I. Дарыканага саякат

I. Дарыканага саякат

Сегизинчи класстын окуучулары үчүн айылдык, райондук, шаардык дарыканаларга саякат уюштурса ылайыктуу. Саякаттын максаты окуучуларды химиядан, биологиядан жана физикадан алган теориялык билимдерин дары-дармек чыгаруучу жана сакталуучу жайларда кандай болорун өз көздөрү менен көрүп, байкоо жүргүзүү, дарыканада иштеген кесип ээлери менен таанышуу , ар кандай анализ жүргүзүүнүн ыкмалары, түрдүү концентрациядагы эритмелерди даярдоонун ыкмалары, дары-дармектерди сактоонун эрежелерин билүү, дистирленген сууну алууну, химиялык идиштерди жууп-тазалоону, аларды кургатууну, таралар менен иштөөнүн ыкмаларына байкоо жүргүзүү. Саякатты өткөрүүнүн планы:

1. Дарыкана жөнүндө аңгемелешүү

2. Дарыкананын түзүлүшү(рецептор, ассистент, химик-аналитик, фасофтоочу, тазалык)

3. Дарыканага саякат жүргүзүү.

4. Дистирленген сууну алуу, кургатуучу шкафтар менен таанышуу.

5. Саякат боюнча отчет түзүп, жыйынтык чыгаруу.

§2. Айнек заводуна саякат ( силикат ѳнѳр жайы)

Программа боюнча тогузунчу класста көмүртектин тобун окуп жатканда окуучулар теориялык жактан силикаттыкөндүрүш жайлардын негизги продуктыларынын бири айнек, цемент, керамика менен таанышат.

Жергиликтүү силикаттык өндүрүш жайларга саякат жазоодо окуучуларда өндүрүштүн бул тармагы боюнча жакшы элестөөлөр калып, кесиптик калыптанууга жардам берет. Саякатка чыгуунун алдында мугалим даярдануу сабагын өтүп, кремний жана анын бирикмелери боюнча болгон диафильмди, диапозитивди, транспаранттардыкөрсөтөт да, кремнийдин жаратылыштагы кездешүүчү ар кандай минералдык бирикмелеринин үлгүлөрүн көргөзмө кылып уюштурат. Кремний темасына тийиштүү маалыматтарды теориялык жактан талдап бүткөндөн кийин айнектин касиетин кароого өтөт.

Мугалим столдун үстүндөгү айнектен жазалган үй буюмдарынын түрлөрүн көргөзмө кылып уюштурат да анын тунуктугу, уруп-согууга туруктуулугу жана башка касиеттери жөнүндө айтып берет.

Аңгемелешүү “Айнекти өндүрүү” деген кинофильмди көрсөтүү менен коштолот. Кинофильмде айнекти балкытуучу мештин түзүлүшү өтө тез көрсөтүлгөндүктөн окуучулар аны көп байкабай калышат. Ошондуктан, мештин түзүлүшүн алдын ала кагазга тартып окуучуларга көрсөтүү ылайыктуу.

1-чийме, Айнекти балкытуучу мештин түзүлүшү:

1-балкытуучу бассейн; 2-балкытуучу зонасы; 3- тунуктануу зонасы;

4 иштеп чыгуучу бассейн; 5- регенаторго алып баруучу канал

Кинофильмди көрүп бүткөндөн кийин окуучулар менен фронталдык аңгеме жүргүзүү үчүн мугалим бир канча суроолорду даярдайт. Заводко сырье кайдан келет жана жана ал кандай иштөөлөрдөн өтөт, шихта деген эмне, аны кантип даярдайт, айнекти балкытуучу мештин түзүлүшү жана анын өндүрүмдүүлүгү же мешке сырьену кандай салыштырат, айнекти балкытуунун оптималдуу шарты кандай жана ага кантип жетишет.

