалќи конвенсияњо хартияњо (њуљљат) ва усулњои идоракунии туризм мављуданд. Аз љумла декларатсияи Квебек оиди экотуризм, иттињоди байналхалќии хифзи табиат (МСОП) ва ѓайрахо. Дар айни замон дар Тољикистон аз ин усулњои идоракуни истифода бурда намешавад.

Љињатњои идтисодї

Мутобиќи ќарор оиди тартиби таъминоти назорати давлати оиди њолат, истифодабарї, аз нав барќароркунии (возобновление) ва њифзи чангал ду намуди пардохти туристи ба табиат алоќаманд, муќќарар шудааст. Њангоми баромадан ба баландии зиёда аз 6000х. метр аз тарафп њар як сайёњ 100$ пардохт карда мешавад. Ба ѓайр аз ин барои пардохти экологи 1$ барои як руз муќќрар карда шудааст. Ин маблаѓ чунин таќсим карда мешавад: 50%- бо буљаи мањали, 25%- ба буљаи давлати, 10%- ба фонди махсуси кумитаи давлати оиди инкишофи инфраструктураи туризм ва 15%- ба корхонаи давлатии Сайёх.

Маблаѓи, ки аз њисоби љаримањои экологи пардохт мешаванд асосан барои њифзи табиат ва љуброни зарари расонида сарф мешаванд. Маълумотњо оиди маблаѓи умумї мављуд нест. Лекин он маълумотои мављуданд дар асоси маълумотњои тахминии "Сайёх" оиди шумораи туристон дар соли 2003 зиёданд.

Дар алоќаманди бо тибњои литсензия, ё ки арзиши он 1000 ё 500$ амрикої аст (фарќияти байни 2 типи литсензия ба экотуризм алоќаманд нестанд. Ба ѓайр аз ин туроператорњое, ки дар боѓи миллии Тољикистон фаъолият мекунанд бо рохбарияти боѓ шартнома имзо мекунанд).

Аз руйи шароитњои барнома боѓ 30%-и даромади холиси тураператорро мегирад. Аз ин микдор 3%-ашро рохбарият истифода мебарад. 27%-и боќимонда бошад барои лоињањои инкишофи дохилии парк истифода бурда мешавад. Шикор барои шикорчиёни иљозатнома дошта иљозат дода мешавад. Ба гайр аз ин барои шикори намудњои алоњидаи њайвонот ба монанди гусфанди кўњии Марко Поло ва хирс литсензияи алоњида вуљуд дорад. Ин литсензияро давлат барои туроператорњое, ки литсензия ба муштариёни худ мефурушанд бе пул медињад. Даромади холис (чистая прибыль) байни туроператор, органи мањалие, ки барои муњофизати ин намуди њайвонњо љавобгар аст, таќсим карда мешавад.

Дар айни њол кумитаи кор бо љавонон сайёхї, ва варзиши назди њукумати Љумњурии Тољикистон оиди соњаи туризм мансуб дониста мешавад. Ба гайри ин ширкати Сайёх низ барои амалисозии фаъолияти туризми мониторинг љамъкунии маълумотњо оиди соњаи туризм ва маркетинг вазифадор шудааст. Ширкати Сайёх инчунин яке аз тураоператори фаъол ба хисоб рафта вай шаркати хусусї мебошад.

Дар айни хол 27-турорператорњо соњиби иљозатнома (литсензия) буда, њамашон ватанї њастанд. Ба инњо ширкатњои хусуси ,ширкатњои љамъиятњои сањоми дохил мешаванд. Ин ширкатхо барои сайёњони хориља ва дохили сайёњатро дар Тољикистон пешнињод мекунанд, ва бо ширкати сайёњии хориљи низ њамкори мекунанд. Баъзе аз ин туроператорњо давлати њам њисоб мешаванд, ки њукумат ба зимаи онњо як ќатор ухдадорињоро вобаста кардааст. Мисол: ширкати Сайёх ё дирексияи парки Милли.

Тољикистон ѓайр аз ин ташкилотњои ба мисли Федиратсияи алпенизми Тољикистон мављуд њастанд, ки барои омодакунии инструктурањои кухї ва баромадан ба ќуллањои кўхї мусоњидат мекунанд.

