Хориин аймагай толи

Хориин аймагай нютагуудай, хада уулануудай, гол горхонуудай

тобшо топонимическа толи

Хэрбээ бидэ өөһэдынгөө түүхэ мэдэхэеэ һанаа һаа, тойроод байһан нютагуудайнгаа, нуга газарайнгаа, голойнгоо, хада уулануудайнгаа нэрын удха, бии бололго тухай мэдэхэ ёһотойбди. Манай элинсэг хулинсагууднай ерээдүй зондоо, нютагайнгаа түүхэ үеһөө үедэ дамжуулдаг байһан юм.

Анаа нютагай, газарай, хадын нэрэнүүд

(Анаа нютагай дайнай ба ажалай ветеран Ширапов Мижит Гомбоевич хөөрэжэ үэһэн, 1922 оной февралиин 12 ондо Хөөмэй гэжэ газарта түрэһэн юм)

А

Адхата - газарай нэрэ, адха. Энэ газарта алирһан, нэрһэн, үхэр нюдэн жэмэсүүд элбэг ургадаг. Тиимэһээ адхаар суглуула гэһэн удхатай.

Аалан - түүрэг хэлэнhээ - ойн соорхой, нуга. М.Н. Мельхеевэй “Топонимика Бурятии” гэжэ ном соо: “У эвенков Алан – голая равнина среди леса”, – гэжэ хэлэгдэнэ.

Ангирта - буряад газарай нэрэ, ангир гэhэн шубуунай нэрээр нэрлэгдэнхэй. Энэ газарта ангир шубууд олон байhан.

Ангиртын нуур - Анаа дасанай хажуудахи нуурта ангир шубууд суглараад һуудаг.

Ара булаг - газарай нэрэ. Хэдэн булагууд гарадаг. (Ара булаг, Дунда ба Баруун булаг гэдэг).

Арбагай - арбагар гэһэн удхатай газарай нэрэ.

Б

Бааза - газарай нэрэ. Анхан Анаа дасанай һуурида мал үсхэбэрилдэг газар байһан.

Байсын - Эбэр - "Байса" - хада хабсагай, урда ташалан. Баян нугатай, сабшалантай газар.

Буурал - Майлын горхоной хада. "Буурал" - наһатай.

Г

Ганга – уһанай, газарай нэрэ

Д

Дабаанай горхон - газарай нэрэ. Үндэр дабаан газарта урдадаг уһан.

Доодо горхон - уһанай нэрэ.

Дулаан хара - хадын нэрэ. Наруули, һалхигүй газар. Хониной гүүртэ байһан юм.

Е

Емельян - хадын нэрэ. Емельянов гэжэ ангуушан тэндэ байра балгаан баряад байһан юм.

Ехэ хүл, Бага хүл, Дунда хүл (Гурбан Хүл)- газарай нэрэнүүд.

М

Мойһотын шугы - Анаа тосхоной хажууда энэ шугы бии. Тэндэ ехэнхидээ мойһоной һөөгүүд ургадаг.

Н

Нобшото - нобшо, нобшорно. Үни, удаан. Хадын нэрэ.

Номин добуун - хадын нэрэ. Холоһоо харахада хүхэ ногообтороор харагдадаг.

Номото - номо, Энхэ талын урда байһан тахилгатай хадын нэрэ.

Нүхэтэ (нүхэн), Гэр шулуун, Тугалта (тугал), Улаан байса (улаан хабсагай шулуун) - эдэ хаданууд Анаагай дээдэ захаар Хөөмэй гэжэ газарта оршодог.

О

Обоо шулуун - Дамба тайшаагай албатан зоноо суглуулжа, обоолуулһан шулуунууд.

Ойдод гүнжэн – газарай нэрэ.

Она - Үдэ руу шудхаhан уhан. Буряадаар - Анаа.

Оорсог - хадын нэрэ. Дуушан монголоор "гансаардаһан". Эртэ урдын үндэр газарай һандархада, гансахан үлэһэн хада.

С

Сагаан уула - тахилгатай хадын нэрэ. Дамба-Дугар Иринцеев тайшаагай түрүүшын һамган Бүмбэхэн хатаниие (удаган байһан юм) моритойнь энэ хадын оройдо хүдөө табижа, шулуугаар хүреэлэнхэй.

Т

Тужа - газарай нэрэ. Эндэ һүүлшын тайшаа Эрдэни Вамбацыреновэй үбэлжөөнэй бууса байһан юм. Ойтой элбэг газар.

Тудхалта (Хоер Тудхалта)– хадын нэрэ.

Түгсүүлтэ - хадын нэрэ. Түгсүүл (пенёк). Холоһоо харахада, түгсүүл шэнги хада.

Табхар Майла – хадын нэрэ.

Таба Нарһата – хадын нэрэ.

У

Улаан хада (Будлан хада) - тахилгатай хада.

1) Будлан хада (түбэд) - Потала (Будлан уула) түбэд орондо оршодог Далай ламанарай үргөөнэй нэрээр нэрлэгдэһэн байжа болоо.

2) Хабар тэрэ хадада тэрэнги сэсэглэжэ, бүхы хада улаанаар харагдадаг, тиимэһээ иимэ нэрэ үгтэһэн байжа болоо.

Ү

Үлзытэ хада - Анаа дасанай хажуудахи тахилгатай хада. "Үлзытэ" - счастливый, приносящий удачу; аза талаан, зол жаргалтай.

Х

Хартаганаан добо - газарай нэрэ. Хартаганаанай ехэ олоор ургадаг добо газар. Эндэ Дамба-Дугар тайшаагай обоо шулуунууд бии.

Хитад хороон – газарай нэрэ. Хитад айлнуудай ажаһууһан бууса.

Хониной хорёо - Дамба ноёной хонинойнгоо тоо бүридхүүлхэ гэһэн хорёо.

Хонолгын горхон - горхоной нэрэ. Хонохо гэһэн үгэһөө гараһан.

Хотогор - газарай нэрэ. Малай гүүртэ байдаг.

Хоолой – газарай нэрэ. Буусанууд байһан.

Хөөмэй - уһанай нэрээр нэрлэгдэһэн газар. "Хөөмэй" - мех брюшной части шкуры - арһанай гүзээн тала. хөөмэй дуун-“горловое пение”

Хутаг - Анаа дасанай урдахи тахилгатай хада. "Хутаг" - жаргалта, баян байдал, буянаа эдлэлгэ; нангин мэдэрэлэй шүтөөн.

Хулһата нуур– нуурай нэрэ. Эрьеэрнь хулһан урганхай.

Хүйтэн гарам - Анаа уһанай татуур. Олон булагууд дороһоонь гарадаг. Уһаниинь зунай халуундашье хүйтэн байдаг. Олон газарнууд тэндэхи уһанайнгаа нэрээр нэршэнхэй.

Хүлэй аршаан - багахан модотой намагтай газар, эм домтой аршаан.

Хүлэрэгтэ - уһанай, газарай нэрэ. Үндэр хадада элдэб жэмэс ургадаг. Хүлэрхэ, хүлэрэ гэһэн удхатай.

Хүрхирээ - уһанай нэрэ. Шулуутай газар; хүрхирхэ, хэрхирхэ гэһэн удхатай. Нэгэ ехэ сухалтай хүн энэ уһанай шууяхада, дууһатаршни уужархихаб гээд, шанагаар удхаад уужа байһан гэхэ.

Хүхэ шулуун (Бадаата, Даша-Балбар) - тахилгатай хадын нэрэ. "Даша-Балбар" - (түбэд), зол жаргалай толон, туяа.

Хэнгэрэгтэ – тахилгатай хадын нэрэ. Тэндэ хэнгэрэгэй абяан дуулдажа байдаг һэн хойно иимэ нэрэ үгтэһэн ха.

