Исследоватеольская работа

Мундеридже

КИРИШ

I. Дженк излери

1.1 Аналар яш экенде………………………………………………3

1.2 Къараман къадынларымыз…………………………………….6

II. Эфсаневий битам

2.1.Аилемнинъ къараманы ………………………………………..6

2.2. Михаил Григорьевич Байсакнынъ хатыравлары …………..10

2.3 1944 сенеси 18 майыс……………………………………….. 14

НЕТИДЖЕ ……………………………………………………….16

ИЛЯВЕ…………………………………………………………….18

КЪУЛЛАНЫЛГЪАН ЭДЕБИЯТ………………………………..26

I. Дженк излери

1.1 Улу Ватан дженки совет къурумы ичюн, мемлекетимиздеки халкъларнынъ достлугъы эм де бирдемлиги ичюн къатты бир сынав олды.

Кечкен дженкте душманны тар-мар этювге эрлернен бир сырада буюк иссе къошкъан къадынларнынъ ватанперверлиги айрыджа къайд олунды.

Шанлы къадынларымыз къасыргъалы дженкнинъ бутюн къыйынлыкъларыны корип кечирдилер,олар юрек эмиринен къозгъалып, джебэлерде, фронт аркъасында,гизли тешкилятларда,партизан-лыкъларда мисильсиз джесюрлик косьтердилер

Къырымтатар къадынлары ве къызлары да Улу Ватан дженкинде ильк кунюнден башлап, буюк федакярлыкъ ве Ватангъа садыкълыкъ косьтердилер.

Улу Ватан дженкинде душманларгъа къаршы дженклешкен къырымтатар къадынлар акъкъында айрыджы айтмакъ борджлумыз.

Оларнынъ чокъусы бу экимлер ве эмширелер , ашчылар,алякъаджылар, разведкаджылар олгъанлар.

Дженкчи къадынларгъа багъышлап чокътан-чокъ аджайип фильмлер, эсерлер, йырлар, нагъмелер яратылды. Олардан бири-элли дёрт дженкчи къадын акъкъында нешир этильген «Аналар яш экенде» джыйынтыгъыдыр. Оларнынъ чокъусы Ватан ичюн урушларда эляк олдылар. Бахтлы келеджек ичюн джанларыны фида эттилер. Оларнынъ хатиреси миннетдар халкъынынъ анъында эбедий яшайджакътыр.

Бугунь бизлер,Улу дженкнинъ

арфесинде догъгъанлар,

Сербест аят,бала-чагъа,

эв саиби олгъанлар,

Ойланамыз бильмек истеп

Гъалебенинъ сырыны,

Дженкке кеткен Аналарнынъ

битмей къалгъан йырыны.

Бешигинде джандан азиз

эвлятлары къалгъанда

Сессиз агълап,чантасыны омузына алгъанда

Джебэлерде асретликтен

сабырлары биткенде,

Бунъа насыл даяндылар

Аналар яш экенде

Дым окопта, сувукъларда

насыл чыдап юрдилер?

Дженк ичинде, атешлерге

насыл барып кирдилер?

Эркеклернен бирдай олып,

явгъа къаршы кеткенде,

Ирадени къайдан алды

Аналар яш экенде?!

Дёрт тарафтан къасыргъалап

къуршун ягъып тургъанда,

Козьсюз олюм эр адымда

бинълеп тузакъ къургъанда

Джан аямай яралыны

сюйреп алып кеткенде,

Кучь-къуветни къайдан алды

Аналар яш экенде?!

Даянылмаз зорлукъларгъа

эрлер киби даянып,

Ана Ватан топрагъында

ал къанларгъа боянып,

Бинъ дёрт юз кунь от ичинде

Гъалебени кутькенде,

Сабырыны къайдан алды

Аналар яш экенде?!

Юртумызнынъ душманына

юрегинде кин догъа!

Къучагъында Сабий дегиль

автоматнынъ къундагъы...

Джебэлерде ятагъы-ер,

ястыгъы-таш экенде,

Нидже агъыр куньлер корьди

Аналар яш экенде?!

