КИІЗДЕН ЖАСАЛЫНАТЫН Б?ЙЫМДАР

?ожа  Ахмет Ясауи атында?ы ?аза?-Т?рік  университеті

?Р дизайнерлер-суретшілер ода?ыны? м?шесі, магистр-о?ытушы

 Накбаева Альмира Боранхан?ызы

3-курс студенті М?рат Айдана

КИІЗДЕН ЖАСАЛЫНАТЫН Б?ЙЫМДАР

?ай халы?ты? болмасын ?лтты? м?расы, халы?ты? ?азынасы – ?ол?нері болып табыл?ан. Халы? шеберлері ?лтты? ?ол?нер б?йымдарын жасау ар?ылы сол халы?ты? этикалы? ж?не м?дени ?лтты? д?ст?рін к?рсете білген.

К?шпелі халы? бол?анды?тан да мал ба?умен айналысып, ата- бабаларымыз ?ол?нер б?йымдарын жасауда мал терісі мен ж?нін шикізат ретінде пайдалан?ан. Ж?ннен жасал?ан б?йымдар мы?ты, шыдамды, жылы, т?рмыс?а ?олайлы, денсаулы??а пайдалы, алып ж?руге же?іл бол?ан. ?желеріміз бен апаларымызды? шеберлігіні?, ісмерлігіні?, к?ркемдік тал?амдарыны? ар?асында аса ??нды ?лтты? ?нер туындылары ?мірге келген. Киіз ?й, оны? ішкі ж?не сырт?ы жабды?тары, ішкі ?шекейлері мен т?сеніштері, к?нделікті т?тыну б?йымдары – ая???ап, ?оржын, дорба, кесе?ап, т?т?ыш т.б. толып жат?ан д?ниелер ж?ннен жасал?ан. Ж?ннен жасал?ан б?йымдарды? бірі – киіз басу ?неріні? пайда бол?ан кезін молаларды ?аз?ан кезде археологтар тап?ан заттар?а ?арап аны?тау?а болады. Археологиялы? ?азба байлы?тарда кесек киіз, текемет, киіз ішпек, киіз то?ыма, т.б. киіз ж?рна?тары кезігеді. М?селен, Алтай тауы ?рсіл ?зеніні? ?арак?к селосында осыдан 26 ?асыр б?рын ?ойыл?ан Башадар ?ор?аны мен ?лкен ?ла?аш ?зені бойына ?ойыл?ан Тазыры? ?ор?анынан табыт?а жап?ан шым?ай ?ара т?сті кесек киіз, г?лді текемет, ішпек, то?ым сия?ты киіз ж?рна?тары табыл?ан.

Т???ыш рет мал шаруашылы?ымен айналыс?ан к?шпенді ??н тайпалары ж?ннен жасал?ан б?йымдарды к?п пайдалан?ан. Осы туралы С.И. Руденко былай деп жазады:

Найын?лылы? ?ор?аннан табыл?ан ??ндарды? ке? шалбарлары ж?н матадан тігілген. Жаз мезгілінде ж??а сырыл?ан киізден астар салынып, жібек матадан тігілген шекпен киген. Ер кісіні? бас киімі – ежелден мал шаруашылы?ымен айналыс?ан еуразиялы? тайпалар?а т?н шоша? т?белі. Б?л осы к?нге дейінгі т?ркі халы?тарыны? т?рмысында батыста баш??рттардан бастап шы?ыста ?ыр?ыздар?а дейін са?талып келеді».

??ндарды? ая? киімі был?арыдан тігілген. Уа?ыт ?те келе к?шпенділер іштен киетін киіз етіктерді «байпа?» деп ата?ан. Ол еш ?згеріссіз к?йінде ?аза?тар арасында XVIII-XIX ?асыр?а дейін ке? ?олданылып келген. Х ?асырда?ы «?лем шекаралары» атты кітапта Ертіс бойында мекендеген тайпалар туралы былай делінген: «Адамдар жаз ж?не ?ыс мезгілдерінде киіз ?йде т?рады, жайылым жер мен су іздеп к?шіп-?онып ж?реді».

Саяхатшылар мен зерттеушілер ?аза? киіздеріні? жо?ар?ы к?ркемдік де?гейі, оларды? ескерткіштері туралы к?п жаз?ан. Соны? бірінде: «Олар ж?зім шаба?тары мен а?аштарды, ??стар мен а?дарды бейнелей отырып, т?рлі-т?сті немесе бас?а да киіздер тіккен», - делінген. Оларды ?демі, ?рі алуан т?рлі «кескіндемелермен» ?рнектелген киіз арбаларды? ?те к?п м?лшеріні? бір жерге шо?ырлан?анды?ы ?атты та? ?алдыр?ан.

ХІХ ?асырды? ортасында, ?аза?тарды? ?й-іші ?ол?нер к?сібіне ал?аш?ыларды? бірі  болып назар аудар?ан Г. Колмогоров:  «?аза?тар киіз, шекпен, кілем, ке? шалбарлар, та?ы бас?а б?йымдарды? ?те к?п м?лшерін жаса?ан екен», - деп та??алыпты. IV-V ?асыр т?ркі тілдес халы?тарды? киіз басу ?нерімен айналысып, киізден жаса?ан б?йымдарды ?й шаруашылы?ында ке? ?олдан?ан уа?ыт.

Есік ?ор?аннан табыл?ан «Алтын адам» киімі ж??а ты?ыз басыл?ан киізден тігіліп, алтынмен ?шекейленген. Бесшатыр ?ор?аннан са?тарды? киізден тігілген ?шкір бас киімі, шекпен, байпа?тары табыл?ан. ?ызылорда айма?ынан IV-V ?асырларда ?абыр?алар?а т?т?ан киіз киімдер табыл?ан.ХVІІІ-ХІХ ?асырларда киізден тігілген ая? киімдер, киіз ?й жабды?тары, ат ?бзелдері сия?ты б?йымдар пайдаланыл?ан. ХІХ ?асырды? ортасы ХХ ?асырды? бас кезінде т?ркі тілдес халы?тар киізді т?рлендіре пайдалан?ан. Киіз ?йге, ?й іші б?йымдары, текемет, сырма?, т?с киіз, ая??ап, кесе?ап, ?оржындар тіккен.

ХХ ?асыр – киізді дамыта пайдалану ?асыры болды. Т?ркістанда, Мо??олияда бас?а шет мемлекеттерде киізден жайнамаз, кебенек, атты? кежімдері, сырма? т?рлері жасалды.ХХІ ?асыр киізді жа?а технологияда ?олданып, т?рлі б?йымдар жаса?ан.?азіргі уа?ытта кейбір облыстарда  киізден жасал?ан б?йымдар: оюлы сырма?тар, текемет т?рлері, пима, байпа?, ?й жабды?тары, ат ?бзелдері дайындалды. Киіз басу, сырма? сыру, текемет, алаша, шым-ши, ая??ап, ??ра? к?рпе ж?не ?лтты? киімдер мен кілем то?у сия?ты к?ні б?гінге дейін ?з ма?ызын жо?алтпай келе жат?ан сондай д?ст?рлі ?ол?нер ?лгілерін ?йрену – жас ?рпа?ты е?бекс?йгіштікке, ?семдікке талпындырып, хал?ыны? тарихын біліп, м?дени м?расын ?адірлеп, д?ст?рін жал?астыра білуге баулиды. Оны? ?стіне ?лтты? ?ол?нер  ?зіні? тарихы тере?, мазм?ны сан  ?илы ерекшеліктерімен болаша? жастар?а рухани, эстетикалы?, эмоциялы?, интеллектуалды? т?р?ыда ?сер етіп, оларды? т?л?алы? ж?не сапалы? ?асиеттерін дамыта т?седі.  Ж?нді ??деу жолдары. Киіз басу ?нері фольклормен бірге халы?ты? білімін, т?жірибесін, даналы?ы мен философиясын са?тап, оны ?рпа?тан- ?рпа??а жеткізіп отыр?ан. Киіз басу, ?ой ?ыр?у, ж?н сабау сия?ты ж?мыстар жылына бір-а? рет келетін нау?анды ж?мыс санал?ан. Б?л ж?мыстарды жастар ?лкен ы?ыласпен, бар ынталарымен жаса?ан, ?йткені ж?н сабау, киіз басу ж?мыстары жастарды? бас ?осып, ?зіл айтысатын ?те к??ілді сауы?-сайран орны бол?ан. ?аза?ты? «киіз басу» биі, «?ойбасты» ойыны, жас бала?а бір ш?йке ж?н беріп жіберіп, ??рт-май ж?не бас?а да д?мді ас алдырып жеу да?дысы да е?бекті? ?зіне т?н ерекшелігіне байланысты ?з кезе?інде ту?ан салт-д?с?рлері.

Ж?н. Ж?нні? т?рлері.

Ж?н – жануарлардан алынатын таби?и материал.

?ой ж?ні – киіз, текемет басу?а, шапан, к?рпені? арасына салу?а, то?ыма б?йымдар то?у?а ?олданады. ?ой ж?ні к?зем ж?не жаба?ы ж?ніне б?лінеді.

К?зем ж?н – ?ойдан к?зге ?ыр?ылып алынады. К?зем ж?н киіз басу?а пайдаланылады.

Жаба?ы ж?н – к?ктемде ?ойдан ?ыр?ылып алынады. Жаба?ы ж?нді киімге, то?ыма киім, кілем, алаша то?у?а ?олданады. ?ойды? ?озысынан алын?ан ж?нді ?озы ж?н деп атайды.

?озы ж?ні – бірінші ?ыр?ыл?ан ж?н. ?асиетіне байланысты ол жаба?ы ж?нге ??сас болып келеді.

Т?біт – ?ылшы?ынан айыр?ан майда ешкі ж?ні. Т?біттен ш?лі, шарф, жылы кеудешелер то?иды. Т?бітті? ??ны жібекпен те?деседі. Е? ??ндысы ангор ешкісіні? т?біті. Ол же?іл, к?зге жылтырап т?рады.

Т?йе ж?ні – ?те ?асиетті ж?н. Одан кеудеге, бас?а киетін киімдер то?иды, «ая??а басу?а болмайды» деп ш?лы??а пайбаланба?ан. Сонымен ?атар кілем, ?оржын то?у?а, же?іл к?рпелер, шапандар тігуге ?олданады.

Шуда – т?йені? ?атты ж?ні. Оны т?йені? тізесі, мойны, ?ркешіні? ?стінен тарап алады. Шуданы ертеде киім, был?ары ыдысты тігуге пайдалан?ан. Шуданы баулар иіруге ?осады ж?не шертер музыкалы? аспабына шек ?ылып та?ады.

?ыл – жыл?ыны? жал, ??йры?ынан алады. Оны ар?ан жіпке, т?за? есуге ?олданады ж?не ?обыз?а шек ?ылып та?ады.

?оян ж?ні – ш?лі, ?ол?ап, шарф, ш?лы? то?у?а пайдаланылады. Т?сі а?, с?р болады. Т?біті биязы болып келеді.

Ж?нні? ?асиеті:

- Ж?н жылуды жа?сы са?тайды;

-

-

-

• Ж?н бояуды жа?сы алады;
• Ж?н шуды ж?не тербелістерді т?мендететін ?асиетке ие.

Ж?нді са?тау. Жуылма?ан ж?н шектен тыс ыл?алдан?ыш келеді, сонды?тан микроорганизмдерді? к?беюіне ?олайлы орта болып саналады. Сондай-а? бос ж?н, ?ап?а салып ны?ыздал?ан ж?нге ?ара?анда ыл?алды к?п тартады. Ж?нді ?за? уа?ыт са?тау керек болса, ж?нді фанерь ж?шіктерге немесе ?а?аз ?аптар?а ны?ыздап салып, арасына препараттар салып са?тайды. М?ндай ж?нді пайдаланар алдында ашы? к?ндері аула ішінде керілген жіпке іліп, жайып, ара-арасын ?опсыта ?оз?ай отырып иісін кетіруге болады. Сонымен ?атар ж?н са?тайтын б?лмені? есік-терезесін ашып, міндетті т?рде желдетіп т?ру керек.

Ж?нді жуу. ?ой ж?нін ?ыр?ып ал?ан со? оны жуып кептіреді. Ж?нді жуу ?шін су?а 150 грамм сабын, 100 грамм ас содасын салады. Ж?нді тазартып жу?ан со? шайып, кептіреді. Ж?нді сабау. Ж?нді ша?-тоза?нан, ш?п-ш?гірден тазартып, ?йыс?анын жазу ?шін сабаумен сабайды. Ж?н сабалып бол?ан со? «тула? шашу» деген ырым бойынша жастар жиналып тама? ішеді, ойын кешін ?ткізеді. Ж?н сабау ж?мысына керекті заттар – сабау мен тула?. Сабауды б?та?сыз т?зу талдан, ?ара мойылдан, майыс?а? теректен,  жы??ылдан маусым, шілде айларында дайындап, ?абы?ын алып кептіреді. ?зынды?ы 1 м 20 см етіп, екі ?шын тегістеп, т?жырады. Ол сабаушыларды? санына ?арай ?р кісіде екі-екіден болады. Ж?нді екі сабаумен ?ос ?олдап сабайды. Сабайтын ж?нні? астына тула? т?селеді. «Тула?» – ?гізді?, сиырды? керіп кептірген шикі терісі. Ж?н сабау алдында тула?ты аздап с?т б?ркіп, ш?птесінге т?сеп жібітеді. Олай істемесе, кеуіп т?р?ан тула? сабау?а шыдамай сынып кетуі м?мкін. Ж?нді бояу. 8-10 минут суды ?айнатып, 1 литрге 15 гр есебімен б?лек ыдыста ?бден ерітілген бояуды ??йып араластырады. ?азанны? ?а?па?ын жауып, бір ?алыпты ?айната отырып шамамен 1 литр су?а 1 шай ?асы? м?лшерінде сірке суы ??йылады. О?ан ?ала?пен немесе ожаумен батыстырып отырады. ?айнату барысында су азайып ?алмауын ?ада?алау керек. ?азан бір ?айна?аннан кейін от ?ызуын азайту керек. Ж?нді ?ала?пен араластырып ?ой?ан ж?н.

Ж?нні? боялу сапасын тексеру ?шін ?ала?пен ж?нді к?теріп, шымшып к?ру керек. Егер ж?н бояуын жа?сы сі?ірсе, суы  сы?ыл?анда боз?ыл тартпайды. Бояуы сі?ген ж?нні? суын соры?тап, эмальді таба??а т?сіріп алу керек. Суы?ан ж?нді к?ле?ке жерге кептіреді. Температура жо?ары бол?ан сайын ж?н бояуды тез ?абылдайды.

Киіз басу технологиясы. ?ойды? к?зем ж?ні мен ?озы ж?ні киіз басу?а пайдаланылады. Б?л ж?нні? талшы?тары ?ыс?а бол?анды?тан иіруге келмейді, керісінше, киізге біркелкі шаба?талып, тез кірігеді.

Киіз пайдалану ма?сатына байланысты ?алы? не ж??а, ты?ыз да мы?ты немесе боса? етіп басылады.

Киіз басу ?шін шиді пайдаланады. Шиді? бетіне ж?нді біртегіс жайып салады. ?стіне ?айнап т?р?ан судан себелейді. Су барынша біркелкі себілуі ?шін сыпыр?ыш немесе тегіс та?тай?а шашырата ??ймалап т?ру керек. Керекті м?лшердегі су ??йылып біткенде, ж?н су?а ?анды деп есептеліп, шиді орап, екі шетін т?йы?тап жабады. Б?дан кейін шиді бес жерінен ?атты буып байлайды. ?р?айсысы 7 ??лаштан екі немесе ?ш ?осымша ар?анды шиді? 2-3 жерінен ай?астыра ?ткізіп, екі ?шын екі жа??а шы?арады. Егер  екі  ар?ан болса – 4 адам, ?шеу болса – 6 адам ?арама-?арсы т?рып, ?рлі-берлі тарта ж?ріп ж?н бірігіп ?атай?анша тебеді. Киіз тебуге ?арама-?арсы 10-12 адам ?атысады. Ай?астырыла салын?ан ар?анмен кезек тартып, ауната отырып ?бден тепкілейді. Тебу бірнеше са?ат?а созылып, ши сыртына ж?н ?ылшы?тары к?ріне баста?анда то?татылады. Киіз не??рлым к?п тебілсе, со??рлым шира? болады.

Егер текеметке т?р салынса, шиді? орауы жазылып, т?рі ?исаймауы ?ада?алынады. Осыдан кейін 7-8 адам киізді шиді? тігісіне ?арсы жарты са?аттай білектеп, жарты са?аттай ала?андайды. Білектеу дегеніміз 7-8 адам ?атарынан тізерлеп отыра ?алып, текеметті білегімен ?рі-бері ыр?ап ?р?ылау. Білектеу киіз ?бден ширап піскенше 4-5 рет ?айталанады. Сонан со? шиден шы?арып, екі енін ?арама-?арсы орап ?келіп со?ады. Бір жа?ын екінші шетіне жеткенше ширата б?ктеп, со?-со?тайды. Б?л ж?мыс 3 ?айтара жасалады. Б?дан кейін кезекпе-кезек о?-терісін алмастыра отырып киізді ?зыны ?алыпта?ыдай болуы ?шін ?зындайды. Б??ан да 10-12 адам ?атысады. Енді киіз жазылып, ?зыны екі б?ктеліп, шуда жіппен тігіледі. Осыдан кейін сол 11-

12 адам д??геленіп тігілген киізді са?ат тіліні? ба?ытымен тегіс ?шынан ?стап, айналдыра ?арпиды. Киіз ?арпу 1 са?ат?а созылады. Киіз ?арпы?анда бірікпей бос ?ал?ан ?ыл-?ыбырынан тазартады. Ал текемет киізге ?ара?анда азыра? ?арпылады. Осыдан кейін жіпті с?гіп, енімен орайды да ?айтадан 7-8 адам білектеп, ала?андайды. Содан кейін киізді ?зынынан 3 ?абаттап б?ктеп, екі шетінен 2 адам (киізді? ?а? ортасына 1 адамды отыр?ызып) кезекпе-кезек жерге ?рып тегістейді. Содан со? к?нні? к?зіне кепкенше жайып ?ояды. Ал текеметті тегістемейді, себебі салын?ан ?рнегі ?исайып кетуі м?мкін.

Дала?а жайып кептірілген киізді  шет-шетін тегістеп ?ияды да, ?а?ып- сілкіