Ikit 12 synp III-çärýek

Mekdebi: _______ Senesi: _____ ______ ______

Dersiň ady: I.K.we I.T Synpy: XI _____ ______ ______

Sapagyň temasy:	Umumy maksatly amaly programma üpjünçiligi
Sapagyň maksatlary:
1)Bilim berijilik maksady:	Umumy maksatly amaly programma üpjünçiligi barada umumy düşünje bermek
2) Terbiýeçilik maksady:	Okuwçylary watançylyk, zähmetsöýerlik, beýik adamkärçilik ruhunda terbiýelemek. Olaryň watansöýüjilik duýgularyny ösdürmek.
Sapagyň görnüşi:	Garyşyk sapak
Sapakda ulanylýan okuw-görkezme esbaplar, sanly serişdeler, paýlama maglumatlar:	Kompýuter, tanyşdyrmalar, tablisalar, tema degişli soraglar, programma serişdeler

Sapagyň gidişi:

1. Sapagyň guramaçylyk döwri:

1. Salamlaşmak. Gatnaşygy hasaba almak. 2. Okuwçylaryň sapaga taýýarlygyny barlamak.

3. Okuwçylaryň ünsüni sapaga gönükdirmek. 4. Syýasy wakalar bilen tanyşdyrmak.

2. Öýe berlen ýazuw işleriň ýerine ýetirilişini barlamak:

Umumy maksatly amaly programma üpjünçiligi

3. Okuwçylaryň bilimini dilden soramak arkaly barlamak:

Okuwçylar bilen geçilen tema esasynda sorog-jogap alyşmak: 1. Amaly programma üpjünçiligi diýip nämä düşünýärsiňiz? 2. Amaly programma üpjünçiligi haýsy toparlara bölünýär? 3. Umumy maksatly amaly programma üpjünçiligi nähili böleklere bölünýär? 4. Ýörite maksatly amaly programma üpjünçiligi nähili böleklere bölünýär?

4. Geçilen temany jemlemek: Geçilen tema boýunça esasy düşünjeleri gaýtalap, berkitmeli we täze temany düşündirmeklige sazlaşykly geçmeli.

5. Täze temany düşündirmek:

Temany düşündirmegiň meýilnamasy:

1. Ulanmagynyň aýratynlyklaryna görä APÜ görnüşleri

2. Umumy maksatly APÜ.

3. Ýörite maksatly APÜ.

Temany öwrenmek bilen okuwçylar bilmeli:

- maglumatyň görnüşlerini we göterijilerini, maglumatyň we oňa degişli prosesleriň ornuny;

- Internediň esasy serwisleriniň niýetlenilişini; programma-brauzerleriň niýetlenilişini;

Temany öwrenmek bilen okuwçylar başarmaly:

- Maglumatyň we oňa degişli prosesleriň görnüşlerine we göterijilerine mysal getirmegi;

- web-sahypalary açyp görmegi;

- maglumat obýektler bilen iş geçirmegi;

Ulanmagynyň aýratynlyklaryndan ugur almak bilen APÜ şertli ýagdaýda şu görnüşlere bölmek bolýar:

1. Kärhanalary we guramalary üpjün etmek üçin programmalar. Mysal üçin, maliýe, müşderi bilen özara gatnaşyklary, üpjünçilik torlaryny dolandyryş ulgamlary.

2. Kompýuter tehnikasynyň gurluşlaryna bolan ulanyjylaryň elýeterliligini üpjün etmek boýunça programmalar.

3. Guramalaryň infrastrukturalary üçin işlenip düzülen PÜ, olar arkaly kärhananyň programma üpjünçiligini goldamak üçin umumy mümkinçilikler üpjün edilýär.

4. Maglumat programma üpjünçiligi maglumaty döretmekde we dolandyrmakda, şol sanda wagtyň, serişdeleriň, resminamalaryň gözegçiligi amala aşyrylanda anyk ulanyjylaryň zerurlyklaryna hyzmat etmek üçin niýetlenendir. Şeýle önümlere tekst redaktorlary, elektron tablisalary, elektron poçta we bloklary üçin müşderiler, şahsylandyrylan ulgamlar we media-faýllaryň redaktorlary degişli edilýär.

Eger-de internetden belli bir maglumatlar gözlenilmeli bolsa we gözlenilýän maglumatlaryň ýerleşýän URL salgylary belli bolmasa, onda gözleg sahypalaryny ulanmaly bolýar. Bu gözleg sahypalaryna sözi ýa-da söz yzygiderligini ýazmaly we gözleg işlerini ýerine ýetir diýen buýruk bermeli. Şonda şol sözleri bar bolan sahypalaryň sanawy ekrana çykýar.

Häzirki wagtda gözlegleri amala aşyrmak üçin dürli- dürli gözleg sahypalary bar. Olara mysal edip, aşakdakylary görkezmek bolar:

- Google gözleg serweriniň salgysy — www.google.tm

• Rambler gözleg serweriniň salgysy — www.rambler. ru

• Alta Vista gözleg serweriniň salgysy — www.altavista.com we ş.m.

Bu gözleg sahypalarynda gözlegi dürli dillerde hem geçirip bolýar.

Mysal. Google gözleg serwerinde «Bilim olimpiadalary» sözler toplumyny gözlemek üçin ony gözleg gutusyna rus dilinde ýazalyň.Şonda ekranyň penjiresi ýokardaky ýaly bolar.

Gözleg işlerini amala aşyrmak üçin «Google gözlegi» atly düwmä basylsa aşakdaky penjire çykar.

Penjirede 193 sany salgy we olaryň sanawy emele gelýär. Şol sanawdan haýsy biri açylmaly bolsa şonuň üstüne syçanyň görkezijisini getirmeli we eliň suraty emele gelende onuň çep düwmesine basmaly.

1. ATDU(Awtomatlaşdyrylan taslama düzmegiň ulgamy).

2. AIÝ (Awtomatlaşdyrylan iş ýeri programma-tehniki toplum)

3. ADU (Awtomatlaşdyrylan dolandyryş ulgamlary)

6. Täze temany berkitmek:

Okuwçylar bilen geçilen tema esasynda sorog-jogap alyşmak: 1. Ulanmagynyň aýratynlyklaryna görä APÜ haýsy görnüşlere bölünýär? 2. Umumy maksatly APÜ haýsy programmalar degişli? 3. Ýörite maksatly APÜ haýsy programmalar degişli? 4. Kär APÜ haýsy programmalar degişli?

7. Öý işini tabşyrmak:

Umumy maksatly amaly programma üpjünçiligi

8. Sapagy jemlemek, umumylaşdyrmak, okuwçylary bahalandyrmak:

Soraglara takyk, dogry jogap beren, sapakda işjeňlik görkezip, temany gürrüň bermäge işjeň gatnaşan okuwçylar atlandyrylyp, olar bahalandyrylýar (bahalar synp žurnalyna, gündeliklere goýulýar).

Ýazan mugallym: ________________________________________________

Bellik:______________________________________________________________

Barlan: Müdiriň okuw işleri baradaky orunbasary __________________________

Mekdebi: _______ Senesi: _____ ______ ______

Dersiň ady: I.K.we I.T Synpy: XI _____ ______ ______

Sapagyň temasy:	Kompýuter wiruslaryndan goranmak
Sapagyň maksatlary:
1)Bilim berijilik maksady:	Kompýuter wiruslaryndan goranmak barada umumy düşünje bermek
2) Terbiýeçilik maksady:	Okuwçylary watançylyk, zähmetsöýerlik, beýik adamkärçilik ruhunda terbiýelemek. Olaryň watansöýüjilik duýgularyny ösdürmek.
Sapagyň görnüşi:	Täze maglumatlary öwretmek sapagy
Sapakda ulanylýan okuw-görkezme esbaplar, sanly serişdeler, paýlama maglumatlar:	Kompýuter, tanyşdyrmalar, tablisalar, tema degişli soraglar, programma serişdeler

Sapagyň gidişi:

1. Sapagyň guramaçylyk döwri:

1. Salamlaşmak. Gatnaşygy hasaba almak.

2. Okuwçylaryň sapaga taýýarlygyny barlamak.

3. Okuwçylaryň ünsüni sapaga gönükdirmek.

4. Syýasy wakalar bilen tanyşdyrmak.

2. Öý işiniň ýerine ýetirilişini barlamak:

Umumy maksatly amaly programma üpjünçiligi

3. Geçilen temany jemlemek:

Okuwçylar bilen geçilen tema esasynda sorog-jogap alyşmak: 1. Ulanmagynyň aýratynlyklaryna görä APÜ haýsy görnüşlere bölünýär? 2. Umumy maksatly APÜ haýsy programmalar degişli? 3. Ýörite maksatly APÜ haýsy programmalar degişli? 4. Kär APÜ haýsy programmalar degişli?

4. Täze temany düşündirmek:

Temany düşündirmegiň meýilnamasy:

1. Kompýuter wirusy

2. Kompýuter wiruslaryň görnüşleri

Temany öwrenmek bilen okuwçylar bilmeli:

- maglumat işini awtomatlaşdyrmagyň has ýaýran serişdeleriniň (maglumat bazalaryň, kompýuter torlarynyň) niýetlenilişini;

- maglumat prosesleriň görnüşlerini; maglumatyň çeşmeleriniň we kabul edijileriniň mysallaryny;

Temany öwrenmek bilen okuwçylar başarmaly:

- maglumat obýektleriň we prosesleriň san parametrlerine: maglumatny ýatda saklamak üçin zerur bolan ýadyň göwrümine; maglumatny geçirmegiň tizligine baha bermegi;

- habarlary döretmegi, ibermegi, kabul etmegi, ýatda saklamagy, gaýtadan ibermegi, habarlara faýllary berkitmegi;

Ulanyjylaryň köp sanyna elýeterli bolan şahsy kompýuteriň emele geleninden bäri kompýuter wiruslaryň taryhy hem başlanýandyr. Şahsy kompýuterler we dürli aýrylyp ulanylýan göterijiler arkaly ýaýraýan programma üpjünçiligi kompýuter wiruslaryň ornaşdyrylmagy, köpelmegi we işlemegi üçin örän amatly şertleri hödürleýärler.