Эвлядыны сюттен кесип-

аскерге къан берге,

Яралыны къуртаргъанда,

озьлери джан бердилер!

Яшап,севип тоймадылар

генчлик чагъы еткенде,

Бу кунь ичюн къурбан кетти

Аналар яш экенде!

Шанлы къадынларымыз къасыргъалы дженкнинъ бутюн къыйынлыкъларыны корип кечирдилер,олар юрек эмиринен къозгъалып, джебэлерде,фронт аркъасында,гизли тешкилятларда,партизан-лыкъларда мисильсиз джесюрлик косьтердилер.

Къырымтатар къадынлары ве къызлары да Улу Ватан дженкинде ильк кунюнден башлап, буюк федакярлыкъ ве Ватангъа садыкълыкъ косьтердилер. Улу Ватан дженкинде душманларгъа къаршы дженклешкен къырымтатар къадынлар акъкъында айрыджы айтмакъ борджлумыз.

Тек джебэлерде умумий - 1820 къадын , партизан отрядларында - 1797 адам, гизли тешкилятларда – 1774 къадын дженклешти.

1.2. 19 яшында олгъан ве душман тарафындан вахшийдже ольдюрильген разведкаджы Алиме Абденанованы, гизли тешкилятларда олгъан Найме Велиева, Хатидже Чапчакчы, Абибе Асанова, Гульзаде Софу ве даа пек чокъ башкъа гестапо тарафындан ольдюрильген дженкчилерни къырымтатар халкъы ич бир вакъыт унутмаз.

Не къадар вакъыт кечмесин,не къадар даа чокъ янъы китаплар бу агъыр ве къоркъунчлы 1941-1945 сенелери акъкъында язылмасын, олар эр даим юрегимизде къоркъу,раатсызлыкъ,гъам-къасевет ве онен бирликте гъурур дуйгъуларыны сездиртер.

Къадынлар бу дженкте джебэде эмширелер, топчулар, разведкаджылар, учуджылар,топчулар, танкистлер, ашчылар ве айдавджылар олдылар.Олар гизли тешкилятларда ве партизан отрядларында фааль иштирак эттилер

Не къадар вакъыт кечмесин,не къадар даа чокъ янъы китаплар бу агъыр ве къоркъунчлы 1941-1945 сенелери акъкъында язылмасын, олар эр даим юрегимизде къоркъу,раатсызлыкъ,гъам-къасевет ве онен бирликте гъурур дуйгъуларыны сездиртер.

II. Эфсаневий битам

2.1. Мен Ислямова Адиле МБОУ «К. А. Тренёв адына 11-инджи Гимназия»

4-А сыныфта окъуйым, 2008 сенеси догъдым. .Дженк акъкъында тек китаплардан, кинофильмлерден билем. Меним анам, бабам да дженк корьмедилер, онынъ ичюн манъа не айтмагъа бильмейлер, амма дженк - бу пек къоркъунчлы.

Дженк …Тек бир сёз чокъ шейни анълатыр. Дженк – аналарнынъ дерти, юзьлернен ольген аскерлер, юзлернен оксюз къалгъан балалар ве бабасыз къоранталар, адамларда тек дешетли хатыра къалды.

Бир тюрлю такъдим этмек, не къадар дженк девиринде арбий адам къыйынлыклар чекти. Шимди чокъ-чокъ сёзлер янъгъырай, дженкте иштирак эткенлер, даа десен озь арекетлеринъ сабрнен къыймет кеселер. Дженк этмеге кеттилер, чюнки о буны япмагъа меджбур, бу онынъ борджу, намусы Ветанны къорчаламакъ. Аскрлер билер эдилер, олар олмаса, ким оладжакъ?!

Йыллар кечкен сонъ, аскерлерге абиделер къоюлыр, бинълернен тарихий ве эдебий эсерлер язалар. Амма Ветан имаеджилери, джебеге кеткенде, юксек сёзлер айтмадылар. Ялынъыз «керек» сёзни билир эдилер.