Мына ушундай алдын ала даярдыктан кийин заводко саякатка чыгышат. Жетекчи адис завод айнектин кандай түрлөрүн анын химиялык курамын, эл чарбасында, бул заводдун кандай мааниси бар экенин аңгеме куруп, заводдун тарыхы менен тааныштырат. Заводдун айлана чөйрөсүндө жүргөндө ар кандай кокустуктардан сактануу эрежелерин сактоону баса көрсөтөт.

Саякат сырьену даярдоочу цех менен таанышуудан башталат да сырьену майдалап, кургатып, элеп, кумдарды темирдин (II) оксидинен, топурактан ажыратуу үчүн жууй турганы көрсөтүлөт.

Айнек жазоочу сырьенун курамдыкдык бөлүктөрүн аралаштырып таразага тартат, башкача айтканда шихта даярдалат да ал балкытуучу мешке жөнөтүлөт. Окуучулар айнек балкытуучу цехке келишип үзгүлтүксүз кыймылда иштеген ванна мешти көрүшөт.

Ванна мештин эң негизги бөлүгү түз жаткан балкытуучу бассейн экенин айтып берет. Анын узундугу 40 метрге, туурасы 10 метрге, бийиктиги1,5 метрге чейин болот. Андан кийин шихта балкытуучу зонасы деп аталган мештин алдыңкы бөлүгүнө түшүп, ал жерде температура 1200-1400°С чейин кармалат да, андан 1500°С-дагы тунуктануу зонасына келет. Бул жерде айнектин илээшкектиги азайып диффузиянын натыйжасында анын курамыы бирдейленип, көмүртектин (IV) оксиди абага бөлүнүп кетет. Айнектин суюк массасы иштеп чыгаруучу бассейнге келип ал жерде 1200°С чейин муздатылат. Ушул жерде айнек массасынан буюмдарды жазап чыгарууга алынып турат.

Ванна мешинин өндүрүмдүүлүгү суткасына 30 тонна.

Окуучулар андан кийин айнек буюмдарын калыптоочу цехке келгенде жетекчи калыптоонун ар кандай: чойуу,үйлөтүү, пресстөө, калыпка куйуу жана башка түрлөрүн айтып берет да окуучуларга такта айнектерди жазоону көрсөтөт.

2-чийме. Жылмаланган такта айнекти жазоо:

1-айнек массасы; 2-жапкыч; 3,4-валиктер; 5-айнек тасмасы; 6-күйгүзүүчү меш;

7-айнек тасмасын жылдыруучу чыгырык

Саякатчыларга азыркы убакта такта айнектерин чыгаруунун жаңыча технологиялык аппараттардын колдонулуп жатканы билдирилет. Азыркы учурда үзгүлтүксүз иштеген ыкма менен такта айнектер чыгарылат.

Цехтин башка бөлүмүндө машина-автоматтын жардамы менен бөтөлкөлөрдүн, банкалардын түрлөрү жазалып жатканын окуучулар байкашат.

Саякаттын соңунда заводдун химиялык лабораториясында болушуп, шихтаны даярдоонун рецепти, сырьего, бышырылган айнекке, бөтөлкөнүн, такта айнектин сапатына жүргүзүлүүчү анализдер менен тааныштырат.

§3. Цемент заводуна саякат.

Силикат өнөр жайынын негизги тармактарынын бири цемент өндүрүү.

Саякатка чыгаардын алдында адаттагыдай эле теориялык жактан цементтин химиялык курамын, айыл чарбасында, курулуш иштеринде цементтин мааниси зор экендигине талдоо жүргүзүлөт.

Мугалим цементтин үлгүсүн окуучуларга көрсөтүп аны суу менен аралаштырганда куруштургуч кою массага, акырындык менен кургаганда таш сыяктуу катуу затка айлануучу курулуш материалы экенин айтып берет. Цементтин курамында ар кандай массалык катышга ар түрдүү металлдардын оксиддери болот. Цементтин курамындагы кремнийдин, кальцийдин, алюминийдин оксиддери силикаттарды түзөт;

3CaO·SiO₂·nH₂O 2CaSiO₂·nH₂O

3CaO·Al₂O₃·6H₂O 4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃

Цементтин түрлөрүнүн ичинен кенен таралганы портланд цементи.