Gynansak hem, adaty ulanyjylar, kada bolşy ýaly, kompýuter wiruslaryň näme bolbandygyny, olaryň kompýuterlere we kompýuter torlaryna nähili girýändigini, nähili zeper ýetirip bilýändigini bilmeýärler. Şonuň bilen birlikde, kompýuter wiruslaryň işlemegi we ýaýramagy barada ýeterlik bilimlere eýe bolman, kompýuteriň ygtybarly goragyny amala aşyrmak juda kyndyr. Eýsem iň gowy antiwirus programmalary hem, nädogry ulanylan ýagdaýynda peýdasyz bolup biler.

Kompýuter wirusy diýlip operasion sistemanyň gurşawynda köpelmäge ukyby bolan programmalaryň bir görnüşine aýdylýar, bu häsiýet özbaşdak replikasiýa diýlip atlandyrylýar. Şeýle hem, wiruslar siziň kompýuteriňizdäki maglumatlary we faýllary zaýalap ýa-da ýok edip hem-de operasion sistema zeper ýetirip ýa-da tutuşlygyna ýok edip bilýär.

Eger-de internetden belli bir maglumatlar gözlenilmeli bolsa we gözlenilýän maglumatlaryň ýerleşýän URL salgylary belli bolmasa, onda gözleg sahypalaryny ulanmaly bolýar. Bu gözleg sahypalaryna sözi ýa-da söz yzygiderligini ýazmaly we gözleg işlerini ýerine ýetir diýen buýruk bermeli. Şonda şol sözleri bar bolan sahypalaryň sanawy ekrana çykýar.

Häzirki wagtda gözlegleri amala aşyrmak üçin dürli- dürli gözleg sahypalary bar. Olara mysal edip, aşakdakylary görkezmek bolar:

- Google gözleg serweriniň salgysy — www.google.tm

• Rambler gözleg serweriniň salgysy — www.rambler. ru

• Alta Vista gözleg serweriniň salgysy — www.altavista.com we ş.m.

Bu gözleg sahypalarynda gözlegi dürli dillerde hem geçirip bolýar.

Mysal. Google gözleg serwerinde «Bilim olimpiadalary» sözler toplumyny gözlemek üçin ony gözleg gutusyna rus dilinde ýazalyň.Şonda ekranyň penjiresi ýokardaky ýaly bolar.

Gözleg işlerini amala aşyrmak üçin «Google gözlegi» atly düwmä basylsa aşakdaky penjire çykar.

Penjirede 193 sany salgy we olaryň sanawy emele gelýär. Şol sanawdan haýsy biri açylmaly bolsa şonuň üstüne syçanyň görkezijisini getirmeli we eliň suraty emele gelende onuň çep düwmesine basmaly.

5. Täze temany berkitmek:

Okuwçylar bilen geçilen tema esasynda sorog-jogap alyşmak:

1. Kompýuter wirusy diýip nämä düşünýärsiňiz?

2. Kompýuter wiruslarynyň nähili görnüşleri bar?

6. Öý işini tabşyrmak:

Kompýuter wiruslaryndan goranmak

7. Sapagy jemlemek, umumylaşdyrmak, okuwçylary bahalandyrmak:

Soraglara takyk, dogry jogap beren, sapakda işjeňlik görkezip, temany gürrüň bermäge işjeň gatnaşan okuwçylar atlandyrylyp, olar bahalandyrylýar (bahalar synp žurnalyna, gündeliklere goýulýar).

Ýazan mugallym: ________________________________________________

Bellik:______________________________________________________________

Barlan: Müdiriň okuw işleri baradaky orunbasary __________________________

Mekdebi: _______ Senesi: _____ ______ ______

Dersiň ady: I.K.we I.T Synpy: XI _____ ______ ______

Sapagyň temasy:	Antiwiruslar
Sapagyň maksatlary:
1)Bilim berijilik maksady:	Antiwiruslar barada umumy düşünje bermek
2) Terbiýeçilik maksady:	Okuwçylary watançylyk, zähmetsöýerlik, beýik adamkärçilik ruhunda terbiýelemek. Olaryň watansöýüjilik duýgularyny ösdürmek.
Sapagyň görnüşi:	Täze maglumatlary öwretmek sapagy
Sapakda ulanylýan okuw-görkezme esbaplar, sanly serişdeler, paýlama maglumatlar:	Kompýuter, tanyşdyrmalar, tablisalar, tema degişli soraglar, programma serişdeler

Sapagyň gidişi:

1. Sapagyň guramaçylyk döwri:

1. Salamlaşmak. Gatnaşygy hasaba almak. 2. Okuwçylaryň sapaga taýýarlygyny barlamak.

3. Okuwçylaryň ünsüni sapaga gönükdirmek. 4. Syýasy wakalar bilen tanyşdyrmak.

2. Öý işiniň ýerine ýetirilişini barlamak: Kompýuter wiruslaryndan goranmak

3. Geçilen temany jemlemek: Okuwçylar bilen geçilen tema esasynda sorog-jogap alyşmak: 1. Kompýuter wirusy diýip nämä düşünýärsiňiz? 2. Kompýuter wiruslarynyň nähili görnüşleri bar? 3. Nähili wiruslara adaty wirus diýilýär? 4. Nähili wiruslara gurçuk programmlary diýilýär? 5. Nähili wiruslara troýan programmlarydiýilýär?

4. Täze temany düşündirmek:

Temany düşündirmegiň meýilnamasy:

1. Antiwirus programma üpjünçiligi

2. Antiwirus programmasynyň görnüşleri

Temany öwrenmek bilen okuwçylar bilmeli:

- maglumatyň görnüşlerini we göterijilerini, maglumatyň we oňa degişli prosesleriň ornuny;

- Internediň esasy serwisleriniň niýetlenilişini; programma-brauzerleriň niýetlenilişini;

Temany öwrenmek bilen okuwçylar başarmaly:

- gözleg sistemalary bilen işlemegi;

- dürli okuw dersleri boýunça ýumuşlar we taslamalar ýerine ýetirilende maglumat bazalarynda, kompýuter torlarynda, maglumatnyň kompýuter däl çeşmelerinde maglumatny gözlemegiň kadalaryny ulanmak arkaly gözlemegi;

Her gün ýüzlerçe täze wiruslar emele gelýär, şol sebäpli üstünlikli wiruslara garşy goragyň baş şertleriniň biri bolup antiwirus programma üpjünçiliginiň bolmagy çykyş edýär.

Has meşhur antiwirus programmalaryny garaşsyz testden geçirmegiň netijeleri täjirçilik programma üpjünçilikleriň arasynda öz borçlaryny has üstünlikli Kasperskiniň Antiwirusynyň ýerine ýetirýändigini görkezdi. Hünärmenler kompýuter wiruslary bilen göreşmegiň uly tejribesine eýedir, olar programma üpjünçiligiň aktual wersiýalaryna we iň soňky antiwirus bazalaryna hemişe eýe bolup durýar. Kompýuter ussasy kompýuteriňizi dürli zyýan getiriji programmalaryndan dyndyrmaga, has netijeli antiwirus programmasyny saýlamaga kömek berer we kompýuteriňiziň wiruslardan ygtybarly goragyny üpjün eder.

Antiwirus programmasy. Kompýuter wiruslary bilen göreşmekde antiwirus programmalary has netijelidir. Antiwirus programmalary zaýalanan faýllary gözlemek we bejermek üçin dürli düzgünleri peýdalanyp bilýär.

Windowsyň täzeleniş merkezi bilen işlemek.

Windowsyň täzeleniş merkezi sistemany aktual ýagdaýda saklamaga kömek edýär. Onuň kömegi bilen gerek bolan täzelenişleri internetden doly almaga we sistemany täzelemäge kömek edýär.

1. Täzeleniş çykan ýagdaýynda Windows Internet işleýän ýagdaýynda ulanyja duýdurýar. Eger Windows-da awtomatik ýagdaýda täzelenmeleri awtomatik ýüklemek opsiýasy işledilen bolsa, onda sistema özi täzelenýär. Eger şol opsiýa awtomatik ýagdaýda durmadyk bolsa, onda gerek bolan täzelenmäni ulanyjynyň özi saýlaýar.

2. Gerek bolan täzelenmeler saýlanylandan soň aşakdaky yaly duýduruş penjiresi emele geler.

3. Täzelenme tamamlanandan soň aşakdaky ýaly duýduryş penjiresi emele geler we hemme täzelenmeler güýje girizmek üçin kompýuteri öçürüp ýakmak gerek bolýar.

4. Windowsyň täzelenmesini öçürmek maslahat berilmeýär. Emma onuň bilen gaty ünsli işlemeli, ýagny täzelenmeleri awtomatik ýüklemek baradaky opsiýa duran mahaly, kompýuteri Internete birikdirilen ýagdaýynda ulanyjynyň Internetiň hasabyna goýan pul serişdeleri sarp edilmegi mümkin. Sebäbi täzelenmeler awtomatik gözlenilýär we ulanyja duýdurylman ýüklenmegi mümkin, bu bolsa belli bir çykdajylara getirýär. Opsiýany şu ýagdaýda goýmak amatly. Bu opsiýa goýlanda Windows sistemasy täzelenmeleri özi gözleýär. Yöne olaryň ýüklenmegi barada ulanyja duýdurýar we onuň özi şol täzelenmeleriň ýüklenmegini çözýär.

5. Bu opsiýany goýmak üçin II,eHTp obnowleniye Windows penjiresiniň çep böleginde nastroyka parametrow buýrugyna basmaly. Açylan penjireden Wajnye obnowlenie bölüminde görkezilen opsiýany saýlamaly we OK dügmesine basmaly.

Açylan penjirede Важные обновления bölüminde görkezilen opsiýany saýlamaly we OK düwmesine basmaly.