Аскерлер сонъки нефесине къадар Ветанны къорчаламагъа азыр эдилер. Оларда ветанперверликнинъ къарары ёкъ эди. Ялынъыз бизим аскер озь яралангъан аркъардашыны душманнынъ пулемёт къуршунларындан къоркъмайып чыкъарыр. Тек олар амансыз душманны урар эди, амма пленге тюшкен немселерни къыйнамады. Озю ольсе де, пленге теслим этмеди.

Советлер Бирлигининъ эки дефа къараманы Амет-Хан Султан къараманлар сырасында озюнинъ саделигини ве мисли олмагъан джесюрлигинен айрыла эди. Адий ве федакяр инсаннынъ хатырасы эбедий яшайджакъ.

Дженк вакъытында гизли группаларда да чокъ къырымтатар яшлары бар эди. Он докъуз яшында къырымтатар къызы Алиме Абденнанованынъ къыскъа, лякин парлакъ аяты Ветангъа, озь халкъына садыкълыкънынъ ве джесюрликнинъ теслимидир. Бизлер онъа гъурурнен, халкъымызнынъ Ветан къызы деймиз. Алимеге дефа къараманы унваныны бердилер.

Улу Ватан дженкинде иштирак этип, озь кокрегинен къорчалагъан озюм къорантамнынъ азасындан башламакъ истейим. Ислямова Хатидже бу меним аилемнинъ къараманы, чюнки о Акъяр арбий арекетлерининъ иштиракчиси ве II-джи дередже Орден славы кавалери. О улу Ватан дженки йыллары  Акъяр къорчаланувында иштирак этти — о, яралы аскерлерни атештен чыкъарып, оларны тедавийледи ве истихбарат алып барды.

Битам 1919 сенеси 13-декабрьде Акъмесджитте догъгъан орта мектепни битирип, Керич тиббиет окъув юртуна окъумагъа кире, сонъ Багъчасарайгъа авуша. Амма 1941 сенеси 22-июньде башлангъан дешетли Улу Ватан дженки нетиджесинде бу яш першалны (фельдшер) джебеге алалар. Дженкявер, эфсаневий къадын дженкнинъ ог сыраларында булунып, чокъ аскерлерни олюмден къуртаргъан.

О, дженкнинъ башындан сонъуна къадар бу агъыр йылларны – къарсанбалы урушларны башындан кечирди. Федакяр хызметлери ичюн орден ве медаллернен такъдирленди. Бу джесюр къадын аман-аман бир асыргъа мусавий омюр кечирди. . Бизим эвимизде бир къаиде бар эди. Эр кунь къарт Хатидже битамызгъа телефон ачып, сагъ-селяметлигини сорамакъ. О, пек аятсевер инсан эди. Хатидже битамыз эр кунь зарядка япа эди, козьлери ярамай корьгенине бакъмадан о эр шейни акъылында тута эди, ич бир шейни унутмай эди. О, эр вакъыт бизлерге аляджы олмакъ кереклигини айта, мектебимиз акъкъында сораштыра эди.

Кичкене олгъанда биз чокъ вакъытлар онынъ эски фотоларыны бакъа, телевизиондан онъа багъышлангъан яйынларны корип къалып «Мына бизим Къарт-Къарт», - деп къычыра эдик.

Сонъундан биз «Къарт-Къарт» дженк иштиракчиси, Акъяр мудафаасынынъ иштиракчиси олгъаныны бильдик. О, 8-нджи айры денъиз пияде аскерлери бригадасынынъ арбий фельдшери, тиббиет хызметлери уйкен лейтенанты, бир сыра девлет мукяфат саиби, Къызыл Йылдыз орден, Ватан дженкининъ II дередже орден, «Акъяр мудафаасы ичюн» медаль, «Къараденъиз флотынынъ ветераны» кокюс нишанынен такъдирленген экен. «Къарт-Къарт» биринджилер сырасында пек сийрек расткельген «Даша Севастопольская» хатыра медалинен де такъдирленди.

