Урие Эдемова
Урие Эдемова 1938 (бир бинъ докъуз юз отуз секизинджи) сенеси апрель 23-те Къырымнынъ Балыкълава районы Байдар коюнде дюньягъа кельди. Урие Эдемова сюргюнликте осип етишкен языджылардандыр.
Къырымтатар халкъы 1944 (бир бинъ докъуз юз къыркъ дертюнджи) сенеси майыс 18 (он секизинде) Къырымдан сюргюн этильген сонъ,оларнынъ къорантасы Озьбекстаннынъ Сырдарья районына тюшти.
Бу ерде халкъ чокъ зорлукълар чеке. Агъыр иш, ачлыкъ,хасталыкълардан чокъ инсан къырылып оле. О девирде сагъ къалмакъ буюк бир бахт эди. Буюклер, ана, къартана, къартбабалар эвлятларыны олюмден къорчаламакъ ичюн, озьлерини аджымайып, гедже – куньдюз чалыша,тырыша эдилер. Ишкир, акъыллы, окъувгъа авес, истидатлы къызчыкъУрие сагъ къалды,лякин башындан кечирген къыйынлыкълар,корьген фаджиалары бир вакъыт акъылындан чыкъмады. О, языджы олды ве бутюн корьгенлерини озюнинъ эсерлеринде акс этти.
Анда кой мектебини битирген Урие 1957 – 1959 (бир бинъ докъуз юз элли единджи – бир бинъ докъуз юз элли докъузынджы) сенелери Жуковский адына Ташкент медицина окъув юртунда тасиль алгъан сонъ Сырдарья районында эмшире олып чалышты.
Сонъра Ташкент Девлет университетининъ журналистика факультетинде окъумагъа кирди. Университетте окъугъан йыллары «Ленин байрагъы» газетасында, сонъра исе 1971 ( бир бинъ докъуз еди биринджи) сенесинден Ташкенттеки Гъафур Гъулам адына нешриятта къырымтатар эдебияты болюгининъ муаррири олуп чалышты, сонъундан шу болюнинъ мудири олды.
Онынъ яратыджылыгъындаки эсас хусусиетлерден бири шу ки, эсерлерини окъугъанда земане яшларынынъ гурьдели омюри, эмектеки федакярлыгъы, садыкълыгъы, севинчи ве кедери энъ мукъаддес дуйгъусы темиз севгисинен таныш оласынъ. Акъикъий иджат саиби озь къараманларынынъ омюринен, арзу-истеклеринен яшай ве озюнинъ эсерлеринде инсан къальбининъ бу назик дуйгъуларыны акс эттирмеге тырыша.
Уриенинъ биринджи эсери-«Къырмызы гуль» адлы икяеси 1963(бир бинъ докъуз юз алтмыш учюнджю) сенеси «Ленин байрагъы» газетасында дердж олунды. Колеми джеэтинден кучюк олгъан бу икяе деръал окъуйыджыларнынъ дикъкъатыны джельб этти. Шундан сонъ матбуатта онынъ икяелери арды-сыра чыкъып башландылар.
1971(бир бинъ докъуз юз етмиш биринджи) сенени онынъ «Къырмызы гуль» адлы джыйынтыгъыь айры китап оларакъ басылып чыкъты. Бу китабына муэллифнинъ «Къырмызы гуль», «Мектюп», «Къара козьлер», «Элемли козьяшлар», «Башымнынъ уджундасынъ,анайым», «Тарла севдасы» киби бир сыра икяелери кирсетильдилер.
Урие Эдемова озюнинъ куннинъ талапларына джевап берген эсерлеринен дженктен сонъки несиримизге белли иссе къошты. Икяе ве очерк язувнен иджат алемине келип кирген Урие Эдемова повестьлеринде озь замандаш къадынларынынъ шу куньки омюри ве ишлерини тасвирлев иле эдебиятымызда озюне ляйыкъ ер алды.
Онынъ эсерлеринде эсасен яш замандашларнынъ образы ачылып берильди, яратыджы инсаннынъ дюльберлиги косьтерильди. Озю ана олгъан Урие Эдемова земане эдебиятымызда къадын образы ве хусусан ана образыны яратувда белли мувафакъиет эльде этти.
Уриенинъ эсерлерининъ эр биринде бугуньки омюримизнинъ бир парчасы, аятта сыкъ-сыкъ расткелинген вакъиалар тасвирлениле, девир адамларынынъ образлары яратыла. Онынъ эсерлерини окъугъанда, анда тасвирленильген вакъиаларны, адиселерни озь козюнънен корьген киби оласынъ, къараманларынынъ ис-дуйгъуларынен нефес аласынъ.