Бул цементтин мындай аталышы Англиядагы Портланд шаарында биринчи жолу өндүрүлө баштаган. Портланд цемент механикалык жактан бекемдиги, абага, суунун алдында, суукка туруктуулугу Портланд цементи боюнча кинофильмден мүнөздөлөт. Кинофрагментти көргөндөн кийин окуучулар кандай кабыл алышканына талкуу жүргүзүлөт.

Цементти алууда анын химиялык реакциясына, куруштургуч касиеттерине токтолот. Акиташты, чопону ысытканда төмөнкүдөй химиялык реакция жүрөөрүн доскага жазып түшүндүрөт..

CaCO₃----- CaO + CO₂

Al₂O₃·2SiO₂·2H₂O ----- Al₂O₃·2SiO₂·2H₂O

Кальцийдин оксиди кислоталык оксид менен реакцияга катышканда кальцийдин алюминаты жана силикаттардын аралашмалары пайда болот.

CaO·SiO₂ -----CaSiO₃ CaO· Al₂O₃ -----Ca(AlO₂)₂

Цементти сууга аралаштырганда ал сууну түздөн-түз өзүнө кошуп алат деп, окуучуларга төмөнкүдөй тажрыйбаны көрсөтсө болот. Фарфор чөйчөкчөсүнө бир аз цемент (бир бөлүк), эки бөлүк кум, төрт бөлүк майдаланган таш, 0,5-0,7 бөлүк суу кошуп жакшылап аралаштыргандан кийин терезенин ордун калтырып, чырмалышкан зымдарды коюп кадимки темирбетондой дубалдын каркасы мурунтадан фанерадан жасалган калыпка толтурулат да кийинки сабака калтырылат. Бул сыяктуу иштерди мектепке керек болуучу буюмдарды жасоодо окуучулар аткарышса болот. Бул цементти турак үйлөрдү, өндүрүш курулуштарын жана башка объектерди курууда кеңири колдонуучу темир бетон блокторун жасоого көрсөтмөлүү тажрыйба болот. Жетекчи өзүнүн кириш сөзүндө окуучуларга сырьену даярдоо, байытуу жана майдалоо жөнүндө айтып берет. Цементтин курамындагы оксиддер өз ара реакцияга кыйындык менен катышкандыктан аларды адегенде майдалап, анан майда тарттыруу керек. Бул жерде окуучулар реакциянын ылдамдыгына заттардын майдалануу даражасынын тийгизген таасирин эске салышат. Цементтин негизги сырьесу катары акиташ, бор, топурак ж.б. көпчүлүк цемент заводдорунда сырье катары тоо тектери мергель(акиташ менен минералдык топурактардын аралашмалары) колдонулат.

Бардык сырьелук материалдарды, кошумча алынган домна шлагы-пириттин күйгөндөн калганы, көмүрдүн күлү, күйүүчү сланецтер жана нефлиндик шлагдар талкалангыча майдалап шар түрүндөгү жаргылчакта (тегирменде) суу менен аралаштырылып тартыла тургандыгын окуучуларга көрсөтөт. Пайда болгон шлам өтө чоң бассейнге келип басым алдында албай аралаштырылат да күйгүзүү үчүн айлануучу мешке жиберилет. Окуучуларды айлануучу мешке жакын келүүлөрүн өтүнүп, мештин түзүлүшүн түшүндүрөт. Азыркы айлануучу мештин узундугу 185 метр, диаметри 5 метр болгон болоттон жасалган барабан. Барабандын ички бети отко чыдамдуу шамот кыштары менен капталган. Меш цемент чыгуучу тешиги тарапка кыйгач 2-5°-ка орнотулат. Шлам үзгүлтүксүз мешке берилип, ага карама-каршы багыттагы өтө ысык оттун газы менен кездешет. Отун катары жаратылыш газы же таш көмүрдүн майдасы колдонулат. Мештин кургатуучу жеринде 100°С шламдан суу бууланып калат да, ысытуучу жайга 400-500°С минералдар суу менен кошо ажыроогодуушар болот. Андан аркы бышыруучу жайда (900-1000°С) акиташ кальцийдин жана көмүртектин (IV) оксидине ажырайт.