Акъяр мудафаасынынъ иштиракчилери бизим «Къарт-Къарт»къа – Ислямова Хатиджеге - Катюша адыны берген эдилер.

Битамыз Хатидже Ислямова 1919 с. 13 декабрь куню Акъмесджитте Красноармейская сокъагъында, 101-нджи эвде догъды. О, нумюневий 13-нджи татар мектебинде 7 сыныф битирип, Багъчасарайдаки фельдшер-акушер техникумына окъумагъа кире. Онынъ хатырлавларына коре студент олып олып олар И. Гаспринский мезары янындаки байырлар отурып дерлерини бакъа эдилер. Бир къач вакъыттан сонъ техникумларыны Керчь шеэрине авуштыралар. 1940 сенеси «Къарт-Къарт» техникумны битире ве Акъяргъа фельдшерлик пунктына мудир оларакъ тайинлене.

«Къарт-Къарт» хатырлагъаны киби дженк башлангъанына олар ич те инанамай эдилер, вазиетни тек арбий окъувлар киби къабул эттилер. Амма умумий мобилизация илян этильген сонъ оны Къараденъиз флотынынъ Школа оружия (Силя мектебинде) арбий фельдшер оларакъ къалдыралар. О, пек назик ве алчакъ бойлю олгъаны ичюн, эр кесге тиктирильген арбий урба онъа зияде балабан ола ве онъа олып махсус урба тикелер.

«Къарт-Къарт» я сизге силя бердилерми ?- деп, сорай эдим мен эр вакъыт.

«Эбет, бизлерге наганлар берген эдилер, амма о пек агъыр олгъаны ичюн чалышмагъа кедер эте эди. Онынъ ичюн мектеп мудири полковник Павел Филиппович Горпищенкогъа мураджат этип, оны къайтармакъ риджасынен булундым», - деди.

2.2. «Къарт-Къарт»ымыз акъкъында онынъ сафдашы Михаил Григорьевич Байсак бойле язгъан эди :

«Хатидже Ислямованы биринджи кере корьгеним акъылымда - алчакъ бойлю, томалакъ бетли, ал янакълы ве узун къара сачлы. Отрядымызда олгъан бутюн аскерлер онынъ пек назик олгъанына таджип эте эдилер. Санитар къысымында чалышкъанда юзлернен аскерлени о бир дюньядан къайтарды. Дженк мейданындан 47 яралы аскерни устюнде ташып къуртарды. Бир къач кере разведкагъа да барды. Онъа эркеклерге бакъкъанда зияде къыйын олгъаны эльбетте анълашыла эди. Амма бир шейге бакъмадан о, пек сабырлы, чыдамлы ве къоркъубильмез эди. Бригаданынъ бутюн аскерлери онынъ джесюрлигине шашып къала эди, мерхаметлиги ве эр бирини гонъюлини котермеге бильгени ичюн, яралыларны эйи сёзлернен агъырысыны алмагъа тырышкъаны ичюн оны севе ве урьмет эте эдилер…

Бир кунь Катюша разведкаджыларнен бирге разведкагъа бара ве андан олар бир «тильни» - алман офицерини кетирелер. Полковник П. Ф. Горпищенко о вакъыт Катюшадан сорай :

«– Къоркъмадынъ мы, къызым? Ойле мазалы «тильни» кетирдинъиз.

– Биринджиден юрегим узюльген киби олды, амма сонъундан Ильяс Тлюстангелов ве Ваня (Антонюк) фашистнинъ агъзына чул парчасы тыкъып, къолларыны багълагъан сонъ къоркъкъанымны унуттым… Тек оны сюдремеге къыйынджа олды…», - деди.

Полковник де шу арада озюнинъ кобурасындан пистолетыны чыкъарып Ислямовагъа теслим этти».

Бу къараманлыгъы ичюн бизим «Къарт-Къарт»ны ве онынъ сафдашларыны Къызыл Йылдыз орденинен мукяфатландырдылар .