5. Täze temany berkitmek:

Okuwçylar bilen geçilen tema esasynda sorog-jogap alyşmak:

1. Nähili antiwirus programmlaryny bilýärsiňiz?

2. Polifag antiwirus programmasynyň işleýiş düzgünini düşündiriň.

3. Rewizor antiwirus programmasynyň işleýiş düzgünini düşündiriň.

4. Bekleýji antiwirus programmasynyň işleýiş düzgünini düşündiriň.

6. Öý işini tabşyrmak:

Antiwiruslar

7. Sapagy jemlemek, umumylaşdyrmak, okuwçylary bahalandyrmak:

Soraglara takyk, dogry jogap beren, sapakda işjeňlik görkezip, temany gürrüň bermäge işjeň gatnaşan okuwçylar atlandyrylyp, olar bahalandyrylýar (bahalar synp žurnalyna, gündeliklere goýulýar).

Ýazan mugallym: ________________________________________________

Bellik:______________________________________________________________

Barlan: Müdiriň okuw işleri baradaky orunbasary __________________________

Mekdebi: _______ Senesi: _____ ______ ______

Dersiň ady: I.K.we I.T Synpy: XI _____ ______ ______

Sapagyň temasy:	Antiwiruslar
Sapagyň maksatlary:
1)Bilim berijilik maksady:	Antiwiruslar barada umumy düşünje bermek
2) Terbiýeçilik maksady:	Okuwçylary watançylyk, zähmetsöýerlik, beýik adamkärçilik ruhunda terbiýelemek. Olaryň watansöýüjilik duýgularyny ösdürmek.
Sapagyň görnüşi:	Garyşyk sapak
Sapakda ulanylýan okuw-görkezme esbaplar, sanly serişdeler, paýlama maglumatlar:	Kompýuter, tanyşdyrmalar, tablisalar, tema degişli soraglar, programma serişdeler

Sapagyň gidişi:

1. Sapagyň guramaçylyk döwri:

1. Salamlaşmak. Gatnaşygy hasaba almak. 2. Okuwçylaryň sapaga taýýarlygyny barlamak.

3. Okuwçylaryň ünsüni sapaga gönükdirmek. 4. Syýasy wakalar bilen tanyşdyrmak.

2. Öýe berlen ýazuw işleriň ýerine ýetirilişini barlamak: Antiwiruslar

3. Okuwçylaryň bilimini dilden soramak arkaly barlamak:

Okuwçylar bilen geçilen tema esasynda sorog-jogap alyşmak: 1. Nähili antiwirus programmlaryny bilýärsiňiz? 2. Polifag antiwirus programmasynyň işleýiş düzgünini düşündiriň.

3. Rewizor antiwirus programmasynyň işleýiş düzgünini düşündiriň. 4. Bekleýji antiwirus programmasynyň işleýiş düzgünini düşündiriň.

4. Geçilen temany jemlemek: Geçilen tema boýunça esasy düşünjeleri gaýtalap, berkitmeli we täze temany düşündirmeklige sazlaşykly geçmeli.

5. Täze temany düşündirmek:

Temany düşündirmegiň meýilnamasy:

1. Antiwirus programmalarynyň bazalaryny täzelemek

2. Antiwirusy saýlap almak

Temany öwrenmek bilen okuwçylar bilmeli:

- maglumat işini awtomatlaşdyrmagyň has ýaýran serişdeleriniň (maglumat bazalaryň, kompýuter torlarynyň) niýetlenilişini;

- maglumat prosesleriň görnüşlerini; maglumatyň çeşmeleriniň we kabul edijileriniň mysallaryny;

Temany öwrenmek bilen okuwçylar başarmaly:

- Maglumatyň we oňa degişli prosesleriň görnüşlerine we göterijilerine mysal getirmegi;

- web-sahypalary açyp görmegi;

- maglumat obýektler bilen iş geçirmegi;

Täze wiruslar we olaryň üýtgedilen görnüşleri her gün ep-esli mukdarda emele gelýär, şol sebäpli, kompýuteri zaýalamakdan goramak üçin, wagtal-wagtal Antiwirusy täzelemek gerek, şeýle hem hepde-de bir gezekden az bolmadyk ýagdaýda täzelenen bazalar arkaly kompýuteri barlamak gerek. Programmanyň täzelenmegi kompýutere aşakdaky obýektleri ýükleýär we gurnaýar:

• Antiwirusyň bazalary. Informasiýanyň goragy howpuň signaturalaryny we tor hüjümleriň, kesgitlemelerini, şeýle hem olar bilen göreşmegiň usullaryny saklaýan maglumat gorlaryň esasynda üpjün edilýär. Gorag komponentleri olary kompýuterde howply obýektleri gözlemek we zyýansyzlandyrmak üçin peýdalanýarlar. Bazalar wagtal-wagtal täze howplar we olar bilen göreşmegiň usullary baradaky ýazgylar bilen doldurylýar. Şol sebäpli, bazalary wagtal-wagtal täzelemek zerurdyr.

• Programma modullary. Antiwirus bazalaryndan başga, programma modullaryny hem täzelemek bolýar. Täzelenme paketleri antiwirusyň gowşak taraplaryny aýyrýarlar, täze funksiýalary goşýarlar ýa-da bar bolanlary gowulandyrýarlar.

Antiwirusyň serwerlerinden täzelenmeleri üstünlikli ýüklemek üçin Internet tory bilen birleşmek zerurdyr. Deslapdan internet-birleşmäniň sazlamalary programma tarapyndan awtomatiki kesgitlenýär. Emma, internede çykmak üçin proksi-serwer peýdalanylýan bolsa, onda programmada proksi-serweriň sazlamalaryny öňünden goýmak maslahat berilýär.

WiMAX. Her bir tehnologiýa kesgitli häsiýetnamalara eýedir. Şol häsiýetnamalar onuň ulanylýan ýerlerini kesgitleýär.

Simsiz geçiriş tehnologiýalaryny toparlara bölmek üçin dürli çemeleşme bardyr. Olaryň has ýaýran görnüşlerine seredeliň. Täsiriniň uzaklygy boýunça:

- Simsiz şahsy torlar (WPAN - Wireless Personal Area Networks);

-Simsiz lokal torlar (WLAN - Wireless Loeal Area Networks);

- Şäheriň ölçegindäki simsiz torlar (WMAN - Wireless Metropolitan Area Networks);

-Simsiz global torlar (WWAN - Wireless Wide Area Network).

Wireless Personal Area Networks tehnologiýasynyň mysaly — Bluetooth.

WPAN dürli gurluşlary, ýagny kompýuterleri, durmuşda ulanylýan guramaçylyk tehnikasyny, aragatnaşyk serişdelerini we ş.m. baglaşdyrmak üçin ulanylýar. WPAN torlarynyň hereket ediş radiusy onlarça santimetrlerden birnäçe metre barabardyr. WPAN torlary aýratyn gurluşlary özara baglaşdyrmak üçin, şeýle hem olary has ýokary derejeli torlar, ýagny Internet global tory bilen baglaşdyrmak üçin ulanylýar. Wireless Loeal Area Networks tehnologiýasynyň mysaly - Wi-Fi.

Torlary gurmagyň şeýle usulynda maglumatlar radio-ýaýlym arkaly geçirilýär, gurluşlaryň tora birleşdirilmegi kabel birleşmeleri ulanmazdan amala aşyrylýar. Wireless Metropolitan Area Networks tehnologiýa-synyň mysaly – WiMAX. Radiokanal arkaly tora giň zolakly elýeterligi hödürleýär.

Wireless Wide Area Network tehnologiýasynyň mysal-lary – CSD, GPRS, EDGE, EV-DO, HSPA. Global simsiz torlarda (WWAN) lokal simsiz torlardan (WLAN) tapawutlylykda maglumatlary geçirmek üçin öý-jükli aragatnaşygyň UMTS, GPRS, CDMA2000, GSM, CDPD, Mobitex, HSDPA, 3G ýaly simsiz geçiriş tehnolo-giýalary ulanylýar.

Topologiýasy boýunça:

– «Nokat-nokat». Bir nokatdan beýlekä bolan tor kompýuter torunyň iň ýönekeýje görnüşidir. Bu tor-da iki kompýuter kommunikasiýa enjamlary arkaly özara göni birleşýärler. Bu birleşmäniň gowy tara-pyna onuň aňsatlygy we arzanlygy degişlidir. Onuň ýetmezçiligi – bu usul arkaly ikiden köp kompýuteri birleşdirip bolmaýar. Bu usul köplenç bir kompýu-terden beýlekä informasiýany tiz ugratmak üçin ulanylýar.

– «Nokat – köp nokat». Enjamlara ulanyjylaryň çäk-siz sanyny birleşdirip bolýar.

6. Täze temany berkitmek:

Okuwçylar bilen geçilen tema esasynda sorog-jogap alyşmak:

1. Antiwirusyň bazalary öz içinde näme saklaýar? 2. Antiwirus programmalarynyň bazalaryny näme üçin täzelemeli? 3. Antiwirus programmalary nähili saýlanýar?

7. Öý işini tabşyrmak: Antiwiruslar

8. Sapagy jemlemek, umumylaşdyrmak, okuwçylary bahalandyrmak:

Soraglara takyk, dogry jogap beren, sapakda işjeňlik görkezip, temany gürrüň bermäge işjeň gatnaşan okuwçylar atlandyrylyp, olar bahalandyrylýar (bahalar synp žurnalyna, gündeliklere goýulýar).