Инспексияи давлатии хайвоноту наботот дар доираи кумитаи давлати ва идоракунии њудудхои махсуси муњофизати (боѓи миллии Тољикистон) барои идоракуни ва назорати њудудњои муњофизати вазорати карда шудааст. Дар айни замон дар ин муассиса 240 нафар кор мекунад. Дар муассиса 4 шуъба мављуд буда, яке аз ин шуъбањо барои туризм дар боѓи миллии

Тољикистон вобаста карда шудааст. К,ариб 218 нафар коркунони мањалли барои муњофизати худудњои махсуси мухофизатї вобаста шудаанд.

Дањњо ташкилотњои ѓайри давлати дар фаъолияти гуногуни туристи аз љумла туризми экологи ва туризми куњгарди ширкат мекунанд. Ба ин љамъияти экологии "Зумрат" мисол шуда метавонад. Максади асосип он рушди экотуризм ба хисоб рафта, инчунин љамъияти экологии "Зумрат" сайёњатхо, походњо ва экспедитсияњо ба љойњои алоњида ташкил мекунад. Инчунин "Зумрут" нињозњои (снаряжение) туристиро (куртка, хобхалта, борхалта) истехсол карда, гидхоро низ тайёр мекунад.

Баъзе ташкалотхои ѓайри давлати оид ба масъалахои экологи муттахасисони худашонро тайёр мекунанд. Федератсияи алпинизми Тољикистон инструктурони туризми куњиро тайёр мекунад. ДДОТ ба номи С.Айни гид тайёр мекунад. Дар Хоруѓ бошад бо љонибдории фонди Оѓохон университети байналхалкї сохта мешавад, ки муттахасисони соњаи туризмро омода мекунад.

Туризм њамчун потенсиали муњими сектори иќтисодиёти Тољикистон бањо дода мешавад. Барномаи давлатии рушди туризм барои соли 2004-2009 бисёр маълумотњои пурќиматро дар бар гирифта, инчунин тадбирњои (чора) муњимро пешнињод мекунад.

Вале ба њамаи ин нигоњ накарда дар ин барнома баъзе барномахои мухим сарфи назар доштанд. Дар айни замон муњим аст, ки ба экотуризм хамчун ќисми умумии стратегии туризм бахо дода шавад. Дар раванди рушди он љамбањое (аспект), ки ба экотуризм дохил мешаванд, бояд тавсивномаи (рекоминдатсия), (ЮНЕП(проблемањои экологии созмони миллал)) (МСОП(иттиходи байналхалќии хифзи табиат)) (ТУТ) ва аз љумла декларатсияи (Квебек) мувофиќат кунанд.

Кумитаи кор бо љавонон ва сайёхи дар рушди стратегиям миллии туризм роли њалкунандаро мебозад. Вале мухим аст, ки њаматарафа дар ин раванд ширкат кунанд, аз љумла кумитаи давлатии њифзи мухити зист, идораи њудудњои махсуси мухофизати, Парки миллии Тољикистон, ширкати туристии давлатии "Сайёх" ва дигар туроператорњою ташкилотњои ѓайри давлати, ки ба экотуризм бевосита таъсир мерасонанд. Таксимоти вазифахо ва алокахои байнихамдигарии онхо, истифодаи пардохтњои экологи, фарохам овардан барои маблаѓгузори, дастрас ба кредит ва инвеститсия, маркетинг ва реклама, аз масъалахое мебошанд, ки ба онхо диќати махсус дола шуда, ќарор ќабул шавад. Аврупо, Амрико ва Осиё барои экотуризм дар Точикистон бозори умедбахш (многообещающее) шуда метавонад. Нарасидани маблаѓгузориро дар рушди экотуризми Тољикистон ба назар гирифта, тамоми кушишу ѓайратро дар мадди аввал ба фуруши роњхатхо (путёвка) равнаќкарда лозим аст.

Стратегия бояд потенсиали туризмро (ба хусус экотуризм) дар асоси тахлили бозори туриста аник нишон дода, вазифахои мушахаси 5-10 соли ояндаро муќќарар намуда, амали мушахаси онњоро муайян кунад, инчунин наќшаи амалро дар асоси стратегия, кор карда баромада дар он бояд нишон дода шавад, ки сарчашмахои маблаггузори нишон дода шуда бошад.

Таълими бозорхои байналхалќи нишон медињад, ки потенсиали экотуризм афзуда истодааст ва ин бозор тадричан (постепенно) раќобатнок шуда истодааст. Барои ин муњим аст, ки таъммнкунандагон маъсулоти сифатан хубро пешниход кунанд.Барномаи давлатии рушди туризм барои солхои 2004-2009 дар Тољикистон афзалияти худро оиди коркарди махсулоти миллии туристї, бењтаркунии сифати хизматрасон бо роњи стандартикуни, сиртификатсиякунонї ва литсензиякунонї инчунин фаъолгардонии хамкори бо ТУТ.

