Исмаил Гаспринский

Мевзу: И.Гаспринскийнинъ «Молла Аббас» романнынъ къысымлары.

Муэллифнинъ ислям джемиетине мунасебетлерини акс этюви.

Дерснинъ 1. И. Гаспринскийнинъ ватанперверлик, миллетсеверлик чизгилерини

макъсады:

Талебелерге ашлав; дюньябакъышыны кенишлетюв;

2.»Молла Аббас» романнынъ «Френкистан мектюплери» къысмынен

таныш этюв;

1. агъзавий нуткъуны инкишав этюв, сёз байлыгъыны арттырув;

2. къараманларнынъ ахлякий чизгилерини талебелерге ашлав.

Дерснинъ кетишаты

1.Тешкилий къысым. Танышув.

Дерснинъ мевзунен ве макъсадынен таныштырув.

Мотивация усулы.

«Догъмушым бен Авджы койде

Бинъ секиз юз элли бирде.

Мекяным Багъчасарай,

Къабрим ким биле нерде?»

Талебелер,бу сатырларгъа бакъып, ким акъкъында сёз юрьсетильгенини

сиз анъладынъыз. Къайда ве не вакъыт И. Гаспринский догъды?

О тюркий дюнъяда танылгъан эрбабымыз, улу атамыз эди. Къабрим

Ким биле нерде? сатырлар акъкъында не айта билесинъиз? ( Зынджырлы

медресенинъ янында онынъ къабри совет деври вакътында виран этильди,

ерине делихане ерлешкен эди, тек бизим халкъымыз авдет олгъан сонъ

къабри тикленди) Гаспринский дуйгъан киби, ойле сатырларны язгъан.

2. Балалар, бугунь биз И. Гаспринский ким олгъаныны хатырларакъ,

«Молла Аббас» романнынъ къысымлары акъкъында малюмат аларсыз ве

«Френкистан мектюплери» сюжетинен таныш оларсыз.

Энди дерсте расткеледжек сёзлернен таныш олайыкъ.

Лугъат иши

Мутефиккир – мыслитель

Эрбап - деятель

Неширджи - издатель

Сеяхатчы - путешественник

Миллетсевер – любящий свой народ

Ватанпервер - патриот

Итибарлы - урьметли

Откюр зеинли – акъыллы, эсли, ферасетли

Нуфузлы - итибарлы

Челик ирадели – къавий, ирадели ( волевой)

Группаларда чалышув

« Мий уджюми»

1 группа 2группа

Исмаил Гаспринский

Ким эди? Насыл эди?

Неширджи миллетсевер

Публицист ватанпервер

Оджа-педагог садыкъ

Тильджи улу

Мутеффикир бильгисевер

Эрбап отькюр зеинли

Терджиман акъыллы

Языджы сабырлы

Шаир челик ирадели

Къоранта башы итибарлы

Сеяхатчы акъикъий дост

Тешкилятчы

Муаррир

1. Рубрика « Сиз билесизми?»

1.И.Гаспринский «Терджиман» газетасыны 1883сенеден башлап 1914сенеге

къадар озю чыкъара

2. Францияда рус оджасы И.Тургеневнен танышып, онынъ кятиби ола,

чюнки о францыз тилини яхшы биле эди.

1. Францыз газетасы «Ревью де Монде» тарафындан Нобель мукяфатына

намзети такъдим этиле.

1. Орта Асияда «буюк атамыз» адына наиль олгъан

2. И.Гаспринскийнинъ дёрт эвляды олгъан: Али, Рефат,Хатидже,Шефикъа.

3. Шефикъа «Алем-и Нисван» меджмуасынынъ муаррири олгъан.

4. И.Гаспринский 1884с. Багъчасарайда янъы окъув усулына эсасланып ильк мектеп ача.

5. Онынъ аятий макъсады, арекетлери къараманларында тасвирлене.

6. И.Гаспринский Багъчасарай шеэрининъ головасы олгъан

7. Бу йыл 160 йыллыгъы къайд этиледжек

Балалар, энди «Молла Аббас» роман-эпопеясынен танышаджакъмыз, янъы жанрларнен танышаджакъмыз.

Не дегени роман-эпопея? Роман-эпопея - эки ве зияде баш къараман, эки ве зияде сюжет ёлагъы ола биле, баш къараманнынъ образы эксериет башындан сонъунадже тасвирлене. Бу жанрда кениш тарихий девир панорамасы яратылыр, о пек чокъ джеэттен романгъа бенъзесе де, ондан девирни косьтерюв бакъымындан баягъы этрафлыджадыр.

«Молла Аббас» --- «Война и мир» Л.Толсто

Схема

Мектюплер «Молла Аббас» биринджи къырымтатар тилинде

шеклинде (роман-эпопея) язылгъан эсер, автобиографик

тарихий эсер

Къысымлар

1. «Френкистан мектюплери»

2. «Дар-ур-Рахат мусульманлары»

3. «Африка мектюплери»

4. «Къадынлар улькеси»

5. «Делилер вилаети»

Молла Аббас – баш къараман, 22 яшында,чокъ

ерлерде сеферде булуна, И. Гаспринскийни

танымакъ мумкюн.