Ýazan mugallym: ________________________________________________

Bellik:______________________________________________________________

Barlan: Müdiriň okuw işleri baradaky orunbasary __________________________

Mekdebi: _______ Senesi: _____ ______ ______

Dersiň ady: I.K.we I.T Synpy: XI _____ ______ ______

Sapagyň temasy:	Başlangyç programmalar
Sapagyň maksatlary:
1)Bilim berijilik maksady:	Başlangyç programmalar barada umumy düşünje bermek
2) Terbiýeçilik maksady:	Okuwçylary watançylyk, zähmetsöýerlik, beýik adamkärçilik ruhunda terbiýelemek. Olaryň watansöýüjilik duýgularyny ösdürmek.
Sapagyň görnüşi:	Täze maglumatlary öwretmek sapagy
Sapakda ulanylýan okuw-görkezme esbaplar, sanly serişdeler, paýlama maglumatlar:	Kompýuter, tanyşdyrmalar, tablisalar, tema degişli soraglar, programma serişdeler

Sapagyň gidişi:

1. Sapagyň guramaçylyk döwri:

1. Salamlaşmak. Gatnaşygy hasaba almak. 2. Okuwçylaryň sapaga taýýarlygyny barlamak.

3. Okuwçylaryň ünsüni sapaga gönükdirmek. 4. Syýasy wakalar bilen tanyşdyrmak.

2. Öý işiniň ýerine ýetirilişini barlamak: Antiwiruslar

3. Geçilen temany jemlemek: Okuwçylar bilen geçilen tema esasynda sorog-jogap alyşmak: 1. Antiwirusyň bazalary öz içinde näme saklaýar? 2. Antiwirus programmalarynyň bazalaryny näme üçin täzelemeli? 3. Antiwirus programmalary nähili saýlanýar?

4. Täze temany düşündirmek:

Temany düşündirmegiň meýilnamasy:

1. Wirus programmalaryny ýükleýjileri antiwirusy peýdalanmazdan kesgitlemek we ýok etmek

2. MSCONFIG.EXE anyklaýyş utilitasyndan peýdalanmak

Temany öwrenmek bilen okuwçylar bilmeli:

- maglumatyň görnüşlerini we göterijilerini, maglumatyň we oňa degişli prosesleriň ornuny;

- Internediň esasy serwisleriniň niýetlenilişini; programma-brauzerleriň niýetlenilişini;

Temany öwrenmek bilen okuwçylar başarmaly:

- maglumat obýektleriň we prosesleriň san parametrlerine: maglumatny ýatda saklamak üçin zerur bolan ýadyň göwrümine; maglumatny geçirmegiň tizligine baha bermegi;

- habarlary döretmegi, ibermegi, kabul etmegi, ýatda saklamagy, gaýtadan ibermegi, habarlara faýllary berkitmegi;

Wirus programmalaryny ýükleýjileri antiwirusy peýdalanmazdan kesgitlemek we ýok etmek. Winlock wirusyny eldeki ýagdaýda ýok etmek. Wirus tarapyndan zaýalanandan soň Windows 7 operasion sistemanyň işiniň dikeldilmegi. Bu ýerde Windows 7 sistemada ulanyjynyň iş meýdanyny bekleýän wiruslary (Trojan.Winlock wiruslaryň maşgalasy) ýok etmegiň ýönekeýje usullary barada gürrüň ediler. Bu wiruslar sistemada gizlenmeýär, tersine özüniň bardygyny maksimal bildirjek bolýar, ýörite “bekleýşi ýatyrmak koduny” girizmekden başga ähli işleri kynlaşdyrýar. Ekrana duýduryş habarlar çykýar, meselem, ygtyýarnamasyz programmalar peýdalanylandygy ýa-da gerekmez saýtlara girilendigi sebäpli kompýuteriň işiniň saklanmagy barada hem-de ş.m. habarlar, ýagny ulanyjyny gorkuzmak maksady bilen görkezilýär. Mundan başga, wirus Windows gurşawynda işleri ýerine ýetirmäge päsgel berýär - "Пуск" düwmesiniň menýusyny, "Выполнить" buýrugyny, meseleler dispetçerini we ş.m. çagyrmak üçin peýdalanylýan ýörite klawişalaryň basylmagyny gadagan edýär. Syçanjygyň görkezijisini wirusyň penjiresiniň daşyna çykaryp bolmaýar. Kada bolşy ýaly, bu ýagdaý Windows howpsuz düzgüninde ýüklenende hem gaýtalanýar. Eger beýleki kompýuter ýok bolsa, beýleki operasion sistemadan ýüklenmek ýa-da çalşyrylýan maglumat göterijiden (LIVE CD, ERD Commander, antiwirus skaneri) ýüklenmek mümkinçiligi ýok bolsa, onda ýagdaý çykalgasyz ýalydyr. Emma köp ýagdaýlarda çykalga bardyr.

Sistemany konfigurirlemegiň MSCONFIG.EXE anyklaýyş utilitasyndan peýdalanmak bolýar. Windowsy howpsuz düzgüninde buýruk setiri goldamak bilen ýüklemeli we buýruk setiriň cmd.exe interpretatorynyň penjiresinde msconfig.exe ýazmaly we ENTER klawişasyna basmaly

Açylan penjirede "Общие" goşmaçasynda Windowsy ýüklemegiň aşakdaky düzgünlerini saýlap bolýar:

1. Adaty ýükleniş – sistemanyň adaty ýüklenmegi. Anyklaýyş goýberiliş – sistema ýüklenende zerur bolan ulgam gulluklarynyň we ulanyjynyň programmalarynyň minimal sanynyň goýberilmegi ýerine ýetiriler. Saýlap goýberiş – ýüklenişde ulgam gulluklarynyň we ulanyjynyň programmalarynyň goýberilmeli sanawyny düzmegi mümkin edýär.

2. Wirusy aýyrmak üçin anyklaýyş goýberilmek düzgüni saýlamak has amatly we ýeňildir, utilitanyň özi awtomatik goýberilmeli programmalaryň sanawyny kesgitleýär. Eger bu ýagdaýda iş meýdanyň beklenmegi bes edilse, onda indiki tapgyra geçmeli. Bu tapgyrda programmalaryň haýsy biriniň wirus bolup çykyş edýändigini kesgitlemeli. Munuň üçin saýlap goýberiş düzgünini ulanmak bolýar, ol aýratyn programmalaryň goýberilmegini amala aşyrmaga ýa-da aýyrmaga mümkinçilik berýär.

3. "Службы" goşmaçasy, sazlamalarynda "Автоматически" bellik duran ulgam gulluklarynyň goýberilmegini amala aşyrmaga ýa-da ýatyrmaga mümkinçilik berýär. Gullugyň adynyň öňünde belligiň aýrylmagy, sistema ýüklenende şol gullugyň goýberilmeýändigini aňladýar. MSCONFIG utilitasynyň penjiresiniň aşaky böleginde "Не отображать службы Майкрософт" düzgünini goýmak üçin meýdan bar, şol düzgün işledilende diňe başga öndürijileriň gulluklary görkeziler.

Radioýygylyklar — şertli atlandyrmalara eýe bolan, 3 kGs – 3000 GGs çägindäki ýygylyklar ýa-da ýygylyklaryň zolaklary. Bu çäkler radiotolkunlary işläp çykarmak we ýüze çykarmak üçin elektrik signallaryň üýtgeýän togunyň ýygylygyna laýyk gelýär.

Radiotolkunlary peýdalanýan tehnologiýalar örän ýaýrandyr hem-de olar simsiz geçiriş tor kommunikasiýalarynyň tiz ösýän ugry bolup durýar. Bu ýere simsiz geçiriş torlaryň 802.11 standarty, şeýle hem Bluetooth, HiperLAN we НотеShared Wireless Access Protocol (SWAP) ýaly alternatiw senagat standartlary girýär.

Görünýän, infragyzyl we ultramelewşe şöhlelenme spektriň optiki bölegini düýändir.

Optiki şöhlelenmäniň maglumat göterijihökmünde ulanylmagynyň geljegi uludyr. Elektromagnit meýdany tebigaty boýunça köp ölçeglidir, bu bolsa informasiýanyň bir gurluş arkaly köp kanally (köp ölçegli) işlenip bejerilmegini ýokary tizlik, berlen gurşawda ýagtylygyň tizligi bilen kesgitlenýän tizlik bilen alyp barmaga mümkinçilik berýär.

5. Täze temany berkitmek:

Okuwçylar bilen geçilen tema esasynda sorog-jogap alyşmak:

1. MSCONFIG.EXE anyklaýyş utilitasyny peýdalanyp ulgamdan wiruslary nähili aýyrmak mümkin? 2. Awtomatik ýüklenilýän programmalaryň sanawyny niredene görmek mümkin?

6. Öý işini tabşyrmak: Başlangyç programmalar

7. Sapagy jemlemek, umumylaşdyrmak, okuwçylary bahalandyrmak:

Soraglara takyk, dogry jogap beren, sapakda işjeňlik görkezip, temany gürrüň bermäge işjeň gatnaşan okuwçylar atlandyrylyp, olar bahalandyrylýar (bahalar synp žurnalyna, gündeliklere goýulýar).

Ýazan mugallym: ________________________________________________

Bellik:______________________________________________________________

Barlan: Müdiriň okuw işleri baradaky orunbasary __________________________

Mekdebi: _______ Senesi: _____ ______ ______

Dersiň ady: I.K.we I.T Synpy: XI _____ ______ ______

Sapagyň temasy:	Internetde özüňi alyp barmagyp düzgünleri
Sapagyň maksatlary:
1)Bilim berijilik maksady:	Internetde özüňi alyp barmagyp düzgünleri barada umumy düşünje bermek
2) Terbiýeçilik maksady:	Okuwçylary watançylyk, zähmetsöýerlik, beýik adamkärçilik ruhunda terbiýelemek. Olaryň watansöýüjilik duýgularyny ösdürmek.
Sapagyň görnüşi:	Täze maglumatlary öwretmek sapagy
Sapakda ulanylýan okuw-görkezme esbaplar, sanly serişdeler, paýlama maglumatlar:	Kompýuter, tanyşdyrmalar, tablisalar, tema degişli soraglar, programma serişdeler

Sapagyň gidişi:

1. Sapagyň guramaçylyk döwri:

1. Salamlaşmak. Gatnaşygy hasaba almak. 2. Okuwçylaryň sapaga taýýarlygyny barlamak.

3. Okuwçylaryň ünsüni sapaga gönükdirmek. 4. Syýasy wakalar bilen tanyşdyrmak.

2. Öý işiniň ýerine ýetirilişini barlamak:

Başlangyç programmalar

3. Geçilen temany jemlemek:

Okuwçylar bilen geçilen tema esasynda sorog-jogap alyşmak: 1. MSCONFIG.EXE anyklaýyş utilitasyny peýdalanyp ulgamdan wiruslary nähili aýyrmak mümkin? 2. Awtomatik ýüklenilýän programmalaryň sanawyny niredene görmek mümkin?