Накшаи љидии сертификатсия, ки аз тарафи ТУТ мутобиќи тавсифномаи декларатсияи Квебек тасдик карда шудааст, метавонад далели ќави (сильный) барои таблиѓи махсулоти туристии Тољикистонро дар хориљи кишвар бо муваффакият (успешно) истифода бурда шавад. Бо якчанд сабабхо экотуризм дар Точикистон на дар худуди Боѓи миллии Тољикистон ва дигар худудњои мухофизатї рушд ёфтааст, бо вуљуди он, ки Боѓи миллии Тољикистон дорои потенсиали бузурги экотуризм мебошад (махсусан баромадан ба куллахои баланд).

Бо вуљуди ин то њол наќшаи идоракуни бояд омода нашудааст. Дар ин наќшаи идоракуни бояд масалањои маблаѓгузории пешниходшаванда, њалу фасл карда шаванд ва дар охир кумитаи давлати бояд масъалаи иљозат додан барои бурдани шикори тиљоратиро дар њудуди он њал кунад. Инчунин наќша бояд имконияти њангоми шикори тиљорати санљида барояд. Пардохтњои экологи барои истифодаи табиат пардохт карда мешаванд. Ин маблаѓ барои истифодаи хифзи табиат, дастгирии ањолии махалї ва рушди экотуризм сарф карда мешавад.

Масъалаи дигар маблаѓи пардохти экологи мебошад, аз як тараф хаљми пардохти экологи дар муќоиса ба арзиши тур ва баромадан ба куњ ночиз аст. Аз тарафи дигар бошад якчанд намуди пардохтњо вуљуд доранд: виза, дастраси ба худудхои назди сархади ё убури_сархади давлати њамсоя. Инхо метавонанд хачми пардохти экологиро зиёд кунанд. Аз ин сабаб њаљми пардохти экологи зиёдтар шуданд ва даромади њамаи пардохтњо, ки ба туризм алокаманд бояд ба њисоби махсусе экотуризм гузаронида шуда, барои барномањо ва накшахои рушди туризм истифода шаванд. Бо пурзуркардани возехи маълумот оиди барнома ва сарф бояд дар матбуот пайваста нашр шаванд.

Дар айни хол ДДОТ ба номи С.Айни гид, экскурсовод тайёр мекунанд ва бо чонибдории фонди Оѓохон университети байналхалкии туризм сохта бояд шавад.

Бобби 3. Рушди туризм дар Чумхурии Точикистон

1с 1.Обхои шифобахш ва ахамияти иктисодии онхо дар рушди туризм.

Мухити табиию географии Точикистон хело мураккаб аст,ки харчониба омухтани он ахамияти калони иктисоди дорад.

Кариб дар хамаи нохияхои кишвари мо вобаста ба сохти геологи , чашмахои гуногуни обхои минерали ба вучуд омаданд.

Танхо дар солхои охир шароитхои табии ва сарватхои зеризаминии Точикистонро нохия ба нохия омухта, дар бораи чашмахои обхои минерали хам маълумотхои гуногуни илми гирд оварда шудаанд. Дар натича маълум гардид, ки аксари чашмахои Точикистон барои ташкил кардани шифохонахо, хонахои истирохату санаторияхо ва умуман барои рушди туризм дар Точикистон мебошад. Чунин шифохонахои ба монанди Хоча Обигарм, Шохамбари, Шахристон, Гармчашма натанхо дар чумхури, балки дар берун аз худуди он маълуму машхур мебошанд. Кариб дар тамоми чумхури обхои шифобахш дида мещаванд. Таркиби обхои минерали аз мухити географии он махалхо вобаста буда, асосан аз хамаи таркибхо бой мебошанд, ки дар мухит ва хусусан дар чинсхои кухи дида мешаванд. Бояд дар шароити хозира таркиби химявии обхои шифобахш торафт бойтар омухта шаванд, хусусан дар таркиби онхо намакхои гуногун муайян карда шудаанд, ки барои табобати ахоли ахамияти калони тибби ва иктисоди доранд. Чашмахое, ки гази карбонат доранд, хусусиятхои табобатиашон хело хуб аст.