. Бу запт этильген «тиль»ден эльде этильнен малюматлар пек файдалы олгъан ве оларгъа бинаэн алманларнынъ уджумыны токътатмагъа имкян пейда олды.

1942 сенесининъ июнь айында гитлерджилер буюк арбий къысымлары ве техникасы Акъяр дживарларында ерлештириле. Акъярда яшагъан эр бир инсан, къолуна силя ала бильген шеэр сакини эндиден башлап дженк иштиракчиси олды. «Къарт-Къарт» да озь санчастини ташлап дженк мейданына кетти ве денъиз пияде аскерлери арасында булунмагъа къарар берди. Онъа санчастькъа барып къалмасыны риджа эте эдилер. Амма «Къарт-Къарт» ред этти.

«Къарт-Къарт»нынъ хатырлавларына коре о куньлери инсанлар пек агъыр вазиетте булунгъанларына бакъмадан инсаниетлигини джоймагъанларыны къайд эте эди. О мудхиш куньлер Акъярда сув къытлыгъы олгъан ве аскерлерге ичмек ичюн биле сувны тапмагъа пек зор ола эди. О вакъыт сачлары пек узун олгъан «Къарт-Къарт» оларны кеседжек олгъан, амма онынъ къарт санитары :«Сакъын, кесме, акъшам устю мен сув къыздырарым, сен оларны юварсынъ» деп, ойле этип сачларыны кести . «Къарт-Къарт» чокъ керелер озюнинъ командири полковник Павел Филиппович Горпищенконы - «Батя»ны хатырлай эди. Денъиз пияде аскерлери онъы «Батя» деп адлагъан эдилер. Полковник Гопищенко Акъяр мудафаасында пек яралана ве вефат эте ртмеген.

«Къарт-Къарт» дженк куньлерини бойле хатырлай эди

«Гитлерни къарарына коре фон Манштейн, Къырымдаки алман команданы, Акъяр шеэрини битмез-тюкенмез бомбардумангъа огърата. Шеэр бутюнлей яна эди. Гедже я да куньдюз олгъаныны айырмакъны чареси ёкъ эди. Эр эрни къара думанда къаплап алгъан эди.

.

. Ер ве кок, якъяр корфези эр шей яна эди. Бу вакъыт мен эки дефа яраландым, контузия олгъан эдим. Алманлар озь бомбардуманларыны эп токътатмай эдилер, олар шрапнеллерни къуллана эдилер. Алман ве бизим болюклер бир бирине о къадар якъын эдилер ки, алман аскерлери бизим аскерлерге «Рус, кеч бизим тарафкъа! Эп бир шеэр бизимки олур, сизге капут», - деп къычыра эдилер. Шеэрде бир дане биле снаряд тиймеген эв къалмады, шеэр сокъакълары вефат эткен инсан джесетлеринен толу эди. Бизим 8-нджи денъиз пияде аскерлери бригадасы тургъан болюкте, Мекензий дагълары ве Сахарная головка шеэр районлары ичюн пек кучьлю урашлар олгъан эди. Бу вазиетке бакъмадан пияде аскери озь арбий антындан къайтмады ве эфсаневий денъиз тертибине садыкъ къалдылар.

Госпиталимизни Шампанстрой заводынынъ подвалларында ерлештирдилер. Айны шу ерлерде шеэр ичюн отьмек пишириле эди. Шеэр сув агълары бозулды ве тиббий алетлерини ювмакъ ичюн подвалларда олгъан спирт къулланыла эди. Лякин шу агъыр вазиетте биле, ич кимсе спирт олсун, шарап олсун ичмей эди. Корьселер шу арада штрафбаткъа ёллай биле эдилер».

Акъяр мудафаасынынъ денъиз пияде аскерлер бригадасынынъ денъизджиси «Къарт-Къарт»къа быгъышлап бойле сатырларны язгъан эди :

Она не думала о смерти,

И верила, что выдюжит в борьбе.

Все потому, что в этой круговерти

Была другим нужнее, чем себе.