4. Täze temany düşündirmek:

Temany düşündirmegiň meýilnamasy:

Internetde özüňi alyp barmagyp düzgünleri

Temany öwrenmek bilen okuwçylar bilmeli:

- maglumat işini awtomatlaşdyrmagyň has ýaýran serişdeleriniň (maglumat bazalaryň, kompýuter torlarynyň) niýetlenilişini;

- maglumat prosesleriň görnüşlerini; maglumatyň çeşmeleriniň we kabul edijileriniň mysallaryny;

Temany öwrenmek bilen okuwçylar başarmaly:

- gözleg sistemalary bilen işlemegi;

- dürli okuw dersleri boýunça ýumuşlar we taslamalar ýerine ýetirilende maglumat bazalarynda, kompýuter torlarynda, maglumatnyň kompýuter däl çeşmelerinde maglumatny gözlemegiň kadalaryny ulanmak arkaly gözlemegi;

Adamlaryň köpüsi onlaýn aragatnaşyk gurmak, işlemek, öwrenmek, wideo görmek we aýdym diňlemek üçin şeýle bir öwrenişendir welin, gündelik durmuşyny internetsiz göz öňüne getirip hem bilmeýär. Şeýle-de bolsa, onlaýn ýagdaýda howpsuzlyk düzgünlerini ýatda saklamak möhümdir. Ýogsam, aldawçylara duşmak ýa-da möhüm maglumatlary ýitirmek howpuna duçar bolmagyňyz mümkindir. Onlaýn sowatlylygyň derejesini ýokarlandyrmaga kömek etjek birnäçe düzgün bar.

1. Antiwirus programmalaryny gurnamaly. Wirus, kompýuteriňize, noutbugyňyza ýa-da smartfonyňyza dürli ýollar bilen düşýän zyýanly programmadyr. Ol diňe işe päsgel bermän, diňe bir hemişelik ýadyň bir bölegini elýeterli etmän, eýsem gizlin maglumatlary: loginleri, parollary, bank maglumatlaryny ogurlap biler.

2. Çylşyrymly loginleri we parollary ulanmaly. At, familiýa görnüşindäki login hem-de 1234 ýa-da QWERTY görnüşdäki parol – gowy pikir däldir. Eger kimde-kim siziň gizlin maglumatyňyzy ogurlamak pikirine gelse, ol bular ýaly “goragy” gysga wagtda “döwer”. Gowy login we parol içinde uly we setir harplary, sanlar we nyşanlar ulanylýan çylşyrymly utgaşmadyr.

3. Özge gurluşlarda loginleriňizden çykmalydyr. Gurluşdaky ähli akkauntlardan, durmuş torlaryndan we messenjerlerden deslapdan çykmagy ýatdan çykarmaň. Ýogsam, şol kompýutere sizden soň oturjak adam siziň hasaba alnyş ýazgyňyza girmäge mümkinçilik alyp, onda öz islegine görä islendik işleri geçirip biler.

4. Birleşmeleriň howpsuzlygyny barlap durmaly. Salgy setirinde ýazylanlara elmydama üns beriň. Sahypanyň salgysynyň HTTPS bilen başlanýandygyny görseňiz – diýmek, hemme zat gowy, bu ygtybarly baglanyşyk we bu ýere gizlin maglumatlary girizip bilersiňiz.

5. Wi-Fi birleşmelerine ünsli bolmaly. Kafedäki, söwda merkezlerindäki we howa menzillerindäki umumy elýeterli internet torlaryny loginleri, parollary girizmek ýa-da internet arkaly hyzmatlar we harytlar üçin töleg tölemek üçin ulanmaly däldir.

6. Çaga üçin howpsuz düzgüni gurnamaly. Köp kompýuterlerde we ykjam enjamlarda ygtybarly “Çagalar düzgüni” göz öňünde tutulan. Şeýle hem öý marşrutizatoryny ulanyp çäklendirmeleri düzüp bolar bu mümkinçilige, adatça, “Ata-enäniň gözegçiligi” diýilýär.

7. Iki poçtany – iş üçin we şahsy poçtany döretmeli. Bu diňe bir amatly bolman, eýsem, aldawçylary yzarlamaga kömek edýär. Eger iş poçtaňyza synpdaşyňyz diýip özüni tanadýan adamdan hat gelse hem-de bu hatda salgyny siziň özüňiziň oňa berdigiňiz barada habar gelse – bu ýagdaýda aldawçylygyň bardygy aýdyň bolýar.

8. Gizlin maglumatlary geçirmeli däl. Parollary, loginleri, pasport maglumatlaryny, PIN-kodlary we beýleki şular ýaly gizlin we şahsy maglumatlary messenjerlerde, çatlarda ýa-da elektron poçta boýunça geçirmeli däldir.

9. Resminamalaryň skanlaryny poçtada saklamaly däldir. Resminamalaryň skanlaryny we suratlaryny elektron poçta boýunça, çatlarda we messenjerlerde düýbünden geçirmeli dädir. Eger şeýle zerurlyk ýüze çykan bolsa, onda ol ugradylandan soň haty ýa-da habary hökmany ýok ediň.

10. Internetde özüňiz baradaky maglumaty çäklendirmeli. Telefon belgiňiziň, elektron poçtaňyzyň salgysynyň we beýleki aragatnaşyk maglumatlaryňyzyň hemmelere elýeter bolmazlygy gowudyr.

11. Şübheli hatlary açmaly däldir. Elektron poçtadan gelen haty açmazdan öň onuň sözbaşysyny okaň we haýsy salgydan iberilendigini görüň.

12. Şübheli salgylar boýunça geçmeli däldir. Açylýan salgy gaty gyzykly we girdejili bir zady wada berse-de, oňa basmazlyk has gowudyr.

13. Deslapky SMS habarlaryny ibermeli däldir. Islendik gözleg programmasynda habar iberilmegini haýyş edýän belgini barlap görüň. Belki, bu bir hiledir we size wirusly bir faýl ibererler ýa-da telefon hasabyňyzdan ep-esli pul alarlar.

14. Şübheli goşundylary gurnamaly däldir. Goşundylaryň beýleki çeşmelerden, şol sanda olaryň döwülen we garakçy görnüşleriniň ýüklenip alynmagy kompýuteriňizi ýa-da telefonyňyzy wiruslardan arassalamaklyk bilen tamamlanmagy mümkindir.

15. Internetde nätanyşlardan seresap bolmalydyr. Size şahsy duşuşyk teklip edilse, gowy pikirleniň. Duşuşyk adaty bir talaňçylyga öwrülip biler.

5. Täze temany berkitmek:

Okuwçylar bilen geçilen tema esasynda sorog-jogap alyşmak:

1. Internetde özüňi alyp barmagyp düzgünlerini aýdyp beriň.

6. Öý işini tabşyrmak:

Internetde özüňi alyp barmagyp düzgünleri

7. Sapagy jemlemek, umumylaşdyrmak, okuwçylary bahalandyrmak:

Soraglara takyk, dogry jogap beren, sapakda işjeňlik görkezip, temany gürrüň bermäge işjeň gatnaşan okuwçylar atlandyrylyp, olar bahalandyrylýar (bahalar synp žurnalyna, gündeliklere goýulýar).

Ýazan mugallym: ________________________________________________

Bellik:______________________________________________________________

Barlan: Müdiriň okuw işleri baradaky orunbasary __________________________

Mekdebi: _______ Senesi: _____ ______ ______

Dersiň ady: I.K.we I.T Synpy: XI _____ ______ ______

Sapagyň temasy:	Internet howpsuzlygy. Halkara howpsuzlyk standartlary
Sapagyň maksatlary:
1)Bilim berijilik maksady:	Internet howpsuzlygy. Halkara howpsuzlyk standartlary barada umumy düşünje bermek
2) Terbiýeçilik maksady:	Okuwçylary watançylyk, zähmetsöýerlik, beýik adamkärçilik ruhunda terbiýelemek. Olaryň watansöýüjilik duýgularyny ösdürmek.
Sapagyň görnüşi:	Täze maglumatlary öwretmek sapagy
Sapakda ulanylýan okuw-görkezme esbaplar, sanly serişdeler, paýlama maglumatlar:	Kompýuter, tanyşdyrmalar, tablisalar, tema degişli soraglar, programma serişdeler

Sapagyň gidişi:

1. Sapagyň guramaçylyk döwri:

1. Salamlaşmak. Gatnaşygy hasaba almak. 2. Okuwçylaryň sapaga taýýarlygyny barlamak.

3. Okuwçylaryň ünsüni sapaga gönükdirmek. 4. Syýasy wakalar bilen tanyşdyrmak.

2. Öý işiniň ýerine ýetirilişini barlamak: Internetde özüňi alyp barmagyp düzgünleri

3. Geçilen temany jemlemek:

Okuwçylar bilen geçilen tema esasynda sorog-jogap alyşmak:

1. Internetde özüňi alyp barmagyp düzgünlerini aýdyp beriň.

4. Täze temany düşündirmek:

Temany düşündirmegiň meýilnamasy:

1. Internet howpsuzlygy.

2. Halkara howpsuzlyk standartlary

Temany öwrenmek bilen okuwçylar bilmeli:

- maglumatyň görnüşlerini we göterijilerini, maglumatyň we oňa degişli prosesleriň ornuny;

- Internediň esasy serwisleriniň niýetlenilişini; programma-brauzerleriň niýetlenilişini;

Temany öwrenmek bilen okuwçylar başarmaly:

- Maglumatyň we oňa degişli prosesleriň görnüşlerine we göterijilerine mysal getirmegi;

- web-sahypalary açyp görmegi;

- maglumat obýektler bilen iş geçirmegi;

Internetde howpsuzlyk. Kiber jenaýatyň köpdürli görnüşleri bardyr. Jenaýatçylar, adatça, şahsy maglumaty almaklyga çalyşýarlar – elektron poçtanyň parolyny, bank rekwizitlerini, durmuş taýdan ätiýaçlandyryşyň belgisini. Munuň üçin köp usullar peýdalanylýar – kompýutere zyýan getiriji programmalary gurnamak, akkaunty döwmek ýa-da ýönekeý aldaw. Isleýän zatlaryny almak bilen, jenaýatçylar sizden zat ogurlap bilýärler, özlerini size derek görkezip bilýärler ýa-da siziň maglumatlaryňyzy has gyzyklanýan adamlara satyp bilýärler.