Масалан,чашмахои шифобахши Хочасангхок ва Гармчашма дар таркибашон гази табии доранд. Дар чумхури чашмахое хастанд, ки дар таркибашон радон ва кислотаи силикат доранд, ки ба ин обхои Хоча Обигарм ва Обигарм мисол шуда метавонанд.

Агар худуди Точикистонро бо дигар давлатхои собик давлати Шурави мукоиса кунем аз чихати микдор, таркиби обхои шифобахш чашмахои Точикистон на ин ки дар осиёи маркази, балки дар собик иттиходи Шурави яке аз чойхои авалро ишгол мекунад. Дар давраи хозира дар худуди Точикистон сол то сол микдори чашмахои минерали зиёд шуда истодааст.

Мвофики таткикотхои илми дар худуи Точикистон зиёда аз 200 чашмахои минерали мавчуданд. Чашмахои минерали вобаста бо гуногунии релефи махал нобаробар чойгиранд, аксарияти онхо дар кисмхои куххи Точикистон дида мешаванд.

Дар доманакуххои Хисор ва махсуси хавзаи дарёи Варзоб, шохобхои чапи дарёи кофарнихон, дарёи Алмоси, Каратог дар чанубу гарби чумхури дар нохияхои Кабодиён, Вахш, Дангара Кулоб ва кисми марказию шарки Точикистон бошад, чашмахои минерали аксар дар Помири гарби, ин чунин дар хавзаи дарёи хингоб ва дар Помири шарки бошад, дар хавзаи дарёи Мургоб дида мешавад.

Аз мутахассисони чумхури талаб карда шавад, ки хусусиятхои ин чашмахоро омузанд ва истифодаи пурраи онхоро ба рох монанд

Чашмахои минерали Точикистон дар таркибашон на танхо модахои гуногуни кимёви балки аксарияти онхо харорати баланд низ доранд, ки ин таъсири табобатии онхоро зиёд мекунад.

Гармии оби аксари чунин чашмахо то 95-97 дарача мерасад. Албатта,чунини хусусият пеш аз хама ба сохаи геологи ва мавкеи географии онхо вобаста аст

Тадкикотхои илми доир ба муайян кардани хусусиятхои шифобахшии чашмахо Точикистон сол то сол зиёд шуда истодааст .

Холо дар Точикистон таркиби обхои чашмахои Хоча Обигарм, Шахамбари, Гармчашма то андозае пурра омухта нашуданд, аммо дигар чашмхои шифобхше ки мавчуд хастанд, дар солхои охир ба таври бояду шояд омухта шуда, чихатхои шифобахшию иктисоди онхоро муайян кардан зарур аст.

Олимон муайян кардаанд, ки обхои минералии Точикистон тамоми хусусиятхои табобатиро дорад. Хар як нохияи Точикистон ва дарахои он бораи сохтани санатория ё хонхои истирохати шароити хуб дорад. Дар давраи хозира мувофики тараккиёт ва чоойгиркунии куввахои истехсолкунада аксар чашмахое, ки марказхои ахолинишин наздиканд, бо пураги омухта шуда, аз чихати иктисоди бояд асоснок карда шаванд.

Хусусан он чашмахое, ки дар дарахои Варзоб,Кофарнихон, Алмос, Каратог, ки ба пойтахти чумхури наздик мебошанд, боядб пура омухта шаванд. Ин гунна чойхо дар шимоли чумхури то як дарача пурра истифода шуда истодаанд.

Масалан обхои минералии доманакуххои шимоли Туркистон, Курама хусусан нохияхои Ашт,инчунин оксукон бо хусусиятхои шифобахши худ машхуранд.

Дар шароити имрузаи иктисоди бозори 1л об 50- 60 дирамро ташкил мекунанду дар магозахои чумхурии мо обхои минералииТочикистон хеле каманд.

Точикистон, чи тавре ки гуфтаем, зиёда аз 200 чашмахои шифобахш дорад. Бояд дар ояндаи нздик мутахассисони сохаи махсусгардо-нидашудаи чумхури бо ин сохаи мухим ахамияти зарури диханд.

Хело хуб мешаванд, ки дар хамаи он чашмахое, шароити мусоид доранд, корхонахои оби минерали сохта шавад ва магозаи чумхуро аз ин обхои шифобахши тозаи истехсоли худи таъмин кунад, то ки аз хоричи кишвар ин гуна бо маблагхои гарон ба чумхури ворид накунем. Кисми онро ба мамлакатхои хорич содир намуда, сатхи иктисодиёти чумхуриамонро баланд бардорем.