Һ

Һүүдэг – хадын, уһанай нэрэ. Анаа гол руу шудхадаг. "Һүүдэг" - һүүдэгэр гэһэн удхатай байжа болоо; бүрүүл, бүүдэгэр.

Ш

Шанда булаг - энэ булаг хотын үбшэндэ һайн. Шанга, шадал гэһэн удхатай.

Шэнгэлтэ - тахилгатай хадын нэрэ. Майла тосхоной наана. Шэнгэ гэһэн удхатай. Гурбанһайхан Шэнгэлтэ гэдэг. Эгээл үндэр хада.

Э

Эреэн хада – тахилгатай хада. холоһоо харахада, эреэлжэ харагдадаг.

Энхэ тала - газарай нэрэ. Амгалан, тэнюун. Анаа уһанай зүүн бэедэ оршодог. Эндэ могой ябадаггүй гэлсэдэг.

Анхан Анаа нютагай хүнүүдэй буусанууд, үбэлжөөн:

Дулаан харада һуудаг айлнуд:

- Гасарантан. Дондитов Даба, Цыбиктэн (Аадеэ), Бобоев Дагба, Доржиев Цэбээн, Шошхойн Шагжитан, Шогжотон(Бадмажап)

Хоторогто:

-Падиин Нанзат, Мухансын хүгшэн (Дулаан харын толгойн эбэртэ), Мардайн Сандан, Лхасаранов Д-П, Сультимтэн, Дашын эжы, Гармын Нима, Гармын Даба. Аанайн Жамбал. Жортогор Норжима (Тужын хойто үбэртэ), Мухархантан.

Харгын эбэр

-Бобоев Дагба, Сультимов Жамбал, Шагдаров Бадма. Будаев Мархай, Жамбадаев Тэхэ

Һүүдэгтэ

-Очиров Ширап, Балмадаев Ширап, Балмадаев Цыренжап, Балмадаев Цыденжап, Дараев Мунхэ, Дараева Цымжит, Баяртатан, Ринчинов Лхасаран, Гасарантан, Бадмаев Лудан.

Зуһалангууд. Хоолойдо:

-Бадмаев Ринчин, Бадмаев Гурэ, Бадмаев Эрдэни, Чимитов Цыбжит. Цыренов Гурожап (Шодой), Цыренов Аанай (Арьян). Цыренов Шогжо, Очиров Ширап, Бадиев Боди, Тапхаев Тагар, Абидуев Жап.

Хитад хороондо:

-Алайр Башан, Алайр Миша, Цырендоржиев Дашацырен, Лунжинов Баярта. Хогодин Заято, Пахатир Жалсан, Енгойтон.

Ара –Булагта:

-Цымпилов Барбаадай, Дылыков Цыбик, Цыбиков Бүүбэй, Дылыков Цырен, Цыренов Цыретор, Бадмацыренов Галсан-Бата, Цыденов Дагба-Жалсан, Бармитов Хэрээснэй, Ламхан Бадмын Мааниин, Дунхайн Ханда.

Ангиртада:

-Бадмаева Норжима, Мардаев Бадю, Бадмаев Лодон, Онхоожиин Цыбик, Дармаев Сарьян, Жамбалова Долсон, Аяндын Барбаадай, Базаров Цыренжап, Анандын Цырен, Банзаргашеев Цыдып, Юмсурун Доржо, Цыбжитов Доржо, Бодиин Базар-Дара.

Энхэ Талада:

-Бадмацыренов Эрдэни, Бардуев Дондог, Бардуева Лхама, Гэрэлтын Нима. Мункуев Нима, Мункуев Дамби, Шагдаров Хэрээснэй, Гармаев Жапха, Гармаев Шагдар, Гармаев Найдан, Очиров Антон, Сонинпилов Цыден.

Гангада:

-Бардуев Даша, Бурхиев Буда. Абидуев Радна, Бошигтуев Очир, Жамбалов Зунды. Тажитов Дондог, Цыденов Ширап, Доржиев Мухагшан, Аяндын Жап, Эрдынеев Цыден, Дымбрылов Цыден, Дымбрылова Гажид, Банзаргашеев Будажап, Цыденова Пылжит, Дараева Цымжэн.

Горхондо:

-Бардуев Бадма, Гончиков Галсан, Жамбалов Буда. Мангаев Цыдып, Гончигтон.

Хулһата нуурай арада:

-Мандиин Дашатан, Цыжитов Цырендоржо, Самбатов Мардай, Самбатов Дугар, Самбатов Доржо, Самбатов Ширап, Самбатова Дарижап, Базаров Жамьян, Базаор Зүгдэр.

Ааланда һууһан айлнууд(зөөдэггүй байһан):

-Сэнгын Цыремпил, Бадмын Борбой, Золтын Сультим, Галданов Намсарай, Галданов Жигмит-Доржо, Бобоевв Дагба, Согтын Шагдар, Шагдаров Бадма, Аюша, Аюшеев Радна, Раднаев Нанзат, Тарбаева Ханда, Базаров Мижит, Очиров Цыдып, Аюшеев Цырен-Доржо, Банзаров Мардай, Раднаев Жамьян, Гармаев Буда, Будаев Бамбу, Зоригтуев Цыбжит, Галданов Бадма, Чимитов Дугар, Бадмаев Цыбжит (Муханса), Дараев Мунко, Базаров Бадма, Цыренов Цыбен, Шимшикова (Шэмшэгэй) Балжима, Лхасаджапов Дондог, Тарбаев Нанзат, Балмадаев Дугар.

Ааланай досоо бэедэ:

-Самбуев Шагжа, Самбуев Дондит, Раднаев Дондит, Сонинпилов Банзаргаша, Дымбрылов Дамдин, Доржиев Цыбен, Жамбалов Гасаран, Шойбонов Лхасаран, Падиев (Падиин) Нанзат, Мардаев Сандан, Гармаева Дарима, Цыжипов Даша-Цырен, Гармаев Нима, Очиров Дубшан, Базаров Рыгзен.

Ааалан нютагай хүдөө ажахын хүдэлмэри.

Газар газарта ажаһууһан хонишод, малшад.

Ехэнхидээ Ааланда мал харадаг ажалтайнууд һэн. Хониной гүүртэ үсөөн байгаа.

Жамбалова Анна Сультимовнагай хөөрөөнһөө:

1957 оной зун Жамбалова Цырма Сультимовна Сарьянова Балма Дармаевна эжытэеэ эхэhээ таhaлhан хурьдууды абажа хонин ажалда ороо hэн. Туруушын зунай байрада Горхон зоожэ ошоод. (Анаа дасанай хажууда).1957-1959 онуудта убэлэй байра Тужа гэжэ газарта байгаа. 1960 оной убэл Баруун Ара булагта убэлжоо.

1961 ондо туруулхэ хони абажа Зуун Ара булагта тубхиноо. Наhанай нухэр Цыденов Радна Дымбрылович тракторай ажалhaa болижо хониной маточно отара ударидаа. Ажалдаа ехэ анхаралтай унэн сэхээр худэлоод.

Мянга юhэн зуун далаад онуудаар 100 эхэ хонинhoo 100 хурага абажа саашадаа 120 тул абажа совхоз , аймаг согоо туруу хонишодой тоодо ороод. Жэлэй дунгуудээр 50 хурьгаар шагнагдадаг байгаа( натуральная оплата)

Зундаа эжыгээ ухибуудтэйнь хониндоо улеэжэ Радна Дымбрылович Цырма Сультимовнаатаяа үбhэ сабшаха бригада суглуулжа үбэлэй хоол дүүрэн Ара булагтаа бэлдэдэг hэн.