Температураны дагы 1200-1300°С-ка жогорулатканда кальцийдин, кремнийдин, алюминийдин, темирдин, (III) оксиддери өз аракошулуп татаал химиялык бирикмелер пайда болот. Андан аркы 1450°С-ка чейин ысытканда оксиддер балкып клинкер алынат. Көк жашыл түстөгү жаңгак чоңдугундай катуу массаны (цементтик клинкер) окуучуларга көрсөтүлөт. Бул цементтик клинкердин химиялык составы ар кандай металлдардын оксиддеринин аралашмасынан турат:

3СаОSiO₂ – алит (40-60%)

2СаОSiO₂ – белит (20-40%)

Ошол эле учурда шихтага плавик шпатын CaF₂кошумчаласа клинкердин пайда болушун тездетип, мештин өндүрүмдүүлүгүн саатына 70 тоннага чейин көбөйөт.

Саякаттын соңунда жетекчи окуучуларды айлануучу мештин башка тетиктери, аралык башкаруу, ченөө-көзөмөлдөө приборлору, иштеген жумушчулар жана клинкердин складына алып барып тааныштырат.

3-чийме. Айлануучу мештин схемасы:

1-айланучу меш; 2-электр моторлору; 3-сырье берилүүчү жер;

4-муздаткыч; 5-түтүнчыгуучу жер

Клинкердин складында цемент 2-4 жума кармалат, анткени минералдардын толук өз ара кошулушу аяктайт. Клинкер дагы андан ары майдаланып улпак түрүндө темирбетон сактагычта кармалып анан каптарга салынып же атайын цемент тартуучу автоунаалар менен калк керектөөчү жайларга, курулуштарга, дүкөндөргө жөнөтүлөт.

Саякатты жыйынтыктоодо мугалим сабак учурунда төмөнкүдөй суроолорго жооп берүүлөрүн окуучулардан өтүнөт: 1. Айнек жана цемент заводдорундагы сырьелорду салыштыргыла. 2. Төмөнкү чийме (3-чийме боюнча цементти өндүрүүнүн технологиясын айтып бергиле.

§4. Кыш заводуна саякат

Силикаттык өндүрүш жайга тиешелүү суроолорду кыскача талкулагандан кийин мугалим керамика өндүрүш жайына да токтолот. Керамика –ар түрдүү топурактардан жана кремнийден, магнийден жана башка оксиддердин жазала турган буюмдар. Керамиканы даярдоонун ирээти: сырьену бышыруу, аралашмаларды балкытуу.

Керамика буюмдарын жазоо бир канча баскычта ишке ашырыла тургандыгын айтып берет. Сырьену, керамикалыкмассаны даярдоо, жазалган буюмдарды калыптоо, кургатуу, бышыруу, көркөмдөө. Саякат учурунда аталган баскычтарга байкоо жүргүзүүнү мугалим окуучуларга эскертет. Адаттагыдай эле жетекчи саякат башталардын алдында заводдун кыскача тарыхын, кийинки беш жылдыкта, быйылкы жылы аткарыла турган иштерди, чыгарыла турган буюмдардын саны кыскача айтылат да окуучуларды заводдун короосуна ээрчитип барып аларга алгачкы сырьелордун үлгүсү менен тааныштырат. Сырье катары өтө кенен тараган кыш жазоочу топуракты көрсөтөт. Топурактын химиялык курамын-негизинен Al₂O₃·3SiO₂·nH₂O (50%) кум жана күйгүзгөндө кызыл түстөгү темирдин (III) оксиди бар минералдар түзөт.