Дар шароити махдудияти маблагхо зимни рушди ичтимоию иктисодии кишвар ва ё манотики он Принсипи афзалиятноки бояд мавриди бахрабардори карор гирад. Дар шароити Бадахшон сохае,ки рушди он бартари дорад, туризм мебошад,ки комплекси рекреатсиони, яъне баркарории саломатии инсонро низ фаро мегирад. Дар ин замина дар вилоят имконоти бузурги билкувва вучуд дорад. Дар давраи Шурави ба далели хамарзии вилоят ба кишвархои хоричи ба рушди туризм тавачухи зарури дода намешуд.

Иктидори туристии Бадахшонро бо иктидори Непал, Шри-Ланка, Маврикий ва Бутан метавон мукоиса кард.Куххои осмонбус, рудхонахои пурхуруш, шаршарахои дилангез, кухои рухафзо ва ландшафтхои нотакрор теъдоди бешумори сайёхонро ба худ чалб менамоянм. Бадахшон гайр аз туризми умуми барои намудхои туризми геологи, этнографии, экологи, таърихи ва маиши низ иктидори нотакрор дорад. Хусусан барои алпинизм ва намудхои зимистонии варзиш дар вилоят имконоти камназир мавчуд аст.

Бадахшон дорои ёдгорихои таърихиест,ки онхоро метавон бо осори таърихии Перу, Чили ва Мексико киёс кард. Чашмаи Пир Шохносир, комплекси маъбади оташ, шахри конканхо дар канори руди Сапедоб, тасвири аспону дучархахои Митра (Мехр )- яздони бостонии эрониён,ки ба кавмхои хиндуориёии хазораи дуюми пеш аз мелод нисбат медихад, беш аз 470 кон ва накби Кухии Лаъл (асри 6 ) , горхои Мататош, Саликтош ва шахи Чирогтош, ки ёдгорихои Шохрохи абрешим мебошанд ахамияти намоёни туристи доранд. Танхо дар Ишкошим калъахои Рин, Кахкаха, Ямгун,Ратм, Абрешимкалъа ва комплекси горхои ахди буддои,ки шохидони гузаштаи дури мардуми ин сарзамин мебошанд

кодир хастанд Бадахшонро барои рушди туризм дар Точикистон истифода баранд.

Дарёчахои Сарез, Яшикул, Зоркул, Рангкул, Шуркул ва Карокул, ки дар Бадахшон чой гирифтаанд манзарахои зебои нотакрор доранд.

Минтака аз чашмахои маъдани шифобахш саршор аст. Оби чушони Чилонди (80с ), ки дар баландии 3400-3600 м вокеъ аст, барои беморихои артрит, устухон ва узвхои марбут ба харакати инсон дармонбахш аст.

Обхои Исикбклок, Гармчашма, Авч ва Ямгун давои беморихои чашм, пуст, занона, органхои харакат, асаб,чигар, мушакхо, дастгохи хазима, гурда ва гайраанд. Ин обхо дар сурати омода будани инфраструктура бинохои замони ва сатхи баланди хизматрасони метавонанд хар сол садхо хазор мизочро аз Сар то сари олам барои баркарории саломати ва истирохати экзотики чалб намоянд.

Рудхои шухи Помир рафтинг як намуди гайриоддии варзиш тавоноихои нухуфтае доранд.Дар рудхонаи Мургоб масофаи рафтинг мусоид ба 360 км, Кудара 165км ва Гунд 200 км мерасад.

Афзалияти рушди туризм дар он аст,ки бо сармояи нисбатан кам (нисбат ба кишоварзи, санот ва гайра ) даромади калони пули ба даст меояд ва шумораи зиёди мардум бо кори дорои музди баланд таъмин шаванд. Дар мавриди рушди туризм иртибот бо Корпоратсияи давлатии туристии Хиндустон натичаи дилхох мебахшад. Ин корпоратсияи дар Химолой дорои объектхоит сершумори чахонгардист ва оиди туризм кухистон, иктисоди сармоягузори ва чалби саёхон тачрибаи гани дорад .

Хамчунин барои рушди туризм дар вилоят икдомоти зеро бояд анчом дод.

Пахннамудани итилооти гуногуни оиди захирахои туристи Бадахшон тавассути ВАО ва Интернет. Чунин итилоот имруз кариб вучуд надорад.