Жэл бухэндэ майн нэгэнээр зунайнгаа байрада Номин добуун хадын хужуудахи гууртэ зоодэг байгаа. Хундэтэй бэрхэ малшад гэжэ Радна Дымбрылович Цырма Сультимовна сель- райсоведэй депутадуудаар hунгагдаhан, Москва город ВДНХ путевкоор шагнагдahaн. Ажалай дунгуудээр орден, медаляар, шата буриин Хундэлэлэй грамотанудаар шагнагдаhaн.

Доодо горхондо Ринчинов Дугар Базаровичтан олон жэлдэ зуһаланда мал хараа.

Һүүдэгтэ Цыбигма Цыбик-Доржо Цыденовтэн мал харадаг байгаа. Һүүлдэнь Тужада малда ябаа.

Хотогорто Дымбрылтэн мал ажалтай һэн. Тэндэ клуб, олон гэрнүүд, малшад байдаг байгаа.

Дулаан харада Цыренов Дугаржабтан баһал мал ажалда ябаа. (1960-аад онууд).

Ехэ хүлдэ Луданов Даши-Ниматан мал хараа.

Энхэ талада Жапов Бал-Доржо малшан байгаа.

Үлзытэдэ Ринчинова Валентина һубай малда байгаа.

Адуушан Цырен-Жап мори харагша һэн.

Гарса гэжэ газарта Дондитов Даба мал хараа.

Амгаланта нютагай, газарай, хадын нэрэнүүд.

(Хориин нэгэдэхи дунда һургуулиин буряад хэлэнэй багша Ванжилова Лариса Дамбаевна мэдээсэл үгэһэн)

А

Амгаланта – нютагай нэрэ, амгалан, тэнюун, номгон гэһэн удхатай

Б

Баян хаан – хадын нэрэ. Элдэб юумээр баян газар. «Баян»- богатый гэһэн удхатай.

Булаганск – нютагай нэрэ, мүнөө энэ нютаг үгы. Энэ нютаг «булаг» (родник) гэжэ үгэһөө бии болоо. Нээрээшье энэ нютагта олон булагууд бии.

Булган тала – энэ талын нэрэ, Бабжа – Барас баатартай нягта холбоотой. Энэ талада Бабжа-Барас баатар малгайгаа гээһэн. Тиимэһээ энэ тала Булган тала гэжэ нэрэтэй болоо. («Соболиная степь»)

Д

Дабаата – газарай нэрэ. Yндэр дабаан газар.

Дархи – газарай нэрэ. «Дархи»- (унаанги) валёжник, бурелом гэһэн удхатай.

Даша хаан – хадын нэрэ. «Даша» гэжэ үгэ «обет» гэһэн удхатай.

Дэлгэр хаан – хадын нэрэ. «Дэлгэр» - распространённый, обширный, открытый, изобильный гэнэ гээшэ.

О

Орголи бүмбэгэр баабай – хадын нэрэ. «Орголи» - үндэр, ехэ, мантан; «Бүмбэгэр» - монсогор. Монсогор хада.

С

Сагаан хүнды – газарай нэрэ. «Сагаан»- белый; «Хүнды» -хооһон, һула газар.

Т

Тудхалта баабай – хадын нэрэ. «Тудхалта» - хаалта, һаад, сүйд.

Ш

Шонын нүхэтэ – газарай нэрэ. («Волчье логово»). Энэ газарта олон шоно байһан.

Шулуута – хадын нэрэ, үндэр шулуутай газар. Энэ тахилгатай газар. Шулуута хүгшэн эжы гэжэ нэрэтэй.

Шэбээтэ баабай – хадын нэрэ. Энэ хадын оройдо Бабжа-Барас баатар дайсадһаа хоргодожо шэбээ барижа байрлаһан. Шэбээ – гэхэдээ шалаш гэһэн удхатай.

Шэнэһэтэ – газарай нэрэ. «Шэнэһэн»-лиственница гэжэ буряад үгэһөө бии болоо. Шэнэһэн ой модоор баян газар.

Y

Yдэ – голой нэрэ. Бабжа-Барас баатар ээлжээтэ дайнһаа баатарнуудтаяа бусажа ябатараа голой эрьедэ үдэ багта амарһан юм. Тиигээд энэ голдо Yдэ (полдень) гэжэ нэрэ үгэһэн юм.

Yндэр майла – газарай нэрэ. «Yндэр» -высокий; «Майла» - южная сторона сопки, солнцепёк. Шолбогор хада толгой.

Х

Хүхэ шулуун - хадын нэрэ. Үндэр хабсагайтай газар, хүбхэнгөөр хушагданхай шулуунууд холоһоо харахада хүхөөр харагдадаг.

Хори нютагай, газарай, хадын нэрэнүүд.

(Багшын ажалай ветеран Буряад Уласай ба Ородой холбооной Уласай габьяата багша Гармаева Ксения Нимаевнагай бэшэһэн материалһаа )

А

Ашанга - (эвенк) - ель, еловый лес, хасуури. Ц.Б.Цыдендамбаевай хэлэhээр, эндэ удаганай хүдөөлhэн газар. Тэрэ хадаа эндэхи газарай хамгаалагша байhан.

Б

Баян - Гол - буряад, "богатая долина".

Бильчир - хоёр уhанай уулзуур. "Бильчир" - бэлшэр.

Булам - булан - шэлжэhэн удхаараа номо hаадагай нугарhан; тохой.

Д

Доодо - Анаа (Доодо - Анинск, Нижний - Анинск) - анхан Хори тосхоной нэрэ.

З

Зүүн нахала, Баруун нахала - бур. нахал, урдань энэ газарта адуун ба хонид нюдэнэй үбшэндэ дайрагдадаг байгаа. Хожомынь буддын шажанай дэлгэрhэн хойно Амгаланта гэжэ нэрлэгдээ.

Зэргэлэй - буряад, Анаа уhанай урдажа ороhон уhан. Буряадаар "зэргэлээд".

К

Карасун - Хара уhан - "чёрная вода". Үбэлдөө хүрэдэггүй уhые иигэжэ нэрлэдэг.

Куль, Кульск, Кульский станок - Хориин аймагай тосхон. "Куль" - хүл - бага газар, модотой, намагтай газар.

М

Майла - олон уhа мүрэнүүдэй ба тосхонуудай нэрэнүүд. "Майла" - ойн соорхой.

Могой нуур (бур.) - домогоор энэ нуур руу наранай ороhон хойно ошожо болохогүй, юуб гэхэдэ, уhан сооhоо могойнууд гаража, наранда халаhан шулуун дээрэ бэеэ шарадаг.

Могойто - могой. Тэрэ газарта олон могой ябадаг.

О

Ониноборск - Нарhан тужын саадахи нютаг.

С

Санномыск - нэн түрүүн Горячино гэжэ нэрэтэй тосхон байhан. Хаан тайжа Николай манай нютагаар аяншалhан үедөө энэ газарта амарhан, тиихэдэнь хасагууд тэрэниие харууhалhан гэдэг. Унтажа амарhанайнгаа hүүлдэ Николай тайжа энэ газарые "Сонный мыс" гэжэ нэрлээ. Һүүлдэнь тэндэхи хасагуудай хэлэлгэдэ "о" абяаниинь "а" болоhон. Энэ нэрэ Сонный мыс гэжэ хадын нэрэhээ бии болоо.

Т

Тальцы - Үдэ гол руу шудхаhан уhан. Талец, талина - хүрэдэггүй булаг, мүльhэн болодоггүй гэhэн удхатай.

Тарбагатай - Буряад ороной зарим нютагуудай нэрэ. Тарбаган гэhэн үгэhөө гараhан. Тэрэ газарта тарбаган олон байhан.