Эгерде топурактын курамында кум аз болсо бышырганда кыштын өлчөмү кичине жана механикалык жактан морт болуп сынып калат.

Аралаштыруучу идиште бир тектүү илээшкек масса болгонго чейин топуракты, кумду аралаштырып суу менен нымдайт. Алынган аралашма тасма аркылуу кыш пресстелип калыптоочу бункерге келип түшөт. Окуучулар бункерден, керамикалык масса вальцалар аркылуу престөөчү цилиндрге өтөрүнө байкоо жүргүзүшөт. Престөөчү цилиндрдин суу менен нымдалып, керамикалык массаны атайын мундштук аркылуу жылдырып туруучу айланма шнөк бар. Бул жерде керамикалык масса кошумча аралаштырылып, тыгыздалып тасма түрүндө машинада кыш болуп кесилет. Калыптанган чийки кыш аппаратта газдын түтүнү менен кургатылат. Узундугу 50 метрге жеткен туннелдүү аппаратвагонеткаларга чийки кышты ысык газдын түтүнүнө каршы туннел кыймылда болот да, бул жерде 2-3 күндүн ичинде кыш бышат. Үзгүлтүксүз иштөөчү туннелдик меште 1050-1100°С-та кыш бышырылып, тийиштүү механикалык бекемдиктеги кыштар окуучуларга көрсөтүлөт. Бышкан жана кышты өндүрүүнүн технологиясы бүтөт. Окуучулар вагонеткалардан автоунааларга кышты түшүрүү, жүктөө ишин көрүшөт.

Үзгүлтүксүз иштөөчү туннелдик меште отунду өто көп өлчөмдө үнөмдөлөт. Туннелдик мештин өндүрумдүүлүгү жылына 150 миң кыш чыгарат.

Эгерде окуучулар окуган мектепке силикат кышын чыгаруучу завод жакын болсо ал жерге да саякат уюштурса болот, бирок силикат кышын чыгаруу бышкан кызыл кышты чыгарууда айырмасы бар экенин мугалим окуучуларга эскертет. Силикат кышынын негизги сырьесун акиташ жана ак кварц куму түзөт. Мүмкүнчүлүк болсо акиташты күйгүзүүчү меш менен окуучуларды тааныштырып ажыроо реакциясын эске салуу керек.

СаСО₃---СаО + СО

Силикат кышын алууда сырьену даярдоо төмөнкү баскычтарда ишке ашырылат: күйгүзүлгөн акиташ вагонеткалар аркылуу жаргылчака (дробилка) берилип кыйгач тасма транспортер менен айланып туруучу тегирменге келип түшөт. Эленген кум белгилүү өлчөмдө кыштын арасында боштук калбас үчүн кесек кум менен аралаштырылат. 92 процент жана 8 процент акиташ бункерден түтүк аркылуу аралаштыргычка жиберилет, ошол эле жерде аралашма суу менен нымдалат транспортердин жардамы менен атайын силос башняга жиберилип, ал жерде акиташ өчүрүлөт:

СаО + Н₂О =Са(ОН)₂

Бул жерде окуучулар өндүрүш шартта акиташтын өчүрүлүшү, алынган заттын үлгүсү, химиялык лабораторияда анализ жүргүзүү, кум жана акиташтын массалык үлүштөрүн эсептөө менен таанышышат. Чийки кыш атайын вагонеткаларга салынып, ысыкта иштетүү үчүн автоклавага жиберилет. Автоклавада буунун басымы 800кПа болгондо төмөнкүдөй реакция жүрөрүн окуучулар билишет:

Са(ОН)₂+ 2SiO₂=Ca(HSiO₃)₂

Катализатор катары натрийдин сульфатынын эритмесинин(1%) катышуусу менен реакциянын жүрүшү 6 саатка созулат. Демек, окуучулардын кислоталык оксид менен негиздик оксид өз ара реакциясы жөнүндөгү билимдери тереңдетилет.