Torda howpsuz işi üpjün etmek üçin maslahatlar we gurallar: Goragyň ygtybarly ulgamy bolmazdan kompýuter kiber jenaýatçylar üçin aňsat aw bolmagy mümkin.

Seresaplylygyň çäreleri:

• Goragyň toplumlaýyn serişdelerini (faýl/poçta/web antiwirusy + tor ekrany) antiwirus bazalaryny täzeläp peýdalanmaly hem-de tordan alýan faýllara örän seresaplyk bilen garamaly.

• Ulanylýan programma üpjünçiligi wagtal-wagtal barlagdan geçirilmeli we ony täzelemeli.

• Üstlerinden iş alnyp barylýan faýllary wagtal-wagtal daşky göterijide ýatda saklap durmaly.

• Diňe ygtyýarlandyrylan goşundylary peýdalanmaly. Programmalaryň käbir mugt, şertleýin mugt hem-de ygtyýarsyz nusgalarynyň kompýutere wirusdan hem has uly zeper ýetirmegi mümkin.

• Kompýuteriňizde işlemäge goýberilen adamlaryň sanyny çäklendirmeli. Kada bolşy ýaly, “köp ulanyjylyk” şahsy kompýuterleriň has köp derejede zaýalanmagyna degişli.

Internetde hödürlenýän zatlaryň hemmesine ynanmak bilen we kompýuter howpsuzlygynyň iň ýönekeý kadalaryny berjaý etmän kiber jenaýatçylaryň eline aňsatlyk bilen düşüp we düýpli maliýe ýitgilerine eýe bolmagyňyz mümkin.

Seresaplylygyň çäreleri:

• kimdir birine öz şahsy maglumatlaryňy ýa-da gizlin informasiýany ibermek bilen, iberilýän adamyň hakykatdan hem tanalýan adamdygyna göz ýetirmelidir;

• soraglaryň köp sanyny beriň: ICQ/QIP ulgamynda salgylanma bilen habary ýa-da durmuş taýdan torlarynda şahsy habary alyp, onuň zaýalanan kompýuterden gelýän awtomatik hat iberişligiň däldigine göz ýetirmeli;

• spam-tekliplerine ünsli garamaly: garaşylmadyk utuşlara ynanmaly däl, mugt harytlary ýa-da arzan derman serişdelerini satyn almak baradaky tekliplere jogap bermeli däl;

• goragyň hakyky programmalaryny peýdalanmaly: kompýuterden wirusy ýok etmek üçin pul talap edýän antiwirus galpdyr;

• oýun saýtlarynda şahsy maglumatlar girizilen mahaly brauzeriň setirinde salgynyň hakykatlylygyny barlamaly;

• oýun serweriniň administrasiýasyndan gelen hatlara jogap bermek bilen olaryň hakykylygyna göz ýetirmeli;

• oýundaky belli bir maglumatlary iberjek bolýan oýunçylara ynanmaly däldir – şeýle faýllaryň zyýan getiriji kody saklamagy mümkindir.

Halkara howpsuzlyk standartlary. ISO/IEC 15408 "Maglumat tehnologiýalarynyň howpsuzlygyny bahalandyrmagyň ölçegleri" atly standart (1999-njy ýylyň 1-nji dekabrynda çykaryldy) bahalandyryş standartlaryna degişlidir. Bu halkara standart, birnäçe ýurtdan gelen hünärmenleriň on ýyla golaý dowam eden işiniň netijesi boldy. Ol şol döwürde bar bolan milli we halkara derejeli resminamalaryň tejribesini öz içine aldy. Şonuň üçin bu standarta "Umumy ölçegler" diýilýär. "Umumy ölçegler" maglumat ulgamlarynyň howpsuzlygyna baha bermek üçin gurallary we olary ulanmagyň tertibini kesgitleýän meta-standartdyr.

“Mämişi kitap” ýaly, “Umumy ölçeglerde” howpsuzlyk talaplarynyň iki görnüşi bar:

• wezipeleýin – goramagyň işjeň tarapyna laýyk gelýär – howpsuzlyk wezipelerine we olary durmuşa geçirýän gurallara bildirilýär;

• ynam talaplary – passiw tarapyna laýyk gelýär – işläp düzmek we ulanmak tehnologiýasyna we prosesine bildirilýär.

“Mämişi kitapdan” tapawutlylykda, “Umumy ölçeglerde” öňünden kesgitlenen "howpsuzlyk toparlary" ýokdur. Şeýle toparlar belli bir gurama we / ýa-da belli bir maglumat ulgamy üçin bar bolan howpsuzlyk talaplaryna esaslanyp gurlup bilner.

"Umumy ölçeglerde" howpsuzlygyň statiki däl-de, baha beriş obýektiniň ýaşaýyş döwri bilen baglanyşykda seredilmegi gaty möhümdir.

5. Täze temany berkitmek:

Okuwçylar bilen geçilen tema esasynda sorog-jogap alyşmak:

1. Torda howpsuz işi üpjün etmek üçin nähili seresaplyk düzgünlerini berjaý etmeli? 2. Kiber jenaýatçylaryň eline aňsatlyk bilen düşüp we düýpli maliýe ýitgilerine eýe bolmazlyk üçin nähili seresaplyk düzgünlerini berjaý etmeli? 3. Halkara howpsuzlyk standartlary diýip nämä düşünýärsiňiz?

6. Öý işini tabşyrmak:

Internet howpsuzlygy. Halkara howpsuzlyk standartlary

7. Sapagy jemlemek, umumylaşdyrmak, okuwçylary bahalandyrmak:

Soraglara takyk, dogry jogap beren, sapakda işjeňlik görkezip, temany gürrüň bermäge işjeň gatnaşan okuwçylar atlandyrylyp, olar bahalandyrylýar (bahalar synp žurnalyna, gündeliklere goýulýar).

Ýazan mugallym: ________________________________________________

Bellik:______________________________________________________________

Barlan: Müdiriň okuw işleri baradaky orunbasary __________________________

Mekdebi: _______ Senesi: _____ ______ ______

Dersiň ady: I.K.we I.T Synpy: XI _____ ______ ______

Sapagyň temasy:	Hasaplaýyş ulgamynyň bölekleri
Sapagyň maksatlary:
1)Bilim berijilik maksady:	Hasaplaýyş ulgamynyň bölekleri barada umumy düşünje bermek
2) Terbiýeçilik maksady:	Okuwçylary watançylyk, zähmetsöýerlik, beýik adamkärçilik ruhunda terbiýelemek. Olaryň watansöýüjilik duýgularyny ösdürmek.
Sapagyň görnüşi:	Täze maglumatlary öwretmek sapagy
Sapakda ulanylýan okuw-görkezme esbaplar, sanly serişdeler, paýlama maglumatlar:	Kompýuter, tanyşdyrmalar, tablisalar, tema degişli soraglar, programma serişdeler

Sapagyň gidişi:

1. Sapagyň guramaçylyk döwri:

1. Salamlaşmak. Gatnaşygy hasaba almak. 2. Okuwçylaryň sapaga taýýarlygyny barlamak.

3. Okuwçylaryň ünsüni sapaga gönükdirmek. 4. Syýasy wakalar bilen tanyşdyrmak.

2. Öý işiniň ýerine ýetirilişini barlamak:

Internet howpsuzlygy. Halkara howpsuzlyk standartlary

3. Geçilen temany jemlemek:

Okuwçylar bilen geçilen tema esasynda sorog-jogap alyşmak: 1. Torda howpsuz işi üpjün etmek üçin nähili seresaplyk düzgünlerini berjaý etmeli? 2. Kiber jenaýatçylaryň eline aňsatlyk bilen düşüp we düýpli maliýe ýitgilerine eýe bolmazlyk üçin nähili seresaplyk düzgünlerini berjaý etmeli? 3. Halkara howpsuzlyk standartlary diýip nämä düşünýärsiňiz?

4. Täze temany düşündirmek:

Temany düşündirmegiň meýilnamasy:

1. Kompýuter torlary

2. Lokal we global hasaplaýyş tory

3. Müşderi-serwer we tapawutlandyrylan serwerli tor

4. Ahyrky gurluşlar.

Temany öwrenmek bilen okuwçylar bilmeli:

- maglumat işini awtomatlaşdyrmagyň has ýaýran serişdeleriniň (maglumat bazalaryň, kompýuter torlarynyň) niýetlenilişini;

- maglumat prosesleriň görnüşlerini; maglumatyň çeşmeleriniň we kabul edijileriniň mysallaryny;

Temany öwrenmek bilen okuwçylar başarmaly:

- maglumat obýektleriň we prosesleriň san parametrlerine: maglumatny ýatda saklamak üçin zerur bolan ýadyň göwrümine; maglumatny geçirmegiň tizligine baha bermegi;

- habarlary döretmegi, ibermegi, kabul etmegi, ýatda saklamagy, gaýtadan ibermegi, habarlara faýllary berkitmegi;

Hasaplaýyş ulgamynyň düzüm bölekleri bilen tanyşmazdan öň, geliň, nobatda hasaplaýyş toruň nämedigini öwreneliň..

Kompýuter torlary (hasaplaýyş tory, maglumatlary geçirmegiň tory) — iki ýa-da köp kompýuterleriň arasyndaky aragatnaşyk sistemasy. Informasiýany geçirmek üçin dürli fiziki hadysalar, adatça – elektrik signallarynyň ýa-da elektromagnit şöhlelenmeleriniň dürli görnüşleri ulanylýar.