Тохорюгта - тохорюун - журавль. Тохорюунай байhан газар.

Тужинка - тужа гэhэн үгэhөө гараhан газарай нэрэ.

Тэгда - тыгдэ - эвенк хэлэнэй зарим диалект дээрэ "бороо" гэhэн удхатай. Улаан - Бургасы хадын шэлэдэ байhан энэ нютагта бороо хура элбэг ородог.

Ү

Үнэгэтэй - Үдэ голой хүндыдэ, Хүрбэ голой адагта байhан нютаг. Үнэгэн, үнэгэтэй гэhэн үгэhөө гараhан. Нютагай зоной хэлэһээр, энэ газарта олон үнэгэн байһан. Нүгөө хөөрөөһөөр, буряадууд үрэжэлтэй газарнуудаа ород яһатанда үнэтэйгөөр худалдаһан гэдэг. Хожомынь үнэтэй гэһэн үгэнь "үнэгэтэй" болоһон гэдэг. Гурбадахи һанаагаар, "нэгэтэй" - однажды гэһэн буряад үгэһөө гараһан.

Х

Хандагай - лось. Хандагайн байһан газар.

Хасуурта – нютагай нэрэ. Энэ газар «хасуури» ель гэжэ нэрэһээ бии болоо. Энэ нютаг хасууряар баян, нютагынь хасуури ой соо юм.

Хоринск - буряад отогуудай һуури табигшадай нэрэ - хори, хоридой. Хубисхалай урда тээ хоёр сэлеэн байдаг һэн: Дума - Хориин степной Дүүмын түб ба Базаар, эндэ албата хүдөөгэй зон ажаһуудаг һэн, яармаг үнгэрдэг байгаа. Степной Дүүмэнүүдые болюулһан хойно, Николаевское гэжэ нэрэтэй болобо, эндэнь волостной захиргаан байһан. 1917 ондо энэ нютаг Доодо - Анаа гэжэ нэрлэгдээ. Буряад - Монгол Республикын, Хориин аймагай тогтоһоной һүүлдэ Хоринск гэжэ нэрлэгдээ.

Хүрьбэ - уһанай нэрэ. Бабжа Барас баатар үни ябажа ерээд, уhанай эрье хүрэжэ, "хүрэбэб" гэжэ хэлэhэн.

Хориин аймагай Баруун-Хасууртай гэжэ нютагай газарнуудай нэрэнүүд

(Удинскын дунда һургуулиин буряад хэлэнэй багша Нимаева Евгения Владимировнагай материалһаа)

Анхандаа Хасуурта гэжэ гол урдадаг байгаа. Баруун тээнь хадаа нютаг Баруун-Хасууртай болоо.

Б

Баян үндэр – Баян хада. Хори буряадуудай обоо. Олон баяшуул ехэ үргэл үргэдэг байгаа.

Д

Дуулгын толгой – хүн зоной зальбарха, шүтэхэдэ, анхан юумэ дуулдадаг байгаа гэдэг.

Е

Ехэ нуур (озеро Колпиное). Ехэ нуурай хажууда Нарин гүбээ дээрэ обоо болодог байгаа. нэгэтэ нуур дээрэ метр шахуу дээшээ үй түмэн боргооһон аляаһан бодожо, хүнэй араг яһанай дүрсэ харагдаа. Лусууд сухалдаа гэжэ ламанар үзөө. Хожом обоо ондоо газарта үнгэргэдэг болоо.

М

Маанита – газарай нэрэ. Нэгэ хүн ехээр үбдөөд, ехэ һахюуһа бүтээгээ. Хүн зон сугларжа, маани хурадаг байгаа.

Могто – модото гэжэ үгэһөө, үсөөхэн модотой газар.

Н

Наран хада – наранай гарадаг зүгтэ

Нарин гүбээ – тахилтай хада, узкая сопка.

У

Улаан хада – а) наранай ороходо, улаанаар харагдадаг.

б) хадын баруун тээнь олоор улаан нарһад ургадаг байгаа.

Ү

Үүлэн хаан – Монголһоо морёо хулуулгаһан хүбүүн хулгайшадые эрьюулжэ ерээ, Улаан хадаһаа баатар тэрэниие харбаа. Тэрэ хүбүүе энэ хада дээрэ хүдөөлөө. Энэ хадын эзэн (сабдаг) тэрэ хүбүүн болоо. Урданай үгөөр хүдөөлөө гэһэн үйлэ хэрэгынь үүлэн гэжэ үгэтэй хайшан гээдбдаа хлобоотой гэнэ.

Т

Тахяаша – тахяануудай байһан газар.

Ш

Шодонто – шодон баригдаһан газар.

Шэбэртэй байса – булагтай, шиигтэй газар

Хориин аймагай Баян-Гол гэжэ нютагай газарнууд

(Хориин Баян гол нютагай дайнай ба ажалай ветеран Дармаева Дари Цыреновнагай хөөрөөнһөө абтаһан, 1927 оной)

Б

Баян –Хонгор баабай – обоо тахидаг уула. (Аажам, элдин баян уула) 2015 оной июль һарада Түбэдһөө Будда бурханиие асаржа залаһан. Шулуугаар бүтээһэн гэр соонь 1000 бурхадые тахиһан.

Баян – Донго – хада, гүбээ; шодон баригданхай, үхэр малай үдэхэ талаар ехэ мүргэлтэй газар.

Бурхата баабай – Сагаа һарада хии мориёо хиидхүүлдэг газар. Мунхантай бурхангууд тахяатай байдаг.

Болтогор – хадын нэрэ, мүргэлтэй газар. повел. накл. от болохо пусть будет!, да будет!; мандаха болтогой! да здравствует!, да здравствуют! (в пожеланиях, лозунгах)- иимэ удхатай байжа болоо. (Буряад-ород толи)

Ж

Жаргалан - наслаждение, блаженство

Жаргаланта - сабшалангай газар. Счастливый

Н

Наран булаг – нюдэндэ һайн аршаан урдадаг, баһал шодон бүтээгдэһэн.

С

Сагаан хүнды – хада уулатай газар

Т

Тапхар – хадын нэрэ, эндэ баһал хии мори хиидхүүлдэг, обоодо гарадаг, шодон бүтээнхэй

Тоором – тала газар. Багахан нуур, таляан уһан

У

Уула хаан – обоо тахидаг хада.

Х

Хабшагар – газарай нэрэ. Тэндэнь аршаан гарадаг, үе мүсэдэ туһатай. Хабшагар – притиснутый ,придавленный, плоский.

Хан жаргалан – сабшалангай газар. Анхан буусанууд байһан газар. Хан -

1) см. хаан; 2) уст. употр. онорифически перед именами персонажей шаманского пантеона; Хан Хэрдиг шубуун фольк. птица Хан Гаруди; 3) в сочет.: хан харгы фольк. а) ханская дорога; б) перен. шоссе; хан түрэ держава; трон; хан хүхы «царственная» кукушка (оттого, что не сама кормит птенца).

Хахир баабай – ургаламжын аршаан урдадаг газар. Хажар, шэрүүн, сарьяа (скрипучий, хриплый)

Хүйтэн булаг - сабшалангай газар, хониной гүүртэ баригдаһан.

Һ

Һонгиното – газарай нэрэ. Һонгино ургадаг газар.

Ш

Шүбэгын дабаан – хада, тэндэ жэмэс ургадаг газар. Шүбгэ – гэжэ үгэһөө гараһан байжа болоо. Хатуу юумэ сүмэлхэдэ, гутал оёходо хэрэглэдэг, модон эшэдэ һуулгагдаһан хурса үзүүртэй түмэр (шило) – урданай байдал толи.