§5. Акиташ заводуна саякат.

Акиташ заводуна саякатты 9-класстын окуучулары кальцийдин бирикмелери жана анын колдонулушун окуганга чейин же сабактан кийин уюштурууга болот. Саякатка даярданууда мугалим окуучулардан кальцийдин негизги бирикмелеринин формуласын, аталышын атоону сунуш кылат. Графопроектордун жардамы менен төмөнкү схеманы чагылдырат.

3

CaO → Ca(OH)₂--------→CaCO₃↔ Ca(HCO₃)₂

↓ ↓

CaSO₄CaCl₂

Окуучулар стрелка жана үзүк стрелкалар менен көрсөтүлгөн айлануулардын толук химиялык теңдемесин жазуу аркылуу өз алдынча лабораториялык тажрыйба жүргүзүшөт. Мугалим кальцийдин оксидинин, гидроксидинин турмушта чоң мааниси бар экенин белгилейт. Доскага кальцийдин карбонатынын термохимиялык ажыроосунун теңдемесин жазат.

СаСО₃←→ СаО + СО₂ ∆Н°=-180 кДж

Бул реакцияга окуучулар өз алдынча мүнөздөмө беришет. Реакция эндотермикалык, кайталанма болгондуктан кальцийдин оксидин көп өлчөмдө алууга кандай шарт таасир этерин окуучулар өздөрү айтышат.

1-шихтаны берип туруучу шнек, 2-мешти каптаган кыш, 3-ысыкка чыдамдуу футерлоо, 4-шихтаны салуучу жер, 5-бөлүштүргүч конус, 6-аба берүүчү, 7-газды алып чыгуучу түтүк, 8-улита.

Окуучулар кальцийдин оксидин көп алыш үчүн температураны жогорулатууну же ажыратуудан бөлүнүп чыккан көмүртектин (IV) оксидин системадан бөлүүнү сунуш кылышат. Акиташ бышыруучу мешке соруп чыгаруучу вентиляция орнотуларын мугалим окуучуларга эскертип айтат.

Сабактын башталышында эле бул тема боюнча заводко саякат болоорун мугалим окуучуларга күн мурунтадан эле айтып коет. Сабак учурунда акиташты бышыруучу мештин түзүлүшүн жана анын иштөө принцибин талдап чыгат.

Саякат, заводдун короосунда топтолгон чийки (сырье) материалдар жаткан, жай менен таанышуудан башталат. Короодогу чийки материалдардын көпчүлүгүн кальцийдин карбонаты (90 процент), бышыруучу мештеги жогорку температураны (1200°С) берүүчү кокс түзөрүн билишет. Саякатчыларга акиташ ташы анча көп алыс эмес жердеги карьерден автоунаа менен алынып келээрин окуучулар жетекчинин айткан билдирүүсүнөн жана чийки материалды кайра иштетүүгө кандай даярдоону билишет. Акиташты 1-2 килограммга чейин талкалап вагонетка менен күйгүзүүчү мешке алып келет да, ал жерде скипке салынып жантайыңкы тегиздик аркылуу жүк ташуучу автоунаа менен жогорку бункерге түшүрүлөт. Окуучулар мешке жакын келишип мештин көрүнүшүн жана иштөөсүн карап турушат. Акиташ шихта мешинде бышырылат.

Бул меш цилиндр формасында болуп, бийиктиги 30 метр, диаметри 4,5 метр болгон өтө чоң курулуш имараты. Жогорку температурага ээ болуш үчүн мештин ички бетин ысыкка чыдамдуу кыш, сырты кадимки бышкан кыш менен капталат. Отун катары кокс, антрацит, кийинки учурда жаратылыш газы колдонулуп жатат.