«Къарт-Къарт» дженк йылларыны хатырлагъанда бойле айта эди : «Мен о дженкнинъ джанлы шааты олам.

. Мен оларнынъ арасында эдим.. Чокъ инсан о куньлери ёкъ олды. Херсонес бурунында пек чокъ инсан эляк олды. Ойле бомбордуманлар олар эди ки, сен къоркъу, паника деген шейлерни акъылынъа биле кетирмей эдинъ. Бир кесек галет печеньясыны тапсакъ биле болип ашай эдик.

Контузия олгъанда мени адий акъярлы къадынлар къорчаладылар. Олар мени алманлардан сакъладылар. Мен бир къач кунь эссиз яттым. О вакъыт адамлар пек дост, бир бирине ярдым элини узатмагъа биле эдилер».

Бир къач куньден сонъ алман аскерлери бутюн шеэрни запт эттилер. «Къарт-Къарт»къа апске тюшмемек ичюн гизленмеге керек олды. Акъярдан Акъмесджитке барып чыкъкъандже баягъы зорлукълар корьди. Бу ёлда оны дёрт козьнен беклеген, токътамайып онынъ сагъ-селямет къайтып кельмеси ичюн анасы окъугъан дуалар ярдым этти.

Бир шейге бакъмадан бизим «Къарт-Къарт» Акъяр мудафаасынынъ 250 кунюни джесюрликнен кечирди. Бу корьгенлери сонъундан онынъ аятында расткельген бутюн къыйынлыкълар, зорлукъларны джесюр, ирадели кечирмеге кучь берди.

Отуз йыл девамында онынъ сафдашлары Катюшаларынынъ такъдири акъкъында бир шей бильмей эдилер, отуз йыл девамында «Къарт-Къарт»нынъ янында чалышкъан инсанлар, дженк йыллары къараманлыкъ косьтерген арбий эмшире акъкъында ич бир шей бильмей эдилер. «Къарт-Къарт» кимсеге ич бир шейни икяе этмей эди.

Амма сафдашлары оны къыдыра эдилер. «Къарт-Къарт» айткъанына коре бир кунь онынъ эвине телеграмма келе : ««Ура, Катя, ты жива! Обнимаю, целую. Миша. Жди письмо».

Эки куньден сонъ мектюп келе : «Ура, Катя, ты живая и здоровая.… Быть в обороне Севастополя и остаться в живых — это значит, что мы родились в маминой рубашке, я тебя очень хорошо помню, в морской форме, с косичками… Я не могу описать, кем мы доводимся друг другу. Другом — нет, даже не родственники — мы еще сильнее». Бу сатырларны язгъан бригада политругы Миша Байсак экен.

1975 сенеси Хатидже Ислямова, эфсаневий Катюша, ильк кере Акъяргъа сафдашлары иле корюшювге бара. Янъыдан къурулгъан шеэр сокъакълары боюнджа кезгенде козь огюне о къара куньлер, урушлар келе эди. Катюша эляк олгъан сафдашлары- денъиз пиядеджилерни хатырлап агълай эди. «Батя» - полковник Горпищенконынъ мезарыны зиярет этип, отуз йылдан сонъ оынъ баш ташына «Урьметли Батягъа Катюшадан» язылы гульчемберни къойды.

Бизим «Къарт-Къарт» акъкъында бир чокъ китапларда ве деврий матбуатта макъалелер язылып бастырылды. Онынъ къараманлыкълары акъкъында бир сыра документаль фильмлер чыкъарылды. Бизлер, онынъ торунлары, биле «Къарт-Къарт» насыл кучьлю ве ирадели олгъаныны дуя эдик.