Lokal we global torlary tapawutlandyrýarlar.

Lokal hasaplaýyş tory, LHT - Lokal tor (Local Area Network, LAN) — adatça, uly bolmadyk meýdany ýa-da jaýlaryň uly bolmadyk toparyny (öý, mekdep, institut, kärhana, firma) örtýän kompýuter tory. Şeýle hem düwünleri geografik 14 000 km-den gowrak (kosmiki stansiýalar we orbita merkezleri) uzaklyklara ýaýradylan lokal torlar hem bar. Şeýle uzaklyga garamazdan şeýle torlar lokal torlara degişli edýärler. Lokal torlar her bir aýratyn ulanyja bolan çykdajylary peseldip, aýratyn personal kompýuterleriň kömegi bilen aşakdaky mümkinçilikleri ulanmaga ýol açýar: - faýllar bilen bilelikde işlemek; - faýllary, diskleri herekete getirijileri, çap ediji enjamlary, skanerleri we beýleki tor enjamlaryny bilelikde ulanmaklyk; - amaly programma üpjünçiliginiň tor görnüşini peýdalanmak; - maglumat binýatlaryna girmek; - tor üsti bilen internet ulgamyna girmek;

- internet gulluklaryndan peýdalanmak.

Global hasaplaýyş tory, GHT – global tor (Wide Area Network, WAN) uly ýer çäklerini gurşap alýan we özünde onlarça we ýüzlerçe müň kompýuterleri saklaýan kompýuter toruny aňladýär. GHT biri-birinden üzňe torlary, peýdalanyjylar we kompýuterler özleriniň nirede ýerleşýändiklerine garamazdan global toruň beýleki gatnaşyjylary bilen özara gatnaşyp bilerleri ýaly birleşdirmäge hyzmat edýär. GHT-niň iň oňat mysaly internetdir, ýöne başga torlar hem, mysal üçin, FidoNet tory bardyr.

Müşderi-serwer (Client-server) — tor arhitekturasy, onda gurluşlar ýa müşderilerdir, ýa-da serwerlerdir. Müşderi (front end) soraýan maşyndyr (adatça, personal kompýuter), serwer (back end) — talaplara jogap berýän maşyndyr. Iki adalgany (müşderi we serwer) hem fiziki gurluşlarada, şeýle hem programma üpjünçiligi üçin ulanyp bolýar.

Tapawutlandyrylan serwerli tor (Сlient/Server network) — tor gurluşlary merkezleşdirilen we bir ýa-da birňäçe serwerler tarapyndan dolandyrylýan lokal hasplaýyş tory. Hususy (indiwidual) işçi stansiýalary ýa-da müşderiler (personal kompýuterler ýaly) toruň gorlaryna serweriň üsti blen ýüz tutmalydyr.

Ahyrky gurluşlar. Bu adaty kompýuterler, noutbuklar, ykjam telefonlar, ähli mümkin bolan smartfonlar we kommunikatorlar, planşetler, serwerler, eýsem kompýuterleşdirilen sowadyjylar. Başgaça aýdanymyzda, ahyrky gurluşlar – maglumatlaryň geçirilmeginiň başlangyjy bolan gurluşlardyr, ýagny olar maglumatlary ibermegi hem-de beýleki ahyrky gurluşlardan olary soramaga başlaýarlar.

Sanalan enjamlaryň hemmesi mysal bolup hyzmat edýär: kompýuterde bir faýly serwere geçirip bileris ýa-da onuň tersine, bir saýtdan (serwerden) maglumatlary göçürip alyp bileris; ýolda bize noutbuk ýoldaş bolýar, onuň kömegi bilen ýoldaşlarymyza we işdeş kärdeşlerimize poçta iberýäris (poçta serwerlerine hat ugradýarys); ykjam telefonyny ulanyp, öýe jaň edýäris ýa-da duşuşyk barada gepleşik geçirýäris (aslynda "Çagyrmak" ýa-da "Jaň etmek" düwmesine basanymyzda, jaňy başlaýarys, sanly maglumatlary ykjam operatoryň serwerine geçirip başlaýarys); smartfonlar dostlarymyz bilen habarlaşmakda (messenjerler, wideolar) we suratlar alyşmakda, täze howa çaklamalaryny göçürip almakda bize ähli taraplaýyn kömek edýär; oýunlary we programmalary serwerden (dükandan) planşete ýükleýäris, ýöne ýüklemzden öň serwere faýl iberip başlamagy üçin sargyt iberýäris; serwerler hemişe täze hatlar, howa maglumaty, faýllar we ş.m. ýaly haýyş eden maglumatlarymyzy bize iberýärler.

5. Täze temany berkitmek:

Okuwçylar bilen geçilen tema esasynda sorog-jogap alyşmak: 1. Kompýuter tory näme? 2. Kompýuter torlaryny döretmek üçin näme gerek? 3. Göni baglanyşyk näme? 4. Kompýuter torlary döredilende çözülmeli esasy meseleler nämeden ybarat? 5. Kompýuter torlary haýsy düzgüne görä boýunça lokal we global görnüşlere bölünýär? 6. Kompýuter torlarynyň ähli görnüşleriniň maksady näme?

6. Öý işini tabşyrmak: Hasaplaýyş ulgamynyň bölekleri

7. Sapagy jemlemek, umumylaşdyrmak, okuwçylary bahalandyrmak:

Soraglara takyk, dogry jogap beren, sapakda işjeňlik görkezip, temany gürrüň bermäge işjeň gatnaşan okuwçylar atlandyrylyp, olar bahalandyrylýar (bahalar synp žurnalyna, gündeliklere goýulýar).

Ýazan mugallym: ________________________________________________

Bellik:______________________________________________________________

Barlan: Müdiriň okuw işleri baradaky orunbasary __________________________

Mekdebi: _______ Senesi: _____ ______ ______

Dersiň ady: I.K.we I.T Synpy: XI _____ ______ ______

Sapagyň temasy:	Hasaplaýyş ulgamynyň bölekleri
Sapagyň maksatlary:
1)Bilim berijilik maksady:	Hasaplaýyş ulgamynyň bölekleri barada umumy düşünje bermek
2) Terbiýeçilik maksady:	Okuwçylary watançylyk, zähmetsöýerlik, beýik adamkärçilik ruhunda terbiýelemek. Olaryň watansöýüjilik duýgularyny ösdürmek.
Sapagyň görnüşi:	Garyşyk sapak
Sapakda ulanylýan okuw-görkezme esbaplar, sanly serişdeler, paýlama maglumatlar:	Kompýuter, tanyşdyrmalar, tablisalar, tema degişli soraglar, programma serişdeler

Sapagyň gidişi:

1. Sapagyň guramaçylyk döwri:

1. Salamlaşmak. Gatnaşygy hasaba almak. 2. Okuwçylaryň sapaga taýýarlygyny barlamak.

3. Okuwçylaryň ünsüni sapaga gönükdirmek. 4. Syýasy wakalar bilen tanyşdyrmak.

2. Öýe berlen ýazuw işleriň ýerine ýetirilişini barlamak: Hasaplaýyş ulgamynyň bölekleri

3. Okuwçylaryň bilimini dilden soramak arkaly barlamak: Okuwçylar bilen geçilen tema esasynda sorog-jogap alyşmak: 1. Kompýuter tory näme? 2. Kompýuter torlaryny döretmek üçin näme gerek? 3. Göni baglanyşyk näme? 4. Kompýuter torlary döredilende çözülmeli esasy meseleler nämeden ybarat? 5. Kompýuter torlary haýsy düzgüne görä boýunça lokal we global görnüşlere bölünýär? 6. Kompýuter torlarynyň ähli görnüşleriniň maksady näme?

4. Geçilen temany jemlemek: Geçilen tema boýunça esasy düşünjeleri gaýtalap, berkitmeli we täze temany düşündirmeklige sazlaşykly geçmeli.

5. Täze temany düşündirmek:

Temany düşündirmegiň meýilnamasy:

1. Ethernet kabeli

2. Koaksial we optiki süýümli kabel

3. Kommutirleýji gurluşlar

Temany öwrenmek bilen okuwçylar bilmeli:

- maglumatyň görnüşlerini we göterijilerini, maglumatyň we oňa degişli prosesleriň ornuny;

- Internediň esasy serwisleriniň niýetlenilişini; programma-brauzerleriň niýetlenilişini;

Temany öwrenmek bilen okuwçylar başarmaly:

- gözleg sistemalary bilen işlemegi;

- dürli okuw dersleri boýunça ýumuşlar we taslamalar ýerine ýetirilende maglumat bazalarynda, kompýuter torlarynda, maglumatnyň kompýuter däl çeşmelerinde maglumatny gözlemegiň kadalaryny ulanmak arkaly gözlemegi;

Tor gurluşlary. Başgaça maglumatlary geçirmek gurşawy we onuň kommunikasiýa gurluşlary (iňlis. Communication devices).

Maglumatlary geçirmek gurşawy hökmünde birleşdiriji kabeller ýa-da radiosignallar çykyş edýändir. Geliň has ýaýran görnüşlerine seredeliň:

Ethernet kabeli – bu adatça ýokary tizlikli simli kompýuter torlarynda ulanylýan kabeliň bir görnüşidir. Ethernet kabeline lokal torlarynda (LHT) duş gelip bolýar. Ol şeýle hem giň zolakly internetde giňden ulanylýar, mysal üçin, kabel ýa-da DSL modemini simli ýa-da simsiz marşrutizatora birikdirmek üçin. Kompýuteriňizde Ethernet kabelini ulanmak üçin Ethernet karty hem-de Ethernet tory boýunça maglumatlary geçirmek üçin zerur bolan enjam we programma üpjünçiligi gerek bolýar.

Koaksial kabel biri-birinden dielektrik gatlagy (içerki üzňelik) bilen bölünen merkezi simden we metal örümden ybarat bolan we umumy daşky gabyň içine ýerleşdirilen elektrik kabeldir.