Хориин аймагай Булам нютагай тахилгатай газарнууд

(Буламай дунда һургуулиин захирал Цыбикова Зоригма Баировнагай бэшэһэн материалһаа)

А

Арьяа Баалын Сая Мааниин Хүрдэ – ехэ харгыһаа холо бэшэ, бород обоо дээрэ 2005 ондо бүтээгдэжэ рамнайлагдаһан юм. энэ хүрдын эрьелдэжэ эхилһэн сагһаа хойшо харгы замаар үе үе болоод ушаржа байдаг гай тодхор хомор болоо. Энэ Хүрдэмнай эрьелдэхэ бүреэ сая маани бүтээжэ, һанаһан хэрэг ажабайдалда хэлэшэгүй ехэ һайн нүлөө үзүүлдэг гэжэ ойлгохоор.

Б

Булам – Үдын Булам – ородоор Булум – Булам нютагаймнай мүнөөнэй хуулита данса дээрэ бэшэгдэдэг нэрэнь Булум гээд нэрлэгдэдэг. Урданайнь нэрэ Үдын Булан юм. Булан гэжэ үгэ ородоо угол болоно. Булам нютагай баруугаар хойноһоо урагшаа һубариһан үндэр хаданууд, урда захаараа Үдэ голдо туласа ошоод мухардашадаг. Тиимэ һэн тула энэ үргэн таламнай баруун урда зүгтөө булан боложо үгэдэг. Улаан хубисхалай урда Үдэ голоо зушажа, энэ булантаһан талаар түрэл түтим нэгэ хотон 8-9 айлнууд ажаһуудаг байгаа. совет засагай тогтоходо, хамтын ажал эхилээ һааб даа. Хожомынь ехэ бага ажахынууд нэгэдэжэ, Карл Марксай нэрэмжэтэ ехэ колхоз тогтоо.

Урда сагта Буламай хойгуур зүүн баруун зүгые холбодог улаагай ехэ харгы гарадаг һэн. Энэ харгые энэ багай нютагаархид хамбын харгы гэдэг байгаа. энэ харгымнай хожомынь Московско хуушан тракт гэжэ нэрлэгдээ. Совет гүрэнэй һалбаржа байха үедэ шэнэлэн заһагдажа, үргэшье, үндэршье, жэгдэшье хатуу асфальт хушалтатай алас холые залгадаг, ажабайдалыемнай хүнгэдхэдэг гол харгы болонхой.

Д

Даша – Дондог обоо –(түб.:творящий счастье) хойто зүгтэ, ехэ харгыһаа холо бэшэ нюсэгэн залгаа хаданууд зүүн зүгһөө баруун тээшээ һубарилдан тобойлдодог. Эдэ хадануудай урда үбэртэ Даша – дондог обоомнай байдаг юм. 13 обоонуудые голлогшо гэжэ үбгэд хүгшэд хэлсэгшэ һэн. Энэ обоое урдань Үдын Буламаархин, Хүндыгөөрхин, Ехэ Бага Жаргалантаархин тахидаг байһан гэлсэдэг.

Даша баабай обоо – (түб.: счастье, процветание, благоденствие) зүүн хойто зүгтэ, арбаад модоной зайда нарһан тужа малгайтай, урдахи нюур талань нюсэгэн байһан тула ,урагшаа хараад байһан хүндэл шэнжэтэй үндэр хада бии юм. энэ хадамнай Даша баабай гэжэ нэрэтэй, обоо тахилгатай юм. урдань энэ обоое Зэргэлэйгээрхид, Баруун-Булагаархид, Номто-Горхоорхид, Бүтүүгээрхид, Зүүн Булагаархид, Тооромоорхид тахидаг байһан.

Ж

Жанчиб шодон – арад зоной амгалан тайбан, элүүр энхэ һуухын тула зорюулһан Жанчиб шодон Даша Дондог обоогой дэргэдэ мүндэлжэ, 1997 оной июлиин 7-ой үдэр үндэр түрэлтэ 9-дугаар Богдо Гэгээн, Жэбзэн Дамба хутагта, Гиш Рэмбүүшэ, Анаа дасанаймнай ламанар мүн энэ ехэ дэмбэрэлтэ хэрэгтэ урилгатай ерэһэн ондоо дасанай лама санаартан рамнайлһан байна.

Н

Намжил шодон – үхэлэй үүдэ хааха гэһэн удхатай энэ шодон Зэргэлэйн горхоной баруун тээ набтархан нарһата толгойн үнсэг дээрэ таарамжатай зохид талмай бии юм. энэ талмай дээрэ Намжил шодон байдаг. Анаа дасанай лама ябаһан Жигжид гэбшэ түбэд аргаар хүн зониие аргалдаг эмшэ лама байгаа. энэл талмай дээрээ өөрөө байрлаад, эм домдо ородог үбһэ ногоо ургамалнуудые суглуулжа, ёһо гурим соонь хатаажа, эм дом бэлдэдэг байрануудайнь һууринууд мүнөөшье болотор бии. Олон зониие аргалжа, хүл мүртэнь оруулдаг эмшэ лама байһан гээшэ. Хайлааһата хатан эжы хоёр басагадайнгаа хэжэгтэхэдэ, Жигжид гэбшэдэ хүтэлжэ асараад аргалуулжа ошоһон юм гэжэ домог бии.

С

Санта баабайн обоо – Үдэ голой баруун бэедэ, Буламһаа зүүн урдахануур үндэр шулуутай хада бии. Энэ хадамнай Санта Агуула гэлсэдэг. Шанха оройһоо тээ доронь Санта баабайн обоо тахилган болодог. Энэ обоое гол түлэб урдань Үдэ голой урда буусатай зон тахидаг байгаа. Шаазайгаархин, таһархайгаархин, Үдын Хүлөөрхин, Шугы, Сагаан Нугаархид, Хуурайн голоорхид.

Хадын эзэд хоорондоо ябалсажа байдаг гэлсэдэг. Тиимэһээ Даша баабай Санта баабай хоёрой ябалсадаг харгы дээрэнь урдань нэгэ хүн буусаяа түхеэрээд, арьяатанһаа боложо гэмэлтээд мордоһон юм гэжэ домог бии.

Х

Хайлааһата хатан эжы – (ородоор ильм(эндэ хайлааһан ехэ ургадаг дээрэһээ тиимэ нэрэ үгэжэ болоо) энэ боое Даша баабайн обоотой нэгэ үдэрэй турша соо тахидаг гээшэ. Эдэ хоёр тахилгатай хадануудтай голой хоёр тээ зэргэлээд байдаг. Хайлааһата хатан эжы хоёр басагатай гэлсэдэг. Үргэл, мүргэл обоо тахихадаа, хоёр пулаад гү, али хоёр бүдэй үртэһэ уяха хэрэгтэй.

Хүлэй үртөө (Улаан одон ( Кульский станок)

(дайнай ба ажалай ветеран Ширапов Мижит Гомбоевичһоо бэшэжэ абаһан; Мункуева Антонина Галдановна нэмэжэ үгэһэн.)

Урда сагта Хүлэй үртөө гэжэ газараар Шэтын тракт гарадаг һэн. Тосхоной бии болоһон түүхэ: анхан энэ газарта амбаар тодхожо, сүлэгдэһэн зонуудые байлгадаг һэн. Һүүлдэнь тэрэ амбаарые этнографическа музей абаашажа табиһан. Хожомынь татаар, ород, буряад зон ажаһуудаг болоо.

Улаан одон гэжэ нэрэ совет үедэ олгогдоо. Улаан үнгэ ажалшан зоной тэмсэлэй һүлдэ болоно. Эгээл түрүүшын коммуна “Улаан туяа” гэжэ нэрэтэй байгаа, һүүлдэнь “Улаан одон” гэжэ нэршээ.

Б

Боршогор – тахилгатай хадын нэрэ.

Бүрэн хаан – тахилтай хада. Эзэниинь хара һахалтай сагаан үбгэн. Үхибүүгүй эхэнэр зондо үхибүү үршөөдэг.

Н

Наран хада – тахилгатай хада, эзэниинь сагаан моритой эхэнэр хүн.

У

Уула хаан– тахилтай хада. Эзэниинь моритой хүн, ехэл харуу. Эндэ гансал бүһэтэй зон гарадаг.

Ү

Үдын гол – газарай нэрэ. Үдэ гол зубшаһан газарта баһал буусанууд байгаа.

Т

Тугла – түглэ – талада ургаһан бүлэг модон. Бүлэг нарһан бүгтэгэр юумэ шэнги байһан. Эндэ шулуун хабсагай хада бии, тэрэнь гэр шэнги юм. Хохогор нүхэнүүдынь гэрэй сонхонууд шэнги, тиимэһээ “Гэр шулуун” гэжэ нэрэтэй. Тахигалтай хада. Энэ хабсагайһаа холо бэшэ хонхосог газарнуудые харахаар, тэдэнь томо мориной мүрнүүдые һануулдаг. Домогто энэ газараар Абай Гэсэр агнуурида ябаа гэжэ хэлэгдэнэ. Нэгэтэ Абай Гэсэрэй найман хүлтэ шандага намнажа ябатарнь, мориниинь тэрэ шулуу гэшхээ ха. Тиихэдэнь мүрнүүдэй сараа үлөө. Зүүн, баруун бэенүүдтэнь буусанууд байһан.

Зарим газарнууд хүнэй буусын нэрэнүүдһээ бии болоо:

Д

Дундада – газарай нэрэ, “середина”. Хүнэй буусануудай газар.

Ж

Жёолобой ханааб – газарай нэрэ, “канава с жёлобом”.

З

Заха – газарай нэрэ, “окраина”.

М

Мушхайта – газарай нэрэ, “кручёный, извилистый”.

Н

Наранай эбэр – газарай нэрэ

Нимын нуга – Үдэ голой эрьедэ. Сэбжэдэй Нимын зуһалан байһан. Тэрэ хүн дархаша, мүнгэшэ дархан һэн. Үбэлжөөниинь Шүбгэдэ байһан.

Нарин – газарай нэрэ, “узкая.

Нарин – газарай нэрэ. Олон зоной буусанууд Зүүн, Баруун бэеэрнь байһан.

П

Петькин нуур – нуурай нэрэ. Петр баянай нэрээр нэршэһэн нуурай захаар сабшалангынь байһан гэхэ.

С

Садын бууса – Наринда. Модошо дархан һэн.

Т

Тээрмын шугы – газарай нэрэ, “роща с мельницей”.

Ш

Шүбгэ – хадын нэрэ, “шило”; шүбгэ шэнги хадань тиимэ нэрэ үгтэһэн.

НЭРЭНҮҮДЭЭ ХААНАҺАА ШЭЛЭЭБШИ,

ТОХОРЮУГТА ҺАЙХАН НЮТАГНИ?

(Лундукова Дарима Батуевна,Тохорюугтын дунда һургуулиин буряад хэлэнэй багшын суглуулһан материалһаа абтаһан)

        Манай нютаг Могойн хүтэлһөө эхилээд, зүүлжээ Хүрбэ голоороо нэмжыдэг. Дүрбэн тээһээнь эртэ урда сагһаа хойшо үбгэ эсэгэнэрэймнай тахижа һуудаг тахилгата үндэр хаданууд тойродог, арад зондоо амгалан байдал түхөөжэ һуудаг юм гэжэ намтартай. Урдамнай Сагаан хада, баруун тээмнай – Хүхэ-Шулуута, хойномнай – Бадаата, зүүн хойномнай – Улаан хада оршодог.

        Жэлэй ямаршье сагта байгаалимнай үльгэрэй орон шэнгеэр үзэгдэдэг. Нютагай угай бэшэг соо хэлэгдэһээр, эртэ урда сагта Ойбонтын голдо ангууша хамнигад ажаһуудаг байгаа. Тиигэжэ байха үедэнь, 600-700-гаад жэлэй саана Хориин 11 эсэгын уг гарбалтан нүүжэ ерэһэн, аажам тэнюун дайдада нютагжаһан, хамнигадтай хамта ажаһуудаг болоһон байна. Тиигэһээр байтараа хамнигад хойшоо хүбшэ руу нүүһэн юм гэжэ нютагай угай бэшэг соо хэлэгдэнэ.

        Тэрэ гэһэн сагһаа хойшо Хори буряадууд Ойбонтын голдо табан хушуун малаа харан ажаһуудаг болоһон юм.

        1. Манай нютагта элдэб һонин нэрэтэй газарнууд бии: Атархаан, Абага, Ангуутан, Бадаата...
Эдэ нэрэнүүдые лексическэ ба этимологическа талаһаань хэдэн хубида хубаажа болоно:

– түүхэ домогто ороһон нэрэнүүд;
– хүнэй ажабайдалтай холбоотой нэрэнүүд;
– юумэнэй түхэл, шанар, зүг шэг харуулһан нэрэнүүд;
– хамниган нэрэнүүд;
– совет үеын нэрэнүүд.

        а) Түрүүшын бүлэгтэ, түүхэ домогуудта ороһон нэрэнүүдтэ “Ойбонто”, “Хүрбэ”, “Ангуушан” гэжэ нэрэнүүдые оруулжа болоно. Эдэ нэрэнүүдэй хайшан гэжэ, хэзээ, юундэ бии болоһон тухай һонин домогууд, хөөрөөнүүд бии.
Жэшээлхэдэ, юундэ нютагыемнай “Ойбонто”, голыемнай “Хүрбэ” гэжэ нэрлэдэг юм гэхэдэ, ой тайгаар элбэг баян газар хадань Бабжа-Барас баатар агнуурида ябахадаа, нютагтамнай “Ойбонто”, харин агнууриингаа газарта хүрэжэ ерээд, тунгалаг уһатай голой эрьедэ амаржа һуухадаа, голдомнай “Хүрбэ” гэжэ нэрэ үгэһэн юм гэжэ нютагай домог соо хэлэгдэдэг.
        Мүн лэ Улаан хадын үбэртэ оршодог, хойгуураа ой модоор шэмэглэгдэнхэй, үбһэ ногоогоор баян “Ангуушан” гэжэ газар тухай “Ангуу” гэжэ һонин домог Дашиев Даба Тарбаевич гэжэ үбгэн хөөрэжэ үгэһэн байна.
Эртэ урда сагта “Хүрбэ” голой эрьедэ нэгэ буряад эхэнэр ажаһуудаг һэн ха. Тэрэ эхэнэр Ангуу гэжэ хүбүүтэй һэн. Тэрэнь ехэ мэргэн ангууша хүн байгаа.
Нэгэтэ тэрэ хүбүүнэй сахюур буугаа үргэлжэ, урда үндэрнүүдэйнгээ ой соогуур агнажа ябахадань, нэгэ бишыхан үүлэнһээ гал сахилгаан нижаганан буушаба. Гайхаһан Ангуугай нэгэ томо шулуу руу харахадань, тэрэнэй саанаһаа нэгэ бузар муухай эхэнэр тэрэ үүлэ руу хараад, элдэбээ гаража байба. Тиихэдэнь үүлэнһээ гал сахилгаан ерэжэ, тэрэ һамгые галдахаяа һанана. Теэд тэрэ һамганиинь хурдан шуумгайгаар хажуудахи нүхэ руугаа орошоно. Ангуу нэгэ хэды саг соо хаража байтараа, тэрэ һамганай нүхэн сооһоо дахин гарахадань буудажархиба. Һамган һүхирөөд нүхэ руугаа гүйшэбэ. Тиихэдэнь Ангуу ехээр сошожо, гэр тээшээ гүйлгэшэбэ. Ябажа ябахадаа, Ангуу ехэ һанаагаа зобоно. “Юун һамган гээшэб? Юундэ буудажархиба гээшэбиб?” – гэжэ халаглана.
        Тээ гэртээ хүрөөгүй ябахадань, хойнонь мориной түбэрөөн дуулдаба. Уданшьегүй хажуудань хоёр хазаар моритой хүнүүд бии болобо. Хүхэ торгон дэгэлтэй, улаан утаһан бүһэтэй хүниинь Ангууе мэндэшэлээд: “Хүбүүн, ехэ бэрхэ хүн байнаш, дарашагүй ехэ дайсанииемнай даралсабаш. Энэ шолмосые бидэ 3 жэлдэ диилэжэ ядажа байгаабди. Бидэ 2 энэ үндэр хадануудай эзэд гээшэбди. Ши манда өөрынгөө 3 һанал хүсэлөө хэлэ, бидэ тэдэнииешни заатагүй хүсэлдүүлхэбди”, – гэбэ. Ангуу ехэ гайхажа: “Баян, ноён, эрдэм”, – гэжэ хэлэбэ. Тиихэдэнь зээрдэ моритой сэбэр гоё хүниинь Ангууда иигэжэ хэлэбэ: “Зай, шинии хэлэһээр болохобди. Хүбүүн, ши гансал нэгэ юумэ алдаа гээшэ гүш даа гэжэ һананаб. Үри хүүгэд гэжэ хэлэхэ байгаа бэшэ гүш?” – гэжэ хэлээд гүйлгэшэбэ.
        Тэрэ гэһэн сагһаа хойшо он жэлнүүд үнгэржэ, Ангуу ноёншье болоо, захагүй олон адуу малтайшье, эрдэм бэлигтэйшье болоо, теэд гансал муу юумэниинь гэхэдэ, Ангуу үхибүүгүй байгаа. Тиимэһээ Ангуу гэжэ нэрэнь нютагтань үлэжэ, мүнөөшье хүнүүд Ангуутан гэдэг.
        Иигэжэ урданай хүнүүд домогууд соогоо газар уһан, нютаг нугын нэрэнүүд хаанаһаа бии болооб гэжэ тайлбарилдаг ба нютаг нугынгаа түлөө баатаршалхы ябадалнуудаараа алдаршаһан хүнүүд тухай домогуудые зохёодог байгаа. Тэдэнэй тоодо Бабжа-Барас баатарта зорюулагдаһан домогууд, хөөрөөнүүд, тэрэнэй нэрээр нэрлэгдэһэн газарнууд ороно.
        Жэшээлхэдэ: Улаан хадада Бабжа-Барас баатарай амархадаа һуудаг газар ба мүр гэжэ шулуунууд мүнөөшье хүрэтэр бии.
Хүнэй ажабайдалтай холбоотой нэрэнүүдтэ: Аюушын горхон, Бардуушхын бууса, Алхайн үндэр г.м. нэрэнүүд ороно.
        Нютагай үндэр наһатай Ванчиков Доржо Цыреновичэй хөөрөөгөөр, эдэ бууса хаданууд урдань хажуудань ажаһууһан хүнүүдэй нэрээр нэрлэгдэнхэй, мүнөөшье иигэжэ нэрлэгдэдэг. Жэшээлхэдэ: Бардуушхын бууса – энэ хадаа ойн захадахи, ургасатай газар. Урдань эндэ Бардатан гэжэ 2 хүбүүтэй айл ажаһуудаг байгаа. Тэдэ Шабарта гэжэ голһоо ханааб татаад, газараа уһалдаг, ехэ үбһэ абадаг байгаа. Мүнөөшье ехэ ургасатай газар, хүнүүд үбһэ сабшадаг юм.
        Дашын бууса – Шабарта гэжэ газарта байдаг. Дашатан гэжэ олон хүбүүтэй айлай бууса. Урдань энэ айл үхэр малаа хараад, талхаа таряад ажаһуудаг байгаа.
        Мүн лэ урданай хүнүүд ой тайгаар агнажа ябахадаа, хаана ямар газарта һайн ургасатай гү, али амитадай элбэг байһые мэдээд, тэдэнээ элирүүлхын, тэмдэглэхын тула тэдэ газарнуудаа элбэг ургамалайнь гү, али амитадайнь нэрээр нэрлэдэг байгаа. Жэшээлхэдэ, Баахалдайн соорхой, Һойртын дабаан, Тохорюугта, Халяарта, Бадаата (хада), Могойн хүтэл.
Һойртын дабаан тухай хэлээ һаа, Ванчиков Доржо Цыреновичэй хөөрөөгөөр, Һойртын дабаанда урдань ехэ олон һойр байдаг, хабартаа гоёор наададаг байгаа. Тиимэһээ энэ дабаае Һойртын дабаан гэжэ нэрлэдэг болоһон байна.
Урдань манай нютагта хамнигад ажаһуудаг байһан хадань зарим газарай нэрэнүүд хамниган хэлэн дээрээ үлэнхэй.
        

Хүрьбын голой топонимика

(Банзаргашеева Цырегма Жамбаловна, Буряад Уласай габьяата багша, Ород Уласай гэгээрэлэй отличник, Хориин аймагай Тээгдын дунда һургуулиин газар зүйн багша, хизаар ороной шэнжэлгын музейн хүтэлбэрилэгшэ бэлдэбэ)

«Баруун Үндэр» - (Үндэр хадын баруун талань), түбэд нэрэнь «Ааншан Принглай» (Раднаев Балсамба лама, 1890 г.р., үгэһэн нэрэ).

«Зүүн Үндэр» түбэд нэрэнь «Жалсан Принглай» (баһал Раднаев Балсамбу ламын үгэһэн нэрэ). Эндэ шулуун хабсагай дээрэ “Бурхан Багшын” дүрсэ харагдадаг. 1917 ондо Тээгдын хүтэлдэ Бурхан Багшын, Богдо Зонхобын субарганууд бүтээгдэһэн. Тэрээнһээ хойшо энэ газар Обоо хүтэл, Омбон гэжэ нэршээ.

Дээдэ-Нуга- верхний луг. Бал-Самбу лама Сагаан хадын (Баяндай баабай хадын) хормойдо 3 жэл бисалгалда һууһан үедөө субарга бодхоохо газар зааһан байна. 1925 ондо Дээдэ-Нугада «шодон» бодхоогоо, досоонь 400 мянган бурханай дүрсэнүүдые хадагалаа. Бал-Самбу Раднаев тэрэ шодон арамнайлаа. 1930-аад онуудай эхеэр субарга һандаргаагдаа. «Ехэ хара Манза шэрэ (Манджушри) субаргын» хамгаалагша «Ошор Вани сахюусан». Субаргын гайхамшагтайнь гэхэдэ хүндэлэн гараһан хоёр нарин харгы: субаргын һуурида 4 метр, нэгэ үргэниинь – 70 см., хоёрдохинь – үшөө багашаг. Эдэ харгынууд өөрэ янзын сэбэрлээшэ болоно. Хэрбээ хүн эдэ харгынуудые хүндэлэн мүлхин ямаршье һаадгүйгөөр гарабал, бүхы нүгэлһөө, үбшэ хабшанһаа мултарба гэһэн удхатай. Мүлхин гарахадаа, «Ом Базар Гурэ Бадма сидди хум» гэжэ тарни уншаха хэрэгтэй. Сагаан Хадын («Баяндай баабай») дээдэхи ташалан Дамдин Бурханда шүтэдэг газар бии.

Шатайн хүтэл (барисаан). Тээгдэ нютагай Дондоков Ж.Ц., 1923 оной, дурдалгада “1931 оной Шатай барисаанай обоодо сурхарбаан үнгэрөө: Губи газарай Цэдэн хээр, Дондоков Гунзен Намсарайн боро, Тохорюугтын Дамбиин хээр. Барилдаан болоһон байна”.

Шодоной шэлэ. 2010 ондо Анаа дасанай шэрээтэ Лыксык ламын үүсхэлээр урданай «Гомбо Сахюусанай субарга» һэргээн бодхоогдоо .

Бильчир- Бэлшэр – газарай нэрэ, тэндэ Бурхан багшын субарга бодхоогдоһон. Бэлшэрһээ Зүүн Хасуурта руу Нарһан дабаан, Шэнэһэн дабаан, Адхын дабаан үнгэрөөд байхада харгы.

Тахяаша (барисаан). Тахяаша- тахиха – тахилгатай газар . Тээгдэ тосхон руу орожо байхада байдаг. Хүндэтэй айлшадые угтадаг, үдэшэдэг газар.

«Эжитуй» -эзэтэй, Хүрбэ голой баруун бэедэ газарай нэрэ. Үндэр шулуун хабсагай, тэрээн дээрэ бурханай тарнинууд һиилэнхэй, нангин сударнуудай хуудаһанууд, бурханай зурагууд шулуунууд доро дайралдадаг. Эжитэдэ 3 “Ута наһанай бурхан” гэһэн субарга бүтээгдэһэн. Будда Амитаюса, Сагаан Дара эхэ, Ушнишавиджаи Бурхан.

Дамбаев Д.Ш. хөөрөөнһөө. Нютаг зоной домогоор, Шатайн хутэл ба Тахяаша эхэ басаган хоер гээшэ.

«Хурхаг» –горхон, эгээл үндэр газар «Улаан бургааhата» хадын, хамниганай (эвенк) нэрэ, олон гүрөөhэтэй агнуушан хун ( имя богатого эвенка, который имел богатое стадо оленей).

Хасууртайн Адаг- Хасуртай горхоной адаг, Тээгдэ тосхоной баруун бэедэ Хасурта- хасуурита, хасуури модон элбэг газар. Шэмээшэг зоной байрлаhан нютаг.

Атха –шулуутай газар «камни».

Хонгинтуй - hонгиното, Улаан Бургасын шэлэнүүд дээрэ “хадын һонгино” ургадаг. Һонгинотын, Хасууртын адагай зон Бадаата хадада гаража үргэл хэдэг , тэрэнэй эзэндэ мүргэдэг байгаа.

Боом горхон - Могой гэжэ нютагта урдадаг горхон.

Могой гэжэ газарһаа хойто зүг руу 3-4 модоной зайда Боом горхон гэжэ газар бии. Хүрьбэ голой ехээр үерлэхэдэ, Дээдэ нуга руу ошохо аргагүйдэхэдөө, мүргэлшэд эндэ ерэжэ үргэл үнгэргэдэг.

Мойhото - мойhон элбэг газар, урданай Хурьбын голой айлнуудай бууса.19 зуун жэлдэ Мойһото гэжэ газарта, Хүрьбэ голой саана, Захаров Шираб-Нимбу (Захарай лама) (1846-1901 гг.) түрэһэн намтартай. 12-дохи Бандида Хамба лама болохо Д-Д. Этигиловые Анаа дасан һургахаяа асарһан алдартай. Мойһото гэжэ газарта бисалгал хэдэг байһан гэжэ үбгэд хүгшэд хэлсэгшэ һэн.

Улаан-Бургасы- улаан бургааhан, ( горная система правобережья Курбы и Уды).

Бадаата- Хасууртайн Адаг hууринай нютагай мургэлтэй хада.

Сагаан Хада-тахилгатай хада, избёосхын шулуун элбэг.

Базардаан дабаан –буряадуудай шүтэдэг газар.

Адхын дабаан –Хүрбын дабаанай газар.

Баруун-Аса, Дунда Аса, Зун Аса–hалаа -«разветвление» , багахан горхонууд, Тэгдинка горхон руу шудхадаг.

Бэрхэ Шибирь- жалга, уһан, Хүрьбэ руу шудхадаг.

Лесное озеро -Ойн нуур. Тээгдэ тосхонһоо 1-2 модоной зайда, шэнэһэн модоной һууриин хажууда шулуун дээрэ “Ум маани бадмай хум” гэһэн тарни бии.

Могой- hуурин газарай нэрэ, хуйтэн амитай хорхой энэ нютагhаа саашаа хомор байдаг.

Ангир тала- шубуунай нэрэ, урданай Хүрьбын голой айлнуудай бууса.

Гүбгэр- үндэр газар.

Урдандаа Ангир талада, Гүбгэртэ, Губида уг гарбалай Жанчип субарганууд байдаг һэн.

Курба- Хүрьбэ, «Улаан бургааhата» хадаhаа эхи абаhан тон тургэн урадхалтай горхон. Бабжи-Барас баатар холын харгыhаа ябаад «Хурьбэб» (хүрэбэб) гэжэ хэлэhэн.

Тэгдинка- горхон , Хүрьбын һалаа.

Хужиртуй- ехэ хужартай газар, урданай Хурьбын голой айлнуудай бууса.

Медвежья падь- баабгайн жалга, баабгайнууд олоор дайралдадаг.

Глухариная падь -hойрой нааданай газар

Халяарта – халяар элбэг газар

Большое и малое Хаильские озера - нуурай нэрэ, Хаил голой адагта.

Горное озеро –нуур, Хүрьбын дабаанай оройдо , газар дороhоо бии болоhон нуур.

Ингыр- энгэрэй аршаан

Хухэ-Шулута – аршаан

Тээгдын аршаан- аршаан

Никифоровай аршаан- аршаан

Хасууртайн аршаан- аршаан

Дархитын аршаан- аршаан

Харза булаг- үбэл хүрэдэггүй аршаан. Хажуудахи мододынь үбэлдөө сэн бун болошоод байдаг. Тэрэнэй шухаг шэнжэ тухай 19 зуун жэлһээ мэдээжэ. Хүнүүд нюдөөшье аргалдаг, элдэб арһанайшье үбшэнһөө, мииншье уудаг байгаа. 20-дох зуун жэлэй 20-ёод онуудта хадын горхон дээрэ тээрмэ баригдажа, хүн зон орооһо татадаг болоо. 1954 он болотор, тээрмэ хэрэглэһэн түүхэтэй.

Манай Хүрьбын голдо хамниган(эвенк) зоной топонимика яhала элбэг юм. Энэ хадаа урдын урда сагта хамниган яhатанай ажаһууhан, агнажа ябаhан зоной нютаг байhан гэдэг.

Жэшээнь:

Абага – Суналей горхондо шудхадаг горхон

Маракта- Абага горхондо шудхадаг

Суналей- Хүрьбэ голдо шудхадаг горхон

Урокта- Суналей горхондо шудхадаг

Нельга- Урокта горхондо шудхадаг

Хаил – Хүрьбэ голдо шудхадаг

Атархан – Турка горхондо шудхадаг

Хаим - "хэйюм" гэһэн эвенк хэлэнһээ дулаан уһануудай гаралга, Турка горхондо шудхадаг.

Эдэ булта Хүрьбэ голдо шудхаһан түргэн шууяатай хадын горхонуудай нэрэнүүд.

Тэгда - тыгда (эвенк) - бороотой газар гэһэн удхатай.