Акиташ бышырылуучу мештин түзүлүшүн, иштөө принцибин жетекчи саякатчыларга түшүндүрөт. Мештин жогору жагы шихта чыгаруучу, ысык газ менен ысытылып, кургатылат. Мештин ортосундагы температура 1100-1200°С-ка чейин жетет да кальцийдин карбонаты ажырап, газ вентиляциянын жардамы менен сорулуп чыгарылат. Ысык кальцийдин оксиди төмөн жактан берилип туруучу муздак аба тарапка жылат.

Күйгүзүлгөн даяр акиташ вагонеткаларга жүктөлүп складдарга жөнөтүлөт. Мештин өндүрүмдүүлүгү суткасына 150 тоннаны түзөт. Мештен бөлүнүп чыккан газды массалыкүлүшүнүн 30 процентин көмүртектин (IV) оксиди түзөт. Бул бөлүнгөн газды толук тосуп алышып сода, кант, карбамид жана башка химиялык заттарды чыгаруучу өндүрүш жайларда, кургак музду алууга колдонушат. Көмүр кычкыл газынын составында көп сандаган бөлөк газдар болгондуктан адегенде аны тазалап, анан поташтын эритмеси аркылуу өткөрөт.

К₂СО₃ + Н₂О + СО₂ = 2КНСО₃

Пайда болгон калийдин гидрокарбонатын 70-80°С-да ажыратат:

Бөлүнгөн газды кургатып, түздөн-түз өндүрүшкө колдонушат.

Жетекчи кичинекей жылчыкты кароого окуучуларга руксат берет. Ал жылчык аркылуу алар бышыруу зонасында кызарып бышып жаткан акиташты көрүшөт. Ал жерде тордолгон бар төрт бурчтуу чоң жашикке салып, үстүнөн суу чачыратылат.

Кальцийдин оксиддеринин кесектери сууну сиңирип алат да, барсайып көөп чыгып кайра майда жумшак улпакка айланат. Бул процессте өтө көп өлчөмдө жылуулук бөлүнүп чыккандыктан суу кайнап кетет. Өчүрүлгөн акиташ тор аркылуу чыпкаланып даяр кальцийдин гидроксиди автоунаага жүктөлүп, курулушка жөнөтүлүп жатканын саякатчылар өз коздөрү менен көрүшөт.

Саякаттын соңунда саякатчылар химиялык лабораторияга барышып жөнөтүлүп жаткан даяр продукциянын сапатын текшерип отурган мастер менен жолугуп, анын иши менен таанышат.

Жетекчи өчүрүлгөн акиташ өндүрүштө ар тарапка: курулушта шыбактарда, актоодо, анын кум менен аралашмасы блокторду, таштарды, кыштарды кынаптоодо, химиялык өндүрүш жайда, айыл чарбасында, сууну тазалоодо колдонулат. Сууда өчүрүлгөн акиташты куруучулар “Акиташ сүтү” деп да аталат.

Акиташ сүтү кант заводунда кантты ар кандай аралашмалардан тазалоо үчүн колдонору кийинки саякаттын жүрүшүндө баяндалат. Өчүрүлгөн акиташтын тундурулган тунук эритмеси көмүр кычкыл газына сапаттык реакция жазоодо жана суунун убактылуу шорлуулугун жоюда колдонулат.

Саякатты жыйынтыктоодо мугалим окуучулардын таанып билүү ишмердүүлүктөрүн химиянын ички байланыштарына: ажыроо реакциясынын жүрүшүнүн шарты, реакциянын жылуулук эффектисине, кальций бирикмелеринин касиеттерине жана колдонулушуна багыттайт. Саякаттын материалдарына байланыштуу 2-3 эсеп иштесе окуучулардын ойлоо сезимдери өркүндөйт. Мисалы, төмөнкү эсепти чыгарууну сунуш кылат: эгерде карбонаттык эмес аралашмалардын массалык үлүшү 100 процентти түзсө массасы 5 тонна болгон акиташты бышырганда канча СО₂ пайда болот. Күйгөн акиташтын массасын тапкыла.