Optiki süýümli kabel (süýümli-optiki) – elektrik ýa-da mis kabelleriň beýleki görnüşleri bilen deňeşdirilende bu düýbünden kabeliň başga görnüşidir. Maglumat onuň üstünden elektrik signal bilen däl-de, ýagtylyk signaly arkaly geçirilýändir. Onuň esasy bölegi – içi görünýän aýnasüýümi, onuň üsti bilen ýagtylyk bildirmeýän gowşama bilen ägirt uly aralyklara (onlarça kilometrlere) iberilýär.

Simsiz geçiriş tehnologiýalary – informasion tehnologiýalarynyň düzümindäki topar hökmünde informasiýany sim arkaly aragatnaşygy talap etmän iki we ondan köp nokatdan aralyga geçirmek üçin gulluk edýär. Informasiýany geçirmek üçin infragyzyl şöhlelenme, radiotolkunlar, optiki we lazer şöhlelenme ulanylyp bilner.

Maglumatlary geçirmek gurşawyndan başga, tor ýa-da kommutirleýji gurluşlar hem bardyr, geliň indi has ýaýranlara seredeliň:

Gaýtalaýjy (repiter, iňlis. repeater) — tor birleşmesiniň aralygyny uzaltmak we ony bir segmentiň çäginden daşary giňeltmek ýa-da elektrik signaly gaýtalamak arkaly iki şahany gurnamak üçin tor enjamy. Bir portly we köp portly gaýtalaýjylar bardyr.

Konsentrator (iňlisçe hub) – toruň gurluşlaryny segmentlere birleşdirmek üçin niýetlenilen tor gurluşy. Onuň işiniň esasy ýörelgesi, portlarynyň birine gelýän paketleri beýleki portlara translirlemekdir.

Tor kommutatory (iňlisçe switch — utgaşdyryjy) — bir tor segmentinde kompýuter torunyň birnäçe düwünlerini birleşdirmek üçin niýetlenilen gurluş. Bir birikdirilen gurluşdan beýlekilere trafigi paýlaýan konsentratordan tapawutlylykda, kommutator maglumatlary diňe gönümekl kabul edijä geçirýär, toruň ähli düwünlerine bolan giň ýaýlymly trafik (FF: FF: FF: FF: FF MAC salgysyna) oňa degişli däl. Bu, toruň beýleki segmentlerini olara niýetlenmedik maglumatlary gaýtadan işlemek zerurlygyndan (we mümkinçilikden) boşatmak bilen, toruň öndürijililigini we howpsuzlygyny ýokarlandyrýar.

Marşrutizator (iňlisçe router) – toruň segmentlerini we elementlerini birleşdirmek üçin niýetlenilen we belli bir kadalaryň esasynda olaryň arasynda paketleri geçirmek üçin gulluk edýän maglumatlary geçirmegiň paketleýin toruň gurluşy. Marşrutizatorlaryň iň möhüm wezipeleriniň biri, birikdirilen torlaryň arasynda paketleri geçirmek üçin iň oňat ugry saýlamakdyr. Marşrutizatorlaryň hemmesi diýen ýaly öz işinde marşrutizasiýa tablisalaryny ulanýarlar.

6. Täze temany berkitmek: Okuwçylar bilen geçilen tema esasynda sorog-jogap alyşmak: 1. Ulgam dolandyryjysynyň wezipeleri haýsylar? 2. Haýsy aragatnaşyk kanallarynyň kömegi bilen ýerli torlary global kanallara birleşdirip bolar? 3. Tor howpsuzlygy nähili üpjün edilýär? 4. Kompýuter torlarynyň ösüşinde esasy tapgyrlar haýsylar? 5. Lokal hasaplaýyş tory name bolup durýar? 6. Lokal hasaplaýyş torunyň esasy bölekleri haýsylar? 7. Tor serwerleri näme?

7. Öý işini tabşyrmak: Hasaplaýyş ulgamynyň bölekleri

8. Sapagy jemlemek, umumylaşdyrmak, okuwçylary bahalandyrmak:

Soraglara takyk, dogry jogap beren, sapakda işjeňlik görkezip, temany gürrüň bermäge işjeň gatnaşan okuwçylar atlandyrylyp, olar bahalandyrylýar (bahalar synp žurnalyna, gündeliklere goýulýar).

Ýazan mugallym: ________________________________________________

Bellik:______________________________________________________________

Barlan: Müdiriň okuw işleri baradaky orunbasary __________________________

Mekdebi: _______ Senesi: _____ ______ ______

Dersiň ady: I.K.we I.T Synpy: XI _____ ______ ______

Sapagyň temasy:	Tor klassifikasiýasy
Sapagyň maksatlary:
1)Bilim berijilik maksady:	Tor klassifikasiýasy barada umumy düşünje bermek
2) Terbiýeçilik maksady:	Okuwçylary watançylyk, zähmetsöýerlik, beýik adamkärçilik ruhunda terbiýelemek. Olaryň watansöýüjilik duýgularyny ösdürmek.
Sapagyň görnüşi:	Täze maglumatlary öwretmek sapagy
Sapakda ulanylýan okuw-görkezme esbaplar, sanly serişdeler, paýlama maglumatlar:	Kompýuter, tanyşdyrmalar, tablisalar, tema degişli soraglar, programma serişdeler

Sapagyň gidişi:

1. Sapagyň guramaçylyk döwri:

1. Salamlaşmak. Gatnaşygy hasaba almak.

2. Okuwçylaryň sapaga taýýarlygyny barlamak.

3. Okuwçylaryň ünsüni sapaga gönükdirmek.

4. Syýasy wakalar bilen tanyşdyrmak.

2. Öý işiniň ýerine ýetirilişini barlamak:

Hasaplaýyş ulgamynyň bölekleri

3. Geçilen temany jemlemek:

Okuwçylar bilen geçilen tema esasynda sorog-jogap alyşmak:

1. Ulgam dolandyryjysynyň wezipeleri haýsylar? 2. Haýsy aragatnaşyk kanallarynyň kömegi bilen ýerli torlary global kanallara birleşdirip bolar? 3. Tor howpsuzlygy nähili üpjün edilýär? 4. Kompýuter torlarynyň ösüşinde esasy tapgyrlar haýsylar? 5. Lokal hasaplaýyş tory name bolup durýar? 6. Lokal hasaplaýyş torunyň esasy bölekleri haýsylar? 7. Tor serwerleri näme?

4. Täze temany düşündirmek:

Temany düşündirmegiň meýilnamasy:

1. Torlaryň gurnalyş topologiýasy

2. Ýönekeý yzygiderli birikdirme

3. Tegelekleýin yzygiderli birikme

Temany öwrenmek bilen okuwçylar bilmeli:

- maglumat işini awtomatlaşdyrmagyň has ýaýran serişdeleriniň (maglumat bazalaryň, kompýuter torlarynyň) niýetlenilişini;

- maglumat prosesleriň görnüşlerini; maglumatyň çeşmeleriniň we kabul edijileriniň mysallaryny;

Temany öwrenmek bilen okuwçylar başarmaly:

- Maglumatyň we oňa degişli prosesleriň görnüşlerine we göterijilerine mysal getirmegi;

- web-sahypalary açyp görmegi;

- maglumat obýektler bilen iş geçirmegi;

Torlary toparlara bölmek üçin ýeterlikçe köp sany ölçegler bardyr, emma biz torlaryň topologiýa boýunça bölünmegine serederis.

Torlaryň gurnalyş topologiýasy bu kompýuterleri öz aralarynda torda birikdirmekligiň usulydyr. Kompýuterleri torda iki ýol bilen birikdirip bolýar: yzygiderli ýa-da ýyldyzlaýyn birikdirme.

Yzygiderli birikdirme öz gezeginde üç görnüşe bölünýär: ýönekeý, tegelekleýin we umumy şinaly.

Ýönekeý yzygiderli birikdirme. Hemme kompýuterler ýöriteleşdirilen kabeliň kömegi bilen yzly-yzyna birleşdirilýär. Maglumatlar bir kompýuterden beýleki kompýutere we yzygiderli ýagdaýda geçirilýär.

Baglanyşyk örän çalt işleýär, emma birikmeleriň haýsy hem bolsa biriniň arasy kesilen ýa-da bir kompýuteriň bejerilgisiz ýagdaýynda tor tutuşlaýyn hatardan çykýar. Adatça, bu baglanyşyk kän ulanylmaýar.

98-nji surat. Ýönekeý yzygiderli birikdirme

Tegelekleýin yzygiderli birikme bu maglumatlaryň bir kompýuterden beýleki kompýutere yzygiderli berilmeginden ybarat baglanyşykdyr. Bu baglanyşyk ýönekeý yzygiderli birikme bilen deňeşdireniňde, maglumatlary iki ugur bilen ugradyp bilýär. Ol toruň müşderileriniň näsazlyklaryna bolan berkligi ýokarlandyrýar.

99-njy surat. Tegelekleýin yzygiderli birikme

5. Täze temany berkitmek:

Okuwçylar bilen geçilen tema esasynda sorog-jogap alyşmak:

1. Ýerli torlaryň topologiýalaryna häsiýetnamalar beriň.

2. Ulanýan ýerli kompýuter toruňyz haýsy topologiýa degişli?

3. Ýönekeý yzygiderli birikdirme näme?

4. Tegelekleýin yzygiderli birikme näme?

6. Öý işini tabşyrmak:

Tor klassifikasiýasy

7. Sapagy jemlemek, umumylaşdyrmak, okuwçylary bahalandyrmak:

Soraglara takyk, dogry jogap beren, sapakda işjeňlik görkezip, temany gürrüň bermäge işjeň gatnaşan okuwçylar atlandyrylyp, olar bahalandyrylýar (bahalar synp žurnalyna, gündeliklere goýulýar).

Ýazan mugallym: ________________________________________________

Bellik:______________________________________________________________

Barlan: Müdiriň okuw işleri baradaky orunbasary __________________________