2.3. Бу джесюр къадын аман-аман бир асыргъа мусавий омюр кечирди. Эр бир халкънынъ аятында инсанларны бир топлагьан тарихы ве маналы бир куню бардыр. Амма бизим халкъымызнынъ такъдири ойле олды ки, бизим ичюн энъ маналы ве инсанларымызны энъ чокъ бир ерге кетирген кунь 18 майыс - миллетимизни тамамиле ёкъ этмеге ниетленген cюргюнлик ве геноцид кунюдир. О фаджиалы 1944 сенеси дюньягьа кельген ве сагъ къалгьан инсанларымызда да чокътан къартбаба ве къартаналар яшына кельдилер, амма халкъымызгьа къаршы япылгъан джинаетнинъ нетиджелери о къадар дешетли олды ки, бу вакьиа миллетимизнинъ хатырасындан эбедиен силинмейджектир.

1944 сенеси, майыс 18 – халкъымызнынъ башына дюнья авдарылгъан кунь. Бир куньде бутюн халкъымыз темелинден сёкюлип, тамырындан сувурылып, олюм ёлларына ташланылгъан.

Шу куньден башлап, сюрьгюнликнинъ энъ агъыр, энъ фаджиалы ильки йыллары халкъымызнынъ аман-аман ярысы къырылып битти. Бу йыллар ичинде халкъымызнынъ миллет оларакъ яшавы - онынъ ичтимаий ве медений инкишафы, тили, эдебияты бутюнлей токътады ве затен ёкъ олув дереджесине келип къалды. Зиялыларнынъ, языджыларнынъ чокъусы джебеде эляк олды, сагъ къалгъанлары анда-мында бутюн халкъ киби озьлерини ве озь къоранталарыны олюмден къуртармакъ ичюн чырпынып юрьдилер.

 1944 сене­си майыс 18-де саба саат 4-те бутюн мааллий сакинлерге ёлгъа азырланмакъ эмири берильди. Янымызгъа чекиси тек 10-15 килограммдан зияде олмагьан богъчаларны алмакъ рухсет этильди. Бизни «кърымтатарлар фашист баскъынджыларына хызмет эттилер деп къабаатладылар. Бутюн халкъ къабаатлы олып чыкъты...»

– Майыс 17 кунюнинъ акъшамына койге автомашиналар кельди,— деп ха­тырлай Майыс 18-де саба саат беште аскерлернинъ сеслери эшитильди: «Тез турунъыз! Турмасанъыз, эпинъизни атып ольдюрирлер! 20 дакъкъа вакъыт бериле, етиштирип алып олгъан шейлерни янынъызгъа алынъыз да, шоссе ёлуна чыкъынъыз!» Бизни машиналаргъа юклеп, Бельбек станциясына алып кеттилер. Анда энди бир къач эшелон тура эди. Мал вагонларынынъ пенджерелерине тикенли тель чектирильген, ичлеринде эки къатлы нарлар ерлештирильген. Адам­ларны вагонларгъа малгъа ошатып рыкъма-рыкъ этип толдурдылар...»

Бутюн къырымтатар къоранталары киби «Къарт-Къарт» къорантасынен берабер Озьбекистангъа Сырдарья виляетине сюргюн олунды. Башындан памукъ чёллеринде чалышып башлагъан, сонъундан исе озь зенааты боюнджа эмшире олып чалышмагъа изин ала. Чырчыкъ шеэрчигине ишке кире. Эмширелик оны ве къорантасыны агъыр йыллары олюмдан къорчалай. 1956 сенеси «Къарт-Къарт» къорантасынен, комендант режими алынгъан сонъ, Самаркъанд шеэрине коче. Башта эбанай-акушер олып, сонъундан пенсиягъа чыкъмагъандже Самаркъанд джумхуриет хастаханесининъ ЛОР болюгинде чалыша.

Дженк биткен сонъ башта сюргюнликте Озьбекистан джумхуриетининъ Чырчыкъ шеэринде, сонъра  Самаркъанд шеэринде яшады ве бутюн омюрини тиббиетке багъышлап, адамларны тедавийледи.  Чокъ адамлар оны Акъяр разведкаджысы, деп билелер.

Хатидже Ислямова акъкъында «Йылдыз» меджмуасында, миллий газетлерде дердж этильген макъалелерде, рус тилинде нешир этильген китапларда: эфсаневий, къоркъубильмез Катюша деп, дефаларджа язылды.