Дар ин боб ахамияти истифода аз бахши бадахшони коридории (долон) байналмиллаии наклёт, ки аз Шанхай то Истанбул хохад расид бузург аст. Баъди комилан ба истифодадодани бахши Куллоб –Дарвоз он харакати мусофирон, аз чумла шахрвандни хоричи бо он афзоиш меёбад, ки тасавуроти оламиёнро оиди Бадахшон гани хохад гардонд. Бар илова кад-кади шохрох ошхонаю тарабхонахо, чойхонахо, мотелхо пайдо хохад шуд, ки бешубха ба Рушди туризм мадад мерасонанд.

Хунархои мардуми низ аз омилхои мухими рушди туризм ба шумор меояд.

Бояд дар Хоруг, Рушон,Дарвоз, Ванч,Ишкошим, Гармчашма ва Мургоб мехмонхонахо ва мотелхои замонави бунёд шаванд. Холо дар Хоруг се мехмонхонаи хурд амал мекунанд, ки Каму беш ба талаботи замон чавобгу мебошанд. Рестаранхои нисбатан замони низ дар Хоруг ба мушохида мерасанд. Бояд чунин муассисахо дар хамаи маркази нохияхо, рустохои калон ва обеъектхои дорои ахамияти туристи арзи хасти кунанд.

Барои ба по хестани созмонхои туристи бояд чорахои зарури дида шавад. Холо дар Хоруг чахор ташкилти туристи ва дар Мургоб як лоихаи чунин созмон ба исми Экотуризм амал мекунанд. Хеле мухим аст, ки ба хадафи рушди туризм муассисахои бонки ба чунин созмонхо карзхои дарозмудати имтиёзнок диханд, ки онхо тавонанд тавассути чунин маблаг базаи моддию техники худро таквият бахшанд.( хариди автобусхо ва микроавтобусхо, васоити техникии офис, сохтмони кемпингу мехмонхонахо, хариди хаймахои саёхи ва асбобу анчоми он ва гйра). Дар мавриди ташкили Корпоратсияи давлати саёхи Бадахшон андешидан ба мавкеъ аст. Тачрибаи Чин ва хинд нишон медихад, ки дар ин замна созмони давлати метавонанд. Фаъолияти самарабахш дошта бошад хамкори бо созмони давлати бурунмарзи имкон медихад, ки аз хоричи кишвар ба инг максад сармоя вори шавад.

Рушди туризм дар вилояти дар сурати ташкили минтакаи озоди иктисоди имконоти боз хам бештар пайдо мекунад. Созмонхои бурунмарзи метавонанд ду шуъбахои худро дар инчо кушоянд ва барои чалби туристхо чорахои амали андешанд.

Масъалаи ташкили Минтакаи озоди иктисоди (МОИ) холо мавриди бахсу мунозироти доманадор карор гирифта аст. Баъзе бар ин акидаанд, ки чунин минтака дар нохияи Мургоб ташкил шавад ва ифтитохи агбаи Кулма барои рушди минтакаи озод шароити мусоид фрохам меоварад. Бархе дигар барин, ки чунин минтака дар Хоруг ва перомуни ташкил шавад бехтар шавад.

Факат бояд як мамлакат Мургоб (Киргизистон бо Чин дорои дурохи мошини ва бо як рохи охани мустакил аст хавасманди ширкат дар ин минтакаро надорад) ва шароии табиии он (баланди, биёбон будани махал ва сарди зиёд) барои бунёди МОИ мувофикат намекунад. Аз ин ру акидаи дар Хоруг атрофии он чойгирсозии МОИ баядбе алтернатив бошад.

Баъзе мансабдорон ба ин акида ба он далел изхори норизои мекунанд, ки аз ворид шудан ба мои даромаду андозхо ва бучет аз махалхои номбурда коста мешавад. Чунин далел чандон асос надорад. Якум. Дар сурати ташакули МОИ як кисми харочоти хокимияти махавлли дар души ширкатхо ва очонсхои гуногун меафтад. Дуюм. Даромадхое, ки рушди МОИ пайдо мешавад дар нихоят кор тавасути мултипикатори пул ва сармоя дар доираи як вакт муаян ба бучет давлати таъсири мусбат мерасанд. Сеюм , андозу пардохтхое,ки аз Хоруг ва атрофии он ба бучетхои махал ва марказ мераванд, чандон назаррас нестанд ( аз пардохту андозхои нохияи Вахдат 4,5 мартиба камтар мебошанд).