1974(бир бинъ докъуз юз етмиш дертюнджи) сенеси окъуыйджылар онынъ «Нишан юзюги» адлы китабыны окъумагъа наиль олдылар. 1977(бир бинъ докъуз юз етмиш единджи) сенеси Урие Эдемованынъ «Омюрлик янымдасынъ», 1981(бир бинъ докъуз юз сексен биринджи) сенеси исе «Баш язысы», 1985( бир бинъ докъуз юз сексен бешинджи) сенеси «Юрек атеши» адлы икяелер ве повестьлер китаплары дюнья юзю корьдилер.
Эсерлерде эсас меселелерден бири сайылгъан, халкълар арасындаки интернациональ достлукъ, яшларнынъ озь-ара мунасебетлери ачыкъ-айдын тасвирленгендир.
Урие Эдемованынъ, «Омюрлик янымдасынъ» повести 1986(бир бинъ докъуз юз сексен алты) сенеси озьбек тилине терджиме олып чыкъты. Онынъ къалеминен бир чокъ ерли языджыларнынъ икяелери ве айны заманда И.С.Тургенивнинъ «Биринджи севги» ве «Арфе» адлы повестьлери къырымтатар тилине терджиме олунды.
Эдемова «Къырмызы гуль» ве «Нишан юзюги» эсерлери ичюн 1977(бир бинъ докъуз юз етмиш едиси) сенени Озьбекистан Ленин комсомолы муяфатынынъ лауреаты олды.
1992(бир бинъ докъуз юз докъсан экинджи)сенеси Урие Эдемова озь редакциясынен берабер ватангъа къайтып кельди ве мында «Таврия» нешрияты янында ерлешкен къырымтатар эдебияты болюгине реберлик япмакъта ве иджадий ишлерини де девам этмекте.
«Йылдыз» журналынынъ 1998(бир бинъ докъуз юз докъсан секизинджи)сенеси дёртюнджи санында онынъ «Айдын геджелер» адлы янъы язылмакъты олгъан романындан парча басылды. Роман ватангъа севги, халкънынъ ватангъа къайтувы мевзусына багъышлангъандыр.
О, СССР языджылары бирлигининъ азасы эди, 1993(бир бинъ докъуз юз докъсан учюнджи)сенесинден Украина языджылары бирлигининъ азасыдыр.
Эмиль Амит, Эрвин Умеров, Айдер Осман ве Урие Эдемованынъ бедиий усулларында алчакъгонъюллилик ве омюрге ачыкъ козьнен бакъув бирлешмекте. Аятта олып тургъан энъ назик янъылыкълар биле оларнынъ дикъкъатындан чете къалмай. Оларнынъ къараманлары араштырувларгъа, яратыджылыкъкъа мейилли олып, даима ахлякъ юксекликлеринде котерильмеге ынтылалар.
Бойле арекет исе яш языджыларнынъ къырымтатар несириндеки жанр ве услюб зенгинлигини менимсемеге тырышувларынен багълыдыр. Олар араштырув ёлуна минген сонъ етмишинджи сенелернинъ сонъуна къырымтатар повести ве икяесинининъ бедиий имкянлары даа зияде артты: оларнынъ эсерлериндеки лирик къараман муэллиф фикирнинъ ифадеджиси оларакъ корюнди. Яни муэллиф тарафындан беян этильген тасвир эп эксильди ве эсерлернинъ мундериджеси фикир юрьсетюв эм де ички дюньябакъыш джерьяны оларакъ, биринджи плангъа чыкъты.
Муэллиф ве къараманнынъ эмекдашлыгъы, оларнынъ дуйгъулары ве фикирлернинъ бирлигинде мундериджени бир бутюн оларакъ косьтермеге имкян берди. Эльбет, биринджи шахс адынен багълы лирик несир къырамтатар эдебиятында бундан эвель де бар эди. Лякин бу несиль лирик несирнинъ мевджут тенденцияларыны иджадий суретте инкишаф эттирди ве онынъ оптимистик эм де инсаниетлик чизгилерини къуветлендирдилер.
Олар къараманны бутюнлей муэллифнинъ анълайышында косьтерильген икяелер ве повестьлер поэтикасы ёлунен кетмектен вазгечип, къарамангъа мустакъиль оларакъ фаалиет косьтермек ичюн кениш имкян яраттылар.
Эльбет, оларгъа лирик несирдеки мевджут аньанелернинъ, хусусан Шамиль Алядин, Юсуф Болат ве дигерлернинъ иджадий тесири олмай къалмады. Айны заманда оларнынъ иджады умумен совет эдебиятында, хусусан рус эдебиятындаки лирик несирнинъ чечекленген девирне расткельди. Шубесиз, бу языджыларымыз айны вакъытта Ч. Айматов, В.Белов, В. Распутин ве дигер лирик планлы санаткярларнынъ терджрибесинден де чокъ шей огрендилер.
2 520
28 432 
