К.Т.Нербышев "Харычах"

Дата: 26.02.2021г

Класс: 2

Учитель: Сулбрекова Галина Егоровна.

Урок: Хакасская литература.

Тип урока: Урок – изучение нового материала.

Форма урока: объяснение нового материала.

Методы: деятельностный, комбинированный, игровой, объяснительно - иллюстративный.

Формы организации: индивидуальная, фронтальная работа, работа в парах.

Оборудование:

- компьютер, мультимедийный проектор;

- карточки с заданием;

- учебник, рабочая тетрадь;

- дидактический материал»

Модель обучения: базовая (2 класс – 1 час в неделю).

Тема: Каркей Трофимович Нербышев «Харыҷах».

Уроктыӊ кӧстее: ӱгренҷілерніӊ чооғын алғыдары.

Уроктыӊ пӧгіннері:

1)ӱгренҷілерні кибелісті ӧтіг хығырып, нимедеӊер чоох парчатханнаӊар чоохтирға ӱгредері;

2) олғаннарныӊ сағыстарын тилідерге, хысы тустыӊ сілиин сизіндірері;

3) ӱгредіг диалогында аралызары, сурығ посха алай ба прай ӱгренӌілерге пирілчеткенін сизінері; сурығны истіп , пос сағызын чарыда чоохтиры;

4) хакас тіліне хынарға ӱгредерге паза хакастап чоохтазарға кӧніктірері.

Урокка кирек ниме – ноолар: мультимедия проекторы, экран, презентация,мерчик, хоостар, Каркей Трофимович Нербышевтіӊ сомы, карточкалар.

1. Уроктыӊ пасталғаны.

Ӱгретчі:

- Изеннер, хызыӌахтар паза оолахтар! Чахсы кӧӊнімнеӊ сірерніӊ ӱлесчем! Удур – тӧдір айланып, прайзын удурлапчабыс!

Олғаннар:

-Пір, ікі - изеннер!

- ікі, ӱс - изеннер!

- Хайда, хайда пис?

- Мына, мына – пис!

2. Уроктыӊ кӧстее паза пӧгіннер турғызары.

Ӱгретчі:

Фонетическай зарядка . Табырах чоохтаныс.

- Доскада пазыл парған. Табырах хығыр.

Хысхы.

Соох хысхы.

Соох хысхы ирт парир.

Соох, хазыр хысхы ирт парир.

- Пу табырах чоохтаныс хайдағ тустыӊар? (Хысы тустыӊар)

- Йа, олғаннар пу табырах чоохтаныс хысхы тустыӊар.

Хоосча тоғыс ( Экранзар кӧрчебіс).

Ӱгретчі:

- Сурығларға нандыр пиріӊер.

- Чылныӊ хайдағ тузы хоостал парған?

- Чылныӊ хысхы тузы хоостал парған.

- Ноға хысхы тус тіп сағынчазар?

Олғаннар:

Хар чаапча. Олғаннар саналығ чылчалар. Хызыӌахтар паза оолахтар тағдаӊ соорахнаӊ чылчалар. Чир ÿстÿ ах кибіснең чабын салған.

- Хайдағ ат пирерге чарир пу хоосха? ( «Хысхы», «Хысхы тус»)

- Кем хысхы тусха хынча? Ноға?

- Хайди сағынчазар, пӱӱн урокта нимедеӊер чоох парар?

- Орта ! Пӱӱн урокта хысхы тустыӊар чоох парар.

3. Пілістер табары.

Ӱгретчі:

- Пӱӱн урокта хакас кибелісченіӊ К.Т. Нербышевтіӊ «Харыҷах» кибеліснеӊ танызарбыстар .

- Піс К.Т. Нербышевтіӊ хайдағ кибелістернеӊ танысхабыстар?

( «Чистегес», «Чайғы хоос».)

- Чылныӊ хайдағ тузынаӊар пу кибелістер? (Пу кибелістер чайғы тустыӊар.)

- Хығырар алнында, танызыӊар авторнаӊ.

(Экранда авторныӊ портреді).

Николай (Каркей) Трофимович Нербышев 1936 чылда Пии районындағы Хызыл хара суғ аалда тӧреен. Пораанча ууҷаның хойнында ӧскен. Ууҷазының нымахтары, кип-чоохтары пастыра Каркей кiчiгдең сығара тӧреен чирiнiң сiлиинең, аның пурунғы тархынынаң танысхан. Хызыл хара суғ ибiре нинҷе харах читкен чирлернi нымахтар, кип-чоохтар чирi тiп санаҷаң. Кiчiг Ноныптағы читi чыллығ школада ӱгренчеткенде, Каркей кибелiстер пазып пастаан. 1958 чылда, армиядаң айлан килiп, чиит оол ӱгретчi полып тоғынча паза Ағбандағы ӱгретчiлер тимнеҷең институтха кiрче. Ол чыл Кiчiг Ноныпсар писатель Н.Г. Доможаков килген. Аннаң танызып алып, Каркей Нербышев пастағызын на ағаа позының кибелiстерiн кӧзiтче. Саблығ писатель, Каркейнiң тоғыстарын чахсы паалап, «Ленин чолы» газетада сығарарға чӧп пирче. Ол сыынаң К. Нербышевтiң ады чон аразында тарапча. Ол кибелiстер, чоохтар, хормачыланыстар, очерктер пасча. 1961 чылдаң сығара К. Нербышев корреспондент полып тоғынча. Аның аймах жанрнаң пасхан тоғыстары «Ленин чолы» газетада, «Ах тасхыл» альманахта удаа сыхчалар. Пос тiлiнең сыхчатхан газетада ол кiчiг частығ хабарҷыларға «Тас оолах» пулуңас тӧстеп алған, хайда олғаннар пасхан аймах - пасха хабарлар сығарылҷаңнар. Соонаң пуох газетада ол «Хола пырғыҷах» сығарыс тимнеҷең. К. Нербышевтiң хада тоғынған А.Е. Султреков сағысха кирче: «Хола пырғыҷах» пастағы сығарыстаң прайзының хайиин тартхан. Аның тӧстегҷiзi Каркей Нербышев полған на сай олғаннарға чарыдылған газетаны парчан кӧңнiн, чӱреен салып сығарҷаң, кiчiг частығ хабарҷыларға аймах чахығлар пирҷең, тоғасчаң, ӱгретчең». 1973 чылда писательнiң «Хорлаңа хара суғ» тiп пастағы книгазы сыххан. Пу чыындаа улуғ нимес улуғ чоох паза чоохтар кiрче.

Кибелiсчi тоғыс.

Ӱгретчі:

- Кибеліс хығырар алнында сӧстiкче тоғыс иртiрербiстер.

Доскада пазыл парған:

1) Халбах- халбах – пушистые хлопья

2) Иркеҷек – нежный, ласковый, милый, любимый

3) Хара пулут – чёрные тучи

4) Харыҷах – снежок

Ойын «Мерчик».

- Ойын ойнирбыстар. Турабысчабыс прайзы кругча, мин мерчик тастирбын хысхы тема сӧстер полза мерчикні тудып аларға кирек. (чил, пораан, чайғы, аппағас ыстан, кӧртiк, хар, iзiг кӱн, соох кӱн,пус, сана, соорах, аба, сығырай, наӊмыр).

- Ам, олғаннар, мин хығырчам сірер сыныхтапчазар.

- Чылныӊ хайдағ тузыныӊар пасча Каркей Трофимович Нербышев?

- Каркей Трофимович Нербышев хысхы тустыӊар пасча.

- Сурығларға нандыр пиріӊер.

- Хайди адапча харны? (Харыҷах, Иркеҷек).

- Кибелiсчi чир-чайаанның сiлиин iдӧк чир-сууна хынызын кӧзiтче.

- Пу кибелiстi сырай пастыра хығырарбыстар.

- Кем авторныӊ сӧстерiн хығырар?

- Кем Харыҷахныӊ сӧстерiн хығырар?

(хығырған олғаннарныӊ тоғыстарын паалиры)

Физкультминутка «Хысхыды»

Хысхыды пiс хардаң ойнапчабыс, ойнапчабыс,

Пiс харда парчабыс, парчабыс,

Санадаң чÿгÿрчебiс, чÿгÿрчебiс,

Конькидең учухчабыс, учухчабыс!

Карточкаларҷа тоғыс.

- ікі ӧме чарылаӊар.Полған на ӧме карточкадағы тоғысты толдырыӊар.

(Пастағы карточка хызыл ӧӊніг; ікінҷі карточка ноған ӧӊніг)

Пастағы карточка.

1.Пу кибелiстерні кем пас салған?

А) Халбах – халбах харыӌахтар,

Хайназып, чирге тоолапча.

Хысхыдағы хатығ соохтар

Хатап пiссер айланча. ( К. Сугоракова)

Б) Ребусты тап.

    Сыныхтиры.( Соох, хар, хысхы)

ікінҷі карточка.

1. Чоохты орта пÿдір сал, тілбесте.

Хысхы.

1.Чит килген хысхы соох. 2.Удаа чаапча хар. 3.Ўстÿ чир кибіснең ах чабын салған. 4.Пол сыххан соохтар. 5. Кии арығ. 6.Халын  суғлар пуснаң чабын салғаннар. 7. Конькиліг, соорахтығ чылчалар олғаннар. 8. Хайдағ хысхыда хынығ!

             Сыныхтиры.

Хысхы.

  1.Соох хысхы чит килген. 2.Хар удаа чаапча. 3.Чир ÿстÿ ах кибіснең чабын салған. 4. Соохтар пол сыххан. 5.Кии арығ. 6.Суғлар халын пуснаң чабын салғаннар. 7. Олғаннар конькиліг, соорахтығ чылчалар. 8. Хайдағ хынығ хысхыда!

- Ам, олғаннар, полған на ӧменi сыныхтирбыс.

             Сыныхтиры.(олғаннарныӊ тоғыстарын паалиры)

4.Уроктыӊ салтырлары паза постыӊ тоғызын паалиры.

- Хайдағ ӧӧн пӧгіннер піс тема хоостыра турғысхабыстар?

- Ол пӧгіннерні пӧгіп алдыбыс па?

- Хайди сірер постыӊ тоғызын паалирзар?

- Тӱзiмнiг тоғыныбыстыбыс: ниме пiлiп алдыбыс пӱӱнгi урокта.

(Пӱӱн пiс урокта хакас кибелісченіӊ К.Т. Нербышевтіӊ «Харыҷах» кибеліснеӊ танысхабыс ; хоосча тоғыс апарғабыс; наа сӧстернең танысхабыс; сурыгларга нандыргабыс).

-Сірерніӊ стол ӱстӱнде iкi ӧңніг харыҷахтар пар.

- Пу урок кöңнỉлерỉңе кỉрген полза, ах харыҷахты кӧдiрiңер, кем теманы чахсы пiл полбаан кöк ӧңніг харыҷахты кӧдiрiңер.

-Мин сiрерге прайзына алғызымны читiрчем. Урокта уғаа чахсы тоғынған ӱчӱн.

5. Ибзер тоғыс: кибелісті кöрбин чоохтирға тимненỉңер .