Дар доираи МОИ савдои байналммиллали авч мегиранд ва оне,ки хоруг ба тарики яклухти мол мехаранд ва берун аз МОИ онро ба тарики майда яклухт ё чагана мефурушанд, бидунишубха бучяети кишварро гани мегардонанд. Сохтмони бозори нави Хоруг ва мавриди истифода карор гирифтани шахрхои Клма –Хоруг—Кулоб ба халли ин масъалахо мусоидат мекунанд. Чойгиршщави МОИ дар кисмати маркази вилоят бешубха масъалаи кушоиши –фиалхои банкхои хоричи ва фирмахои саноъати, тичорати, сугурта (бима) ва гайраро хеле осн мегардонанд.имкон пайдо мешавад,ки фурудгочи Хоруг ба фурудгохи Байналмилали табдил ёбад. Пас аз пайдоиши МОИ байни Хоруг ва Кошгару Файзобод, Пешовару Ширингару Ушу Бишкек бегумон хатхои парвоз пайдо хохад шуд.

Баъди сохиб истиклол гардидани Точикистон ва шикаст хурдани толибон дар тамммоми хавзаи рудхонаи Панч вазъи нави чугрофиои сиёси ва чугрофиёи иктисоди озд шуд. Мутаасфона ин холат мавриди тахкики чидди чомеашиносон карор нагирифтааст. Барои дарки пураи мохияти вазъи эчодшуда бояд се нуктаи мухими методологи дар пеш назр бошад: якум, дар ду суи руд афроде зиндаги мекунанд, ки эшонро хешу табор ива ягонагии одату анънахо ба хама мепайванданд: дуюм аз чихати чургофи хару кисмати Панч чузъи ягона мебошанд ва баназдик шаавии ичтимоию иктисоди онхо мусоидат мекунанд: сеюм мустакил будани давлатхо набояд пеши рохи такрибан ягона будани мардумро бигирад. Аз ин лихоз мадади харду давлати хамсоя ва созмонхои баруманди байналмиллали ва хусусан Хазинаи Огохон амали гардонидани як эксперементи Байналмиллали, ки ба хали замонави масъалаи байни марзи нигаронида шуда бошад, ба маврид аст. Мохяти ин эксперимент интеграции ичтимою иктисоди ва этники ду тарафи Руд ва хидояти якчояи онхо ба хали проблемахо доги замрн мебошад.

Пахлухои мухталифи ин раванд ба акиди мо чунинанд: дар сохаи ичтимои ташакули шабакаи ягонаги масисахои тибби,ки кисман аз тарафи созмонхи байналмиллали бо воситаи молияви таъмин мешаванд,

хулоса

Чумхури Точикистон дорои зииёда аз 900 геокомплеккксхои гуногуни табии буда,аз захирахои рекреатсиони ва туризм хеле бой мебошад. Аммо аз руи хусусиятхои технологию истифодабарии худуди манотик, чой истирохатию туристи аз манотикхои рекреатсиони фарк мекунанд. Аз нуктаи назари илми маълум аст, ки ташкили истрохат ва туризм, табобат ва туризм, баркароркунии дароз мулати физиологии бадан давомноктар буда, онхо праблемахои дигарро ба миён меоваранд ки аз нуктаи назари равияи шахр ташакулёби ин монотикхои хонаи дуюми» ахоли мебошад. Аз ин ру бояд хангоми ташкил ва чобачокунии иншоотхои туристи ва рекрсатсиони тамоми меъёрхои чахони ба инобат гирифта шавад хаминнро кайд карданийем ки иншоотхои саёхи ватабобатии ин соха инфраструктураи еараккикардаи худро надоранд равандхои ташакулёби ва тараккиёти самарраноки онхо барои оянда бояд омухта шаванд. Рушди устувори сохаи туризм ва рекреатция пеш аз хама аз баланд шудани сатхи зисту зиндагонии ва пайдошудани вахти холигии онхо вобаста мебошад. Дар шароити имрузаи таракиёти илму техника ва таксимшавии чамъиятии мехнат, хочагихои туристиву рекреатсиони хамчун сохаи алохидаи амал карда наметавонанд. Аз ин ру дар натичаи дар алокаманди бо дигарсохахои хочагии халк ташкил намудани ин соха самаранокиаш чанд маротиба меафзояд ва дар хочаги робитахои ташкили ваиктисодии корхонахо ва муасисахои туристи ва рекреатсиони тагир меёбад. Хамаи ин зарурияти ташкилнамудани комплексн териториявии туристиву рекреатсиониро ба миён меорад. Ташкили тераториявии туризм дар чумхури яке аз масъалахои мураккаби иктисоди ба шумор меравад, аммо нисбат ба ташкили дигар сохахои истехсолот кам харч ва тез маблаг воридкунанда мебошад.

