Химиядан кайтарым байланыш

Химия 9-класс тема:Кыргызстандагы металл кен байлыктары жана аларды ондуруу.

Мугалими: Ысамидин кызы Альбина

Окуучусу:Бексарыев Даниэл

Кыргызстандагы металлдар  —  Кыргызстанда   темир ,  титан ,  ванадий кендери бар. Темир кендеринин ичинен чөкмө-метаморфизмделген кендердин тиби арбын көлөмдө. Нарын шаарынан 30 км чыгышта Жетим темир кен бассейни башталып, Чоң Нарын суусун бойлоп 70 км ге созулуп жатат. Жалпы запасы бир нече млрд. т. Дүйнөдөгү темир кендеринин басымдуу көпчүлүгүндө кезиккендей, бул жерде да негизинен темирлүү кварцит формациясынын түрү кездешет. 

Республиканын көптөгөн жерлеринен скарн-магнетит кендери жолугат. Мындай кендердин запасы анча чон болбойт. Магнетиттин чакан-кендери Кемин, Чаек, Сумсарда, Талас жана Нарын шаарларынын тегерегинде кездешет. Темир менен кошо ал кендерде алтын, платина жана башка металлдар да аз-аздан жолугат.

Талас шаарына жакын жерлерде титан-магнетит кендери белгилүү (Бала-Чычкан, Кичи-Кайыңды). Алардан темир, титан, ванадий алууга болот. Темир кендеринин байлыгы боюнча Кыргызстан КМШда төртүнчү орунда (Россия, Казакстан, Украинадан кийин) турат. 

Алюминийди бокситтен, нефелиндүү сиениттен, андалузит-силлиманиттүү сланецтерден, алуниттен, коалинден алууга болот. Бокситтердин чакан кендери Түштүк Кыргызстанда да бар. Нефелиндүү сиениттер Сандык, Зардалыда кездешет.

Вольфрамдын скарн жана гидротерм түрүндөгү кендери Соң-Көлдөн Сары-Жазга чейин Тянь-Шандын негизги структуралык сызыгы деп аталган жараканы бойлоп кездешет. Алар Кум-Бел, Кашка-Суу, Төрөкелди, Кең-Суу кендери. Аларда вольфрам менен кошо алтын, темир ж. б. металлдар кездешет. 

Жездин  кендери порфир-жез жана скарн түрүндө Кеминдеги Талды-Булак, Сон-Көлдөгү Кум-Бел, Чаткалдагы Боз-Эмчек, Чандалаш тоо кыркасындагы Куру-Тегерек деген жайларда кездешет. Рудалар диорит-порфирит менен гранодиориттердин арасында болот. 

Сымап менен сурьма кендери боюнча Кыргызстан дүйнөдө көрүнүктү орунда турат жана алар негизинен Түштүк Кыргызстанда кездешет. Чаткал жана Молдо-Тоодо да ал кендердин чыккан жерлери ачылды. Айдаркен жана Чаувайда сымаптын жосперондук типке кирген кендери орун алган. Сымаптын минералы киноварь менен көпчүлүк учурда сурьманын (антимонит) жана фтордун (флюорит) минералдары кошо жолугат. Сурьманын кендери Кадамжайда, Түндүк Ак-Ташта, Абширде, Терек-Сайда, Чаар-Атта кездешет.

Сырье ондуруучу бардык тармактар боюнча ондуруунун колому 1990-жылга салыштырмалуу жалпы онор жай боюнча алгандагыга караганда жогору болгон жана отун онор жайында 74,8%ти, ал эми тустуу металлургияда 532,6% жана электр энергиясында 114,4%ти тузгон. Тустуу металлургияда ондуруштун кескин осушу 1997-жылы алтын иштетуучу "Кумтөр" ишканасынын ишке киргизилишине байланыштуу болгон.

Сырье ондуруучу тармактардын улушу кобойгону менен 2000-жылы 1990-жылга салыштырмалуу машина куруу жана металл иштетуу онор жайынын улушу 16,6%ке, женил онор жайы 30,1%ке жана тамак-аш онор жайы 18,0%ке азайган. Керектоочулордун суроо-талаптарынын озгорушуно, материалдык-техникалык жабдуудагы, даяр продукцияны откоруудогу кыйынчылыктарга, онор жай ишканаларынын финансылык абалынын татаалдыгына байланыштуу мурдагы ири тармактар-машина куруу жана женил онор жайынын салыштырма салмагы дагы томондоду

Тармактык структурадагы озгоруулордун негизги себептери ондуруштун ар кыл денгээлде томондошу жана продукция баасынын осушу болуп саналат. 2000-жылы продукция ондуруунун осуш темпи 1999-жылга салыштырмалуу томонкудой болду: электр энергетикасы-122,0%, тустуу металлургия-108,6%, курулуш материалдар онор жайы-104,7%, женил онор жайы-114,1% жана тамак-аш онор жайы-107,2%.

Буга карабастан 2000-жылдын ичинде жалпысынан онор жайы боюнча 53 ишкана иштеген эмес. Декабрь айында онор жайынын эн маанилуу продукцияларынын 267 турунун ичинен 114ун чыгаруу кобойгон, 103у томондогон, 50су ондурулгон эмес.