Муэллифнинъ дюнъябакъышыны, ичтимаий-фельсефий

фикирлерини айдынлата.

3. «Френкистан мектюплери» сюжетинен таныш олайыкъ. Талиль этместен эвель, сиз бу къысымны окъуп чыкъынъыз.

Группаларда иш

1 группа 2 группа

Молла Аббаснынъ ёлу

Хаританен иш къараманларны сечип алув

Ташкент Молла Аббас

Одесса Жозефина

Алмания Генрих

Париж Вамбер

Мусью Шалон

Маргарита

Макъсат: Гуль-Бабанынъ дюрбесини къыдыра

1. Аэродакъкъа

Чукъур нефес алып, эллерини котерелер, сонъ нефес чыкъаралар, ерине отуралар.

1. Фикир юрютюв

Не ичюн Гаспринский баш къараманыны молла деп айта, косьтере?

1.Ислям динине ве онынъ къанунларына назар ташлай биле.

2.Молла – намуслы, тербиели, сабырлы, диндар инсан.

3.Молла джемиетнинъ башында тура.

4.Дин меселелерини котере.

7. Сенкан

Ислям дини

1. Икметли, къадимий (темиз, акъикъий)

2. Ёл косьтере, огреете, къорчалай

3. Динимиз –энъ джиддий, акъ дин

4. Къадирли багъыш

1. Характеристика

Молла Аббаснынъ муслим оларакъ хасиетнамеси

( сюжет боюнджа чалышув)

1. Молла Аббас Гуль-Бабанынъ дюрбесини – мусульманларнынъ азизини къыдыра.

2. Жозефинагъа эвлене, никях къылына (ясакъ дегиль), сонъ сеяаткъа чыкъалар.

3. Немсе йигит Генрих озюнинъ тюркшынаслыкъ бильгилеринен М. Аббасны шашырта.

4. Арапларнынъ къыркъ азизлери акъкъында малюмат топлай.

5. Университетнинъ шаркъшынаслыкъ болюгинде окъуй.

6. Мусью Шалон генчни эвинде мусафир эте.

7. Маргаританынъ намусыны сакъламакъ ичюн, апсханеде агъыз ачмай.

Блиц - сорав

1 группа 2 группа

1.И Гаспринский къачынджы сене догъа? 1. Насыл газетаны чыкъара?

2. «Молла Аббас» романы къач къысымгъа 2.Насыл мукяфатына намзети такъдим этиле

болюне?

3.Гаспринский къайда ильк мектеп ача? 3.Францияда кимнен таныш ола?

4.Парижде ким олып чалыша? 4.»Френкистан мектюплери» эсеринде баш

къараманы ким?

5.Молла Аббас насыл ядгярлыкъны къыдыра? 5.Молла Аббас сеяаткъ чыкъкъанда къач

яшында эди?

6. М.Аббас не акъкъында малюмат топлай? 6. М.Аббас Одессада кимнен таныша?

Нетидже

1. Бугунъ, балалар, биз И.Гаспринский ким олгъаныны, насыл инсан олгъаныны хатырладыкъ.

2. «Молла Аббас» роман-эпопея насыл къысымларгъа болюнгенини бильдик.

3. «Френкистан мектюплери» сюжетинен таныш олдыкъ, Молла Аббаснынъ образынен танышлыкъ.

Дин не къадар догъру, ёл косьтерген олсада, эгер бильги олмаса, инсан кене де аятта адашыр, хаталар япар. Тек бильгинен берабер инсан догъру ёлны тапар. Гаспринский де бизге ойле шейни огреете. Муэллиф М.Аббасны баш къараманы этип, ислям динимизни, ислям джемиетини, бу джемиетте яшагъан арасында мунасебетлерни акс эте.

Эв вазифе: 1.»Френкистан мектюплерни» сюжетини тарифлемек;

2.Сюжет боюнджа план тизмек;

3.»Молла Аббаснынъ аяты» мини-инша язмакъ.

Баалав. Эр бир группанынъ спикери озь иштиракъчиларыне къыймет кеседжек, баалайджакълар.

Сагълыкълашув.

Мен сизге бойле кучюк бахшышчыкълар береджем.

Бунынъ вазифеси: китапнынъ саифелерини буклемеслик ичюн, арасына къоярсыз.

Китапны ачкъанда, мени хатырларсыз.

Дерсимизни Ш.Селимнинъ сёзлеринен екюнлемеге истер эдим:

«Исмаил бей Гаспринский сенде осип ,етишип,

Бутюн дюнъя узерине нурлы ярыкъ берерди.

Мусульманнынъ эр бирининъ козьлерине сечилип,

Озь миллетин, озь динъдешин джан юректен северди.»