Аз ин нуктаи назар дар вакти аз худ намудани мавзеъхои рекреатсиони ва ташакули чунин сохахо бояд ин шароит ва омилхо ба назар гирифта шаванд:

а) дар раванди аз худкуни ва чойгиркунии иншоотхои саёхии экускурсиони бояд омили конеъ гардонидани ин мавзеъ аз нуктаи назари психологи ва физиологии инсон ба назаргири шаванд ва дар навбати авал дилкашбудани мавзеъ, зебо будани манзарахо ба назар гирифта мешаванд.

б) дастрас будани унсурхои саёхи (релеф ) барои ташкили хаматарафа барои истифодабари оиди, муракаб, яъне аз ташкили экскурсияи кутохмудат, сайру гашти кисматхои

алохидаи ин махалхо ташкили алпинизми кухи ва туризми гуногун табака.

в) шароитхои иклимии махали интихоб шуда барои истирохату фарогати истифодабарандагон дар хама фасли сол вобаста ба майли истирохатии сайёхи бояд чавобгу бошанд.

г) дар мавзеъи интихобшудаи истирохатию сайёхати бояд мачмуи гуногунии алафзорхо, дарахтони декаративи, сузанбаргу пахнбарг, гиёххои гуногуни табобати ва дигар номгуи бутаву гул ва омилхои гуногуни зооботаники хусусиятхои хоси экологи дошта мавчуд бошад.

Захирахои табиию фарогатии чумхури мавчудияти ёдгорихои таърихи фарханги кадимаи Тољикистон махсусиятхои махсулоти Милли туристии онро муайян мекунад,ки пешнињоду фуруши онњо дар бозори хизматрасонихои туристи чалби саёхони хоричиро ба кишвар таъмин менамояд.

Боиси дастгирист, ки доир ба рушди устувори туризм ва кам намудани сатхи камбизоатии шхрвандон аз тарафи давлат ва хукумати чумхури чорањои амали дида мешаванд. Яке аз чунин идомот ин ќабули барномаи давлатии рушди туризм дар Тољикистон барои солњои 2004- 2009 ба њисоб меравад,маќсади асосии ин барнома тадбики Ќонуни Љумњурии Тољикистон дар бораи «Туризм» ва њуљљати стратегияи паст кардани сатхи камбизоати ба шумор меравад. ин барнома масъалахои асосии таъмини рушди устуворисохаро хамчун бахши афзалиятноки байналмилалиро дар мамлакат барои солхои 2005- 2010 чунин муайян намудааст, ки ба акидаи мо инхеле самаранок аст:

-кухнаварди, туризми кухию варзишива экологи .

-рафтинг, варзиши лжаронии кухи.

-туризми таърихию маърифати ва этники .

-туризми дохили, табобати, санаторию курорти ва истироњат.

Номгуи адабиётхо

1. Чураев К. Дар бораи ба нохияхои табии ташкил намудани сарзамини РСС Точикистон. Мачмуи асархои филиоали чамъияти географии РСС Точикистон (АФ Точикистон )- Душанбе 1961.

2. Ширкин В.Чойхои саёхатхои Точикистон Душанбе Ирфон. 1967.

3. КрачилоН.П.Основы туризмоведения.

4. ЗачиняевП.Н и Фолклвыч .География международного туризма.

Москва.-мысл-1972.

5. Азар В.И.Экономика иорганизатсия туризма.- Москва-1972.

6. Ю.А.Александрова. Мждународный туризм (изд. Аспект-Прес )

Москва-2004.

7.Гурнеев В.Г.Организатсия туристическиедеятельности.Москва -1996.

8.БогроваЛ.А.Болгров Н.В.Пребреженский В.С. Рекреатсионных ресурсы (Известия АК. Наук серия географии ). Москва -1997.

9.Н.С.Мироненко, И.Т.Твердохлебов. Рекреатционная география. Изд. Московского Универститета . 1981.с 207.

Х.Мухаббатов. Ганчинаи табиати точикистон.Душанбе-Ирфон1987.с112.

10.Маводи конфронси умумичумхуриявии стратегияи таракиёт ва чойгиршавии куввахои истехсолкунандаи Чумхурии Точикистон. Душанбе-1005.с.88.