О,биринджилер сырасында ватанымызгъа авдет олып, Акъяр дживарындаки Мамашай коюнден эв сатын алмагъа наиль олды, сонъра исе Акъмесджитке ерлешти.

Бизим «Къарт-Къарт» - тиббиет хызметлери уйкен лейтенанты Хатидже Ислямова 2017 сенеси 9 декабрь куню вефат этти. Амма бизлер ичюн о, даима юреклеримизде яшайджакъ, чюнки о къорантамызнынъ гъуруры, халкъымызнынъ ве Къырымнынъ джанлы тарихыдыр.

НЕТИДЖЕ .

Мен озь битамнен гъурурланам! Бу арбий весикъалар ве фотосуретлер меним къорантамнынъ ольченмез дегерлиги. Меним эджатларымнынъ джанлы тарихы.Мен оларны къорчаламакъ керегим..

Менимдже,эр бир инсан озь аилесининъ кечмишини огренмек бильмек

омюр бою хатырламакъ борджлу. Битамнынъ айдын хатырасы меним

къальбимде эбедий яшайджакъ.

. Олар бизим бахтлы аятымыз ичюн дженклешти.

Къараманларнынъ джесаретлигини эбедийлештирмек керек. Атта

шунынъ ичюн оларнынъ адлары иле сокъакълар, мектеплер, кичик сейяре

адландырылгъандыр. Къараманларнынъ эйкели шеэрлерини бенъзете. Бу инсанларнынъ яшайышы мисалинден осип келеяткъан несиллеримиз унер алмакъ кереклер, чюнки оларнынъ сынъырсыз этрафтакилерге севгиси, къараманлыгъы ве джесюрлиги, ирадеси ве аджайип алчакъ гонъюллиги эр кесни айретте къалдыра..

«Миллет ичюн ич ольмейджек хызметлерини унутмайыкъ!

«Бир якъадан башчыкъарынъ!» дегенлерини унутмайыкъ!

Олар чеккен зулумларны унутмайыкъ!

Халкъымызгъа къан къашангъан залымларны унутмайыкъ!»

Биз бутюн аилемиз иле, Хатидже битамнынъ   къараманий аяты огюнде баш эгемиз ве гъурур дуямыз. Алла рахмет эйлесин …

.

.

.

.

ИЛЯВЕ

МИХАИЛ БАЙСАК ВЕ ХАТИДЖЕ ИСЛЯМОВА

КЪУЛЛАНЫЛГЪАН ЭДЕБИЯТ

1 Байсак М .Г Матросы идут по земле : докум. повесть / М. Г. Байсак. - Краснодар : [б. и.], 1982. - 188 с. : ил. 

2. Селимов Ш. Севастополь Мудафааджыларындан бири : [Хатидже Ислямова акъкъында] / Ш. Селимов, Г. Исмаилова // Ленин байрагъы. - 1975. - Авг. 28. - С. 4.

3. Умеров Б. Агъыр куньлерде : [эмшире Хатидже Ислямова акъкъында] / Б. Умеров, Ш. Селимов // Аналар яш экенде. - 1977. - С.286-290

4. Гъафарова С. Катюша : [Улу Ватан дженки иштиракъчиси, эшмире Хатидже Ислямова акъкъында] / С.Гъафарова // Ленин байрагъы. - 1979. - Июль 24. - С. 3: фото

5. Гъафарова С. Эписи Къараман эдилер («Денъизджилер ерде яшайлар» китабы акъкъында) : [М. Г. Байсакнынъ «Матросы идут по земле» китабынынъ къараманлары Хатидже Ислямова ве Исмаил Языджыев акъкъында] / С. Гъафарова // Ленин байрагъы. - 1983. - март 17 — С.3.

6. Байсак М. Хатидже. Катя / М. Байсак // За родной Крым: Воспоминания участников боёв за Крым / авт. - сост. П. Е. Гармаш. - Симферополь : СОНАТ, 2008. - С. 63-65

26