Киіз үй көшпенділер баспанасы

КИІЗ ҮЙ.

Киіз үйдің сыртқы көрінісі.

Киіз үй көптеген көшпелі халықтардың негізгі баспанасы болған. Мал шаруашылығымен айналасып,көшпелі өмір сүретін адамдар үшін киіз үй ыңғайлы да жеңіл,қолайлы баспана. Ең кереметі оны жарты сағатта жығып, тағы сондай уақытта тігіп үлгіруге болады.

Киіз үй кереге,уық,шаңырақ,сықырлауық,табалдырық,маңдайша,таяныш сияқты негізгі бөліктерден тұрады. Бұларды киіз үйдің сүйегі дейді.

Шаңырақ

• Шаңырақ-киіз үйдің ең жоғарғы бөлігі.Шаңырақ бірнеше бөлектен тұрады:

1-тоғын.Ол шаңырақтың негізі.

2-күлдіреуіш.Сәмбі талынан иіліп жасалады.

3-беріктік.Ол күлдіреуіштер ыдырап кетпеу үшін орнатылады.

4-шаңырақтың көзі.Оған уықтың қаламы кіріп тұрады.

Киіз үй керегесі.

Керегені құрайтын

әрбір ағашты “желі”

дейді.

Желінің ең ұзынын

керегенің “ерісі”(3)

деп, одан қысқалау-

ын “балашық”(2),

ең кішісін “сағанақ”

(1) деп атайды.

Сонда бір қанат кереге 14 ерістен,9 балашықтан

9сағанақтан құралады.Желілердің қиылысқанынан пайда болған торды “көз”деп атайды.

УЫҚ.

Уық кереге мен шаңырақты жалғастырып тұрады. Киіз үйдің кеңдігі керегесіне байланысты болса, биіктігі уықтың ұзындығы мен қысқалығына байланысты болады.

Уықтың керегеге байланатын ұшын “доғалай”(1) дейді.Доғалайды тесіп, қайыстан уықбау (5) тағады.

Уықтың иілген жерін иығы (2) дейді.Шаңырақ пен иықтың арасын уықтың қары (3) деп атайды.Ал шаңырақтың көзіне қадайтын ұшын қаламы (4) деп атайды.

Киіз үй есігі.

Киіз үйдің ағаш есігін - сықырлауық дейді.Ол киіз үй ішіне қарай ашылатын есік.

Киіз үй есігінің құрылысы:

1- маңдайша; 2-босаға; 3-сықырлауық; 4-жақтау; 5-табалдырық.

Сықырлауықты әшекейлеуге “қошқармүйіз”, “түйемойын”, “түйетабан” сияқты бедер-өрнектер қолданылады.

Киіз үйдің сүйегі.

• 1- кереге
• 2-уық
• 3-шаңырақ
• 4-сықырлауық

Тапсырма:

• Сұрақтарға жауап бер.

1.Киіз үйдің қандай түрлерін білесің?

2.Киіз үй қандай құрамдардан тұрады?

3.Шаңырақтың бөліктерін ата.

4.Киіз үй сықырлауығының құрылысын есіңде сақта.

АДАЛБАҚАН

Адалбақан тұрмыстағы тазалықтың

кепілі.Оған киімдерді, жеңіл бұйым-

дарды іліп қояды. Адалбақан киіз

үйді құру кезінде шаңырақты көтеріп

тұру қызметін де атқарады. Адалбақан

болмаған жағдайда шаңырақты көте-

ріп тұру үшін басы аша ағаш даярла-

нады. Оны бақан деп атайды. Ол киіз

үй жабдығының бірі болып саналады.

Көп жағдайда адалбақанның іл-

гегін темірден өңдеп, әдемі ілгешектер

жасап қадайды.

Адалбақанды оймышталып өр-

адалбақан бақан нектелген сүйекпен, ағашпен, зергерлік

металл бұйымдармен әшекейлейді.

САНДЫҚ

Қазақ халқының тұрмыста қолданнатын сандық бейнелі үй жиһаздары негізінен абажа, әбдіре, сандық, қобдиша деп бөлінеді. Бұл бұйымдардың жасалу тәсілдері бірдей. Олар екі жағы өңделген жұқа тақтайдан жасалынады. Сондықтан олар жеңіл әрі тұрмысқа ыңғайлы. Сандыққа киім-кешек, заттарды салады. Сандықтың қақпағы тұтас ашылады.

Әрбір халық сандықты өзінің ұлттық ою-өрнектерімен әшекейлейді. Алтын, күміс сияқты қымбат металдармен зерленіп, асыл тастармен безендірілген, әр түрлі ойма сүйектермен әрленген қазақ сандықтарын қазір мұражайлардан көруге болады.

КЕБЕЖЕ

Кебеже-бидай, арпа, тары, күріш сияқты дәнді дақылдарды, тағы басқа да азық-түлік түрлерін салып қою үшін арнайы жасалған ыдыс.Оны қалыңдау өңделген ағаштан жасайды. Кебеженің сырт пішіні сандық сияқты болғанымен, жасалу тәсілі өзгеше. Кебеженің аяқтары оның қабырғаларын, қақпағын, түбінбіріктіріп тұратын негізгі арқау сияқты жасалады. Кебеже қақпағы жартылай ашылады.Қақпақтың ашылмайтын бөлігі кебеже жақтауларына шегемен бекітіледі. Ал ашылатын бөлігі былғары таспамен немесе топсалармен екінші бөлігіне жалғасады. Шеберлер кебеженің бетіне бедерлеп ойып өрнектер салады, майлы бояумен әшекейлейді,өрнектелген сүйекпен жапсырмалайды. Ол өрнектер жан-жануарлар, өсімдік, геометриялық денелер бейнесіне ұқсас келеді.

Тест сұрақтары:

• Киіз үйдің сүйегі қандай ағаштан жасалады?

а) шыршадан; ә) теректен; б) сәмбі талдан

• Шаңырақтың ортасындағы айқастыра жасалған ағаштары қалай аталады?

а)шабақтары; ә) тіреуіштері; б) күлдіреуіші

• Сандық, кебеже бір-бірімен ұқсатықтары бар ма?

а) бар; ә) жоқ; б) бір-бірімен ұқсас

• Адалбақан қандай қызмет атқарады?

а) уықты тіреу үшін;

ә) киім ілу және шаңырақ көтеру үшін;

б) сәндік үшін.