Худойберди Тўхтабоевнинг "Сариқ девни миниб" асари

Mavzu: Olmosh so`z turkumi va uning tasnifi.

Darsning maqsadi:

1. Ta’limiy maqsad: olmosh so`z turkumi, uning mustaqil ma`noli so`zlar o`rnida qo`llanilishi haqida bilim berish;

2. Tarbiyaviy maqsad: o`zaro hurmat va do`stlik munosabatlarini singdirish;

3. Rivojlantiruvchi maqsad: o`quvchilarning musraqil fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish, o`z fikrlarini erkin bayon qila olish malakalarini hosil qilish, chiroyli va xatosiz yozishlariga erishish.

Asosiy tushuncha va atamalar: ismlar, so`z birikmasi va gap o`rnida qo`llanuvchi so`zlar, olmoshning ma`nosiga ko`ra turlari.

Dars turi: O`quvchilarning bilim, ko`nikma va malakalarini rivojlantiruvchi.

Dars uslubi: Noan’anaviy, aralash.

Dars jihozi: Plakatlar, tarqatmalar, olmosh so`z turkumi haqidagi jadval, axborot kommunikatsiya tehnologiyalari.

Darsning rejasi:

1. Olmosh haqida ma`lumot.

2. Olmoshlarning ma`nosi.

3. Olmoshga doir mashqlar bajarish.

4. Guruhlar musobaqasi.

DARSNING BORISHI

Tashkiliy qism.

O’quvchilar bilan salomlashish, navbatchi bildirgisini olish, davomatni aniqlash, o’quvchilarni darsga tayyorlash. O’quvchilar o`rtasida siyosiy va ma`naviy daqiqa o`tkazish.

O’tgan mavzuni takrorlash.

O’quvchilarni ikki guruhga bo`lib topshiriqlar beriladi.

1. guruh “so`z turkumlari haqida” nomli matn, hikoya yoki she`r yarating.

2. guruh test tuzing. So`z turkumlari haqidagi ma`lumotlar qamrab olinadi.

1. guruh tuzgan matn

So`z turkumlari deb nomlangan saltanat bo`lar ekan. Uning podshosi ot vazirlari son va sifatlarni chaqirib: “El yurt oldida saltanatni shunday boshqaraylikki, bizning adolatli harakatimiz hammaga o`rnak bo`lsin”, debdi.

1. guruh tuzgan test materiali

   1. Gapdagi atoqli ot so`z turkumini toping.

      1. Nargiza topshiriqni bajardi.

      2. Musaffo osmon.

      3. Tortinchoq bola.

      4. To`rtko`z it vovulladi.

   2. Rang-tusni bildirgan sifatlarni aniqlang.

      1. Go`zal qiz. b) A`lochi o`quvchi. c) Qizg`ish ko`ylak. d) Musaffo osmon.

Javoblar tahlil qilinib, umumlashtiriladi va guruh a`zolari rag`batlantiriladi.

Yangi mavzuni tushuntirish.

O`qituvchi o`zi tuzgan so`zlari orqali olmoshlarga misollar aytadi: men, bu, kun, madh etayin, istiqlol, o`zbek, elin.

Ot, sifat, son va boshqa so`zlar o`rnida qo’llanib, ularga ishora qiluvchi so`zlar olmosh hisoblanadi. Yangi mavzuga doir olmosh va uning turlari haqidagi jadvallar o`quvchilarga tarqatiladi.

1. o`quvchi: Sondan ulug`,

Otdan yosh.

Uning nomidir-

Olmosh.

Men, se, u, biz, siz, ular-

Kishilik olmosh bular.

2-o`quvchi: Bir olmoosh bor o`ziga,

O`zi juda yoqadi.

Ko`zoynakdek har doim

“O`z” so`zini taqadi.

“O`zimda-yu”, “o`zimni”

“O`zim” deydi, o`z so`zlik,

Juda maqtanchoq olmosh,

Uning nomidir-O`zlik.

3-o`quvchi: Kimdir, nimalarnidir,

Allakim juda yomon,

Noaniqlik kiritar

Fitnachi olmosh-Gumon.

4-o`quvchi: Qiyos qilinsa agar,

Odamlarga olmoshlar.

Bir olmoshni eslatar,

Doim chayqalgan boshi

Hech kim, hech narsa deydi,

Chimirilgan qoshlari

Bo`lishsizlik deydilar.

5-o`quvchi: Bu turkum olmoshlarni

Qo`lni qilib bigizdek.

Erta-yu kech, yoz-u qish,

Ana, mana, o`sha deb

Aytgan olmosh-Ko`rsatish.

6-o`quvchi: Yana bitta olmosh bor,

Har narsani belgilar.

Hamma, barcha o`qisin,

Der u aytgan belgilar.

Demak, ushbu olmoshning

Nomi ekan-Belgilash.

7-o`quvchi: Olmosh buncha ko`p deya,

Dangasaning ko`ngli g`ash.

Ey, dangasa ko`nglingni,

Endi cho`ktirma, biroq,

Kim?, nima? deb so`ragan,

So`nggi olmoshdir-So`roq.

“Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch” asaridan misollar yordamida tushuntiriladi.

1. Arab tili grammatikasini mukammal tarzda ishlab chiqqan, ilm, fanning ko`plab boshqa sohalarida ham shuhrat qozongan Mahmu Zamaxshariy bobomiz bor. U o`zining jismoniy nogironligiga qaramay, dunyoning ko`plab mamlakatlariga mashaqqatli safarlar qilgan.

2. Ibn Sinoning “Tib qonunlari” asari necha asrlar davomida Yevropaning eng nufuzli oliy o`quv yurtlarida asosiy tibbiyot darsligi sifatida o`qitib kelinmoqda. Bu dunyo miqyosida “Meditsina”, “Sog`lom turmush” degan tushunchalarga fundamental asos bo`lganini ahglatadi.

3. Tariximizning qaysi davrini olmaylik, o`sha paytda ham ilm-u ma`rifat, yuksak ma`naviyat borligiga guvoh bo`lamiz.

1. slayd orqali ta`rif va tavsiflar ko`rsatiladi.

Olmoshlar gapda so`zlarni o`rinsiz (kelishdan) takrorlashdan qutqaradi, fikrni ixcham, qisqa qilib ifodalashga yordam beradi. Olmosh o`zining shaxsiy sintaktik belgisi yo`q. Olmoshlar yordamida boshqa so`z turkumlari hosil bo`ladi. Olmoshning aniq atash ma`nosi yo`q.

O`zlik, sensirama, menbop, o`zicha-bularning asosi olmosh.

O

so`roq

kishilik

o`zlik

OLMOSH

ko`rsatish

belgilash

gumon

bo`lishsizlik

Yangi mavzuni mustahkamlash.

Topshiriq:

Olmosh so`z turkumiga oid so`zlarni yozish. Darslikdagi mashqlar bajariladi.

“Fikrlar testi” o`tkaziladi.

1. Olmosh mustaqil so`z turkumiga kiradi. (ha)

2. Olmosh turlanadi. ( ha)

3. Olmosh ot, sifat, son so`z turkumlaridan yasaladi. ( ha)

4. Olmosh atash ma`nosiga ega ( ha)

5. Ishora qilish olmosh uchun xos. ( ha)

6. Olmosh ismlar guruhiga kiradi. ( ha)

Yangi mavzuni mustahkamlashda “O’yla, izla, top!” o’yinidan foydalaniladi.

Baholash.

Darsda qatnashgan o’quvchilar baholanadi va “Eng falo o`quvchi”, “Eng bilimdon o`quvchi” nominatsiyalarini olgan o`quvchilar aniqlanib, rag`batlantiriladi.

Uyga vazifa: 45-mashqni bajarish.