?аза?стан Республикасы ???ы?ты? ж?йесіндегі ар-намыс пен ?адір-?асиет институтыны? орны
Муйденова Алия Калжановна
?ор?ыт Ата атында?ы ?ызылорда мемлекеттік университеті
“???ы?тану» кафедрасыны? а?а о?ытушысы,
за? ?ылымдарыны? магистрі
Ар-намыс - ол ?р адамны? бойында?ы ?зіне т?н ??ндылы?ын, ?негелік принциптеріне негізделген оны? ой??рісін, ?рекет тірлігін мойындау деген с?з. Адам ?негелік ж?не интелектуальды? ??нды ?асиеттерді? к?зі болып табылады. Адамны? интеллектуалды? ?асиеті болып табылатын ар-ождан?а келген н??санды орынына келтіру м?мкін емес. Себебі, ар-ождан, ?адір-?асиет ?ол?а ?сталмайтын, ?рі адамны? жеке басымен ты?ыз ?атынаста болатын ?асиеттер.
Осы адамны? «Ар-намысы мен ?адір-?асиеті» деген с?зді? толы? ма?ынасын зерттеген ?алымдарды? к?з?арастарына то?талса? ?р за?гер-?алымдар б?л ??ым?а ?р т?рлі т?сінік береді.
?аза? Совет Энциклопедиясында «Адамны? ар-намысы мен ?адір- ?асиеті» деген с?зге былайша аны?тама берген.
«Ар – адам бойында?ы адамгершілік ?асиетті? ?лшемі, т?л?аны? ?з ?рекеті мен ниеті ?шін жауаптылы?ын сезінуі ж?не адамны? ?зі ?ждан т?р?ысынан ба?а бере білуін бейнелейтін ?дептанымды? категория. Этика ?дебиеттерінде ар-ождан туралы к?птеген аны?тамалар бар. Сеника ар деп, адамгершілік ?лшемдеріне байланысты, бізді? мінез-??лы?тарымызды ??птайтын немесе айыптайтын ішкі дауысымызды айтамыз Тапты? теориясыны? ?кілі Карл Марксті? т?сінігінше, «Ар дегеніміз-адамны? ?зіне деген
ашуы» [1, 47б.].
«Ар, ?ят» – адам бойында?ы адамгершілік ?асиетті? ?лшемі, т?л?аны? ?з ?рекеті мен ниеті ?шін жауапкершілігін сезінуі ж?не адамны? ?зіне-?зі ?ждан т?р?ысынан ба?а бере білуін бейнелейтін ?дептанулы? категория [2, 16б.].
Гегель арды жа?сылы?ты? іштей ай?ындалу процесі ретінде ба?алайды. Ж.П.Сартр оны т?л?аны? ?о?амды? талаптар ?ысымына берген жауабы деп ба?алайды. ?азіргі батысты? этикада арды? беделшілдік ж?не гуманистік т?сініктері ай?ындал?ан (Э.Форс).
Біріншісі – сырттан таныл?ан ??ндылы?тар?а икемделумен байланысты болса, екіншісі, адамны? ?зін-?зі т?рбиелеуіне ?атысты. ?аза? хал?ыны? д?ст?рлі ?деп ж?йесіндегі «ар» ??ымы жо?ары ба?аланады. Кісілікті? негізгі ?асиеттеріні? бірі-ар?а кір т?сірмеу. ?аза?ты? ?лы а?ыны, Абай «арды» адамны? ?з бойында?ы адамшылы?ы, иттігі?ді іші?нен с?гіп, ?ыл?ан ?ысымны? аты екенін айтады [3, 250б.]. Ш?к?рімде барлы? адамны? ?ят, ?дептілік т?сініктерін «Ар іліміне» топтастырады. Ар-намыс – жеке адамны? ?о?амда ?алыптас?ан моральды?, этикалы? ж?не салт-д?ст?р нормаларын са?тауынан ?ят, адамгершілік принциптерімен ?алыптасады.
?адір-?асиет – адамны? сапалы? болмасын ай?ындайтын ?асиет. ?адір адамны? ?зіне айры?ша адамгершілік ?атынасы мен о?ан ?згелерді? сыйлау, де?гейін к?рсететін этикалы? категория?а жат?ызылады. ?адір ??ымына, абырой, ата?, сый-??рмет, м?ртебе, да?? ??ымдарымен ?ндес. ?аза? ?о?амында беделі жо?ары азамат ?адірі мол кісі деп аталады. ?адір адамны? ?зі айналысатын к?сібіне, ?абілет-?арымына байланысты. Адамны? ?адірі оны? шы??ан тегі, білімі немесе ?леуметтік жа?дайына емес, оны? жеке т?л?а немесе азамат ретіндегі ?асиеттерімен ай?ындалады. Б?л ?асиеттер ?р адамда ?з м?мкіндіктерін пайдалануына орай, ?р т?рлі д?режеде к?рінеді. Адамны? ?з ?адірін арттыруы оны? жеке т?л?а ретіндегі ?алыптасуы барысында ж?зеге асады. Ол ?зіні? еркі мен ?мтылысы н?тижесінде ж?не ?згелерден арты?шылы?ын к?рсетуі ар?ылы ?адірлі болып, халы? арасында ??рметке ие болады. Адамны? ?з ?адірін білуі- кез келген т?л?аны? ?зін-?зі ба?алау ж?не тану сипаты бол?анды?тан, ол адамны? ?зін-?зі ба?алау ж?не ?з алдында?ы жауапкершілігін сезінуіне негізделеді.
Абырой – ?р азамат?а рухани, ?леуметтік ж?не адамгершілік ?асиеттері ар?ылы ба?аланып, берілетін ?о?амды? жеке ба?а болып табылады.
?адір-?асиет – б?л адамны? білім де?гейіне, іскерлік ?абілетіне, ?о?амды? к?з?карасына ж?не ішкі жан д?ниесіне ?астерлеп, ?адірлеп ?рі жеке адамгершілік ??ндылы?тарына берілетін ба?а ?зіні? ішкі к?з?арасы..
Б?л адамны? екі адамгершілік категориясы: ар-намыс мен ?адір-?асиеті бір-бірімен ?те ты?ыз байланыста болып келіп жеке т?л?а?а белгілі бір сипат ?алыптастыратын
?асиеттер. Ар-намыс пен ?адір-?асиет т?л?а мен ?о?ам арасында белгілі бір ?леуметтік ?атынас орны?тырады ж?не ?ылымысты? за?мен ?ор?алатын ?о?амды? ма?ызы бар ??ндылы?тар.
Ар-намыс дегеніміз т?л?а?а берілген ?о?амды? ба?а, оны? рухани ж?не ?леуметтік ?асиеттеріні? ?лшемі делінген. Ар?намыс – адам?а ?негелеу т?р?ыдан берілетін ?о?амды? ба?а, адамны? азамат, ?о?ам м?шесі ретіндегі рухани ж?не ?леуметтік ?лшемі. Адамны? ба?асы, негізінен, азаматты? ?зіне, оны? ж?ріс?т?рысына, мінез???л?ына, ?леуметтік ж?не рухани ??ндылы?тар?а деген к?з?арасына, сондай?а? оны? моральды? е?бегіне ?аншалы?ты мойындал?анына байланысты.
Ал, ?адір-?асиет – т?л?аны? ?з ?асиетін, ?абілетін, к?з?арасын, ?о?ам?а ??ндылы?ын ?зінше іштей ба?алауы. Б?л екі т?сінік-т?менде де «т?л?а» деген с?з бар, оны азамат деп те, за?ды т?л?а деп те т?сінуге болады. Осы?ан байланысты соттар, 2011 жыл?ы наурыз айында азаматты? за?нама?а тиісті т?зетулер енгізгенге дейін, ар-намыс пен ?адір-?асиетті ?ор?ау?а ?атысты журналистер мен Б??аралы? а?парат ??ралдарына ?ойыл?ан талаптарды тек азаматтардан ?ана емес, за?ды т?л?алардан да алып ?арайтын болды.
?адір??асиет дегеніміз–?зіні? сипатын, ?абілетін, білім де?гейін, ?мір?танымын, ?о?амды? ма?ыздылы?ын іштей ?зі ба?алау. Б?л – кез?келген жа?дайда ?зіні? адам екендігін естен шы?армау деген с?з» деп аны?тама береді [5].
Ар-намыс – азаматты? рухани ж?не ?леуметтік сапасыны? биіктігі, ?о?ам ба?асы.
Абырой – ?з рухани байлы?ын, рухани санасын, ?о?амда?ы ма?ыздылы?ын, орнын адамны? ?зіні? іштей ба?алауы.
Екі ?негелік санат – ар?намыс пен ?адір??асиет ?зара байланысты, олар адамны? басын сипаттайды, одан б?лініп ?арастырылмайды, оны? рухани байлы?ы болып табылады. Ар?намыс пен ?адір??асиет адам мен ?о?ам арасында?ы белгілі бір ?леуметтік ?атынастарды к?рсетеді, онда ?о?амды? ма?ызы бар ж?не ол ?ылмысты? за?мен ?ор?алады
?аза?стан Республикасы Жо?ар?ы сотыны? «Сот т?жірбиесінде жеке т?л?аларды? ар-намысы мен абыройын ж?не іскерлік беделдігін ?ор?ау ж?нідегі за?дылы?ты ?олдану туралы» 1992 жыл?ы 18 желто?анда?ы № 6 нормативтік ?аулысына с?йкес:
Ар-намыс деген –азаматты? рухани ж?не ?леуметтік сапасыны? биіктігі, ?о?ам ба?асы.
?адір-?асиет (абырой) деген-?з рухани байлы?ын, рухани санасын, ?о?амда?ы ма?ыздылы?ын, орнын адамны? ?зіні? іштей ба?алауы.
Ж?мыскерлік ата? деген – адамны? іскерлік (?ндірістік мамандылы?) беделдеріне ?о?ам пікірі бойынша д?рыс берілген ба?а [6].
Дегенмен ар-амысты? тек ?о?амны? ба?асы ретінде ж?не ?адір-?асиетіні? тек іштей ба?алау ретінде ?арастырылуына ?арсымыз. Себебі жала жабу мен ?орлауды? объектісіне сипаттама бере отырып, профессор Г.Баймурзин: «Ар – намысты? сырт?ы объективтік жа?ы т?л?аны? ?леуметтік ?асиеттеріне ?о?ам тарапынан ба?а беру деп, ал ішкі объективтік жа?ы б?л т?л?аны? ?з моральды? беделін ?зіні? іштей сезініп ба?алауы» - деп к?рсетіледі [7, 35б.].
Сонымен ?атар, ол «Адами ?адір – ?асиет б?л адамны? ?о?амда?ы ма?ыздылы?ын ж?не оны? алатын орнын ?о?ам тарапынан ба?алау деп, ал адамны? ?з ?о?амды? ма?ыздылы?ын іштей сезіну жеке ?адір-?асиет» - деп к?рсетіледі.
Дегенмен адамны? ?адір–?асиетін б?лай б?луді? ?ажеттілі жо? деп ойлайды к?птеген авторлар. Себебі б?ларды? б?рі адамны? ?адір-?асиетіні? белгісі деп д?лел ?сынады.
Ар-намысты с?зін ?арастыр?анымызда, ар-намыс бостанды?ы туралы айтып кеткеніміз ж?н.
Ар?намыс бостанды?ы адам бостанды?ыны? к?рінісі болып табылады. ?р адам, ?з еркі бойынша, ?зіні? дінге ?атысын ?зі белгілеуге ???ылы. Егер адам ?айсыбір дінге сенетін болса, оны? діни р?сімдерді, ?дет???рыптарды орындалуына ешкімні? кедергі келтіруге ???ы жо?. ?рине, діни р?сімдерді, ?дет???рыптар мен д?ст?рлерді орындау бас?а даамны? ?о?амны? за?ды м?дделеріне кесел келтірмеуі тиіс. За? дінге сенетіндерді? ???ы мен бостанды?ын тікелей ж?не жанамалап шектеуге немесе олар?а же?ілдіктер мен артылы?шылы?тар беруге тыйым салады. Конституция бірде?бір дінні? арты?шылы?ын к?здемейді. Діни к?з?арастары ?шін жаулы? пен кекшілдікті ?оздыру адам ???ын б?зу болып есептеледі. Дінге сенетіндер ?асиетті деп есептейтін ??рылыстар мен орындарды, заттар мен б?йымдарды ?орлау мен арамдау ???ы? б?зушылы? болып табылады.
За? ар?намыс, ?адір??асиетпен бірге жеке ?мірге кім?кімні? тарапынан болсын за?сыз ?ол с??ушылы?тан ?ор?айды. Мысалы, азамат?а ?атысты а?паратты оны? келісімінсіз жинау?а, са?тау?а пайдалану?а ж?не тарату?а болмайды. Ол ?шін тек азаматты? ?ана емес, сондай?а? м?ндай а?паратты? за?да ?арастырыл?ан са?тау, пайдалану т?ртібі де са?талуы тиіс. Егер ол за?ды? жауаптылы??а тартыл?ан болса, а?паратты ???ы? ?ор?ау органдары мысалы, полиция, прокуратура, сот азаматты? келісімінсіз жинай алады. Егер адам жауаптылы??а тартылма?ан болса, атал?ан органдарды? ол туралы а?парат жинау?а, са?тау?а, пайдалану?а ж?не тарату?а ???ы?ы жо?.
?олданыл?ан ?дебиет
< >
Кенжеахмет?лы С. Жеті ?азына. – Алматы, «Ана тілі», 2002.
Абай (Ибра?им) ??нанбаев. Екі томды? шы?армалар жина?ы. - Алматы. 1986.
?аза?стан ?лтты? Энциклопедиясы. 1-том - Алматы, 2000.
Е.Алауханов. ?аза?стан журналисі моральды? зиянды ?теу м?селесіне байланысты ???ы?тары ?ор?ауды ?ажет етеді. // .
?аза?стан Республикасы Жо?ар?ы сотыны? 1992 жыл?ы 18 желто?анда?ы № 6 «Сот т?жірбиесінде жеке т?л?аларды? ар-намысы мен абыройын ж?не іскерлік беделдігін ?ор?ау ж?нідегі за?дылы?ты ?олдану туралы» нормативтік ?аулысы.
??лжанова А, Алмуханов Е. Жала жабу мен ?орлау: саралау ерекшеліктері. // Тура би,2007, №1