Қазақ жазба мәдениетінің даму тарихы

Психологиялық ахуал: «Жылы сөз»

Тірек сөздер: ақылды, білімді, мейірімді, еңбекқор, талапты, шығармашыл, ізденімпаз, мәдениетті.

Мысалы:

«Сен өте ізденімпаз оқушысың.

Бүгінгі сабақта жақсы жауап береді деп ойлаймын».

Үй тапсырмасы

16-17 б.б. 1-тапсырма. Мазмұнын айтып келу

Дәйексөз

«Жанұям – қорғаным, ата-анам - тірегім»

Қыркүйектің оны

Сынып жұмысы

Қазақ жазба мәдениетінің даму тарихы

Оқу мақсаты:

Сабақ мақсаттары

• қазақ жазба мәдениетінің даму кезеңдері туралы ақпарат алады;
• жаңа сөздердің мағынасын түсінеді және сөйлемде қолданады;
• ғылыми стильдегі мәтіннің негізгі мазмұнын анықтайды;
• мәтіннің тілдік және жанрлық ерекшеліктерін ажыратады;
• ғылыми мақалаға тән белгілерді талдайды.

9.3.2.1 ғылыми стильде (мақала) жазылған еңбектердің тілдік және жанрлық ерекшелігін анықтап, талдау жасау.

Қызығушылықты ояту – «Ойлан, тап!»

жазу – кітап – қолжазба – әліпби – газет – журнал – мақала

Сұрақтар:

• Бұл сөздердің барлығын қандай тақырып біріктіреді?
• Қазақ халқы бұрын ақпаратты қалай сақтаған?
• Қазақтың жазба мәдениеті қашан қалыптасты деп ойлайсың?
• Қазіргі жазба мәдениетіне қандай мысал келтіре аласың?

Сөздікпен жұмыс: Жаңа сөздер

қазақша

жазба мәдениет

орысша

письменная культура

таңба

знак

қолжазба

рукопись

әліпби

алфавит

дерек

сведения

ғылыми мақала

научная статья

Тапсырма: ауызша

Сөздерді екі топқа бөл:

қолжазба, дерек, әліпби, термин, ғылыми мақала, көне жазу, дәлел, жазба ескерткіш.

Тарихи ұғымдар

Ғылыми стильге қатысты сөздер

Мәтінмен жұмыс: Оқылым

Мәтінді оқыңыз:

«Қазақ жазба мәдениетінің даму тарихы»

Қазақ халқының жазба мәдениеті ұзақ тарихи кезеңдерден өтті. Оның алғашқы белгілерін көне түркі жазба ескерткіштерінен көруге болады. Орхон-Енисей жазбалары түркі халықтарының тарихы мен мәдениеті туралы маңызды ақпарат береді. Бұл ескерткіштерде ел, жер, халық және тарихи оқиғалар туралы мәліметтер жазылған.

Орта ғасырларда түркі халықтарының арасында араб жазуы кеңінен тарады. Ислам мәдениетінің ықпалымен араб графикасы білім мен ғылым саласында қолданылды. Осы кезеңде көптеген қолжазбалар дүниеге келді. Ғалымдар мен ақындардың еңбектері жазба түрде сақталып, кейінгі ұрпаққа жетті.

Қазақтың жазба мәдениетінің дамуында ағартушылардың еңбегі ерекше орын алады. ХІХ ғасырда қазақ даласында білім беру ісі жанданды. Ыбырай Алтынсарин қазақ балаларына білім беруге ерекше көңіл бөлді. Абай Құнанбайұлының шығармалары да қазақтың жазба әдебиетінің дамуына үлкен үлес қосты.

ХХ ғасырда қазақ жазуында өзгерістер болды. Қазақ халқы латын және кирилл графикасына негізделген әліпбилерді қолданды. Бұл кезеңде газет, журнал, кітап шығару ісі кеңейді. Жазба мәдениет қоғамдағы білім мен ақпаратты таратудың маңызды құралына айналды.

Қазіргі кезеңде жазба мәдениет жаңа технологиялармен тығыз байланысты. Электронды кітаптар, интернеттегі ғылыми мақалалар, цифрлық мұрағаттар кеңінен қолданылуда. Соған қарамастан, көне жазба мұраларды зерттеу және сақтау өзінің маңызын жоғалтқан жоқ.

1-тапсырма. «Мәтінді түсін»

Мәтін бойынша сөйлемдердің дұрыс/бұрыстығын анықта.

Сөйлем

Дұрыс

1. Қазақ жазба мәдениетінің тарихы көне кезеңдерден басталады.

Бұрыс

2. Орхон-Енисей жазбаларында тарихи ақпарат жоқ.

3. Орта ғасырларда араб жазуы кең тарады.

4. Ыбырай Алтынсарин білім беру ісіне үлес қосты.

5. ХХ ғасырда қазақ жазуында өзгерістер болды.

6. Қазіргі кезде жазба мәдениет технологиямен байланысты емес.

2-тапсырма. «Мәтін картасы»

Мәтіннен қазақ жазба мәдениетінің даму кезеңдерін анықтап, кестені толтыр.

Кезең

Негізгі ерекшелігі

Көне түркі кезеңі

Мысал

Орта ғасыр

ХІХ ғасыр

ХХ ғасыр

Қазіргі кезең

3-тапсырма. «Ғылыми стильді зерттеуші»

Мәтіннің ғылыми мақалаға тән белгілерін анықта.

Мәтіннен тауып жаз:

Ғылыми терминдер – кемінде 4.

Нақты дерек немесе тарихи мәлімет – кемінде 2.

Ғылыми стильге тән сөздер/тіркестер – кемінде 3.

«Сөйлемді толықтыр»

Керекті сөздерді қой:

дерек, әліпби, қолжазба, графика, жазба мәдениет

• Көне түркі дәуірінен көптеген жазба ______ жетті.
• Қазақ халқы әр кезеңде әртүрлі ______ қолданды.
• Ғалым өз зерттеуінде тарихи ______ пайдаланды.
• Араб ______ орта ғасырларда кең тарады.
• Қазақтың ______ тарихы бірнеше кезеңнен тұрады.

Рефлексия: «3-2-1» әдісі

3 жаңа сөз: Бүгін үйренген 3 сөзіңізді атаңыз (мысалы:...............)

2 маңызды ақпарат: .

1 сұрақ: Не туралы толығырақ білгіңіз келеді?

Үй тапсырмасы:

19 б. 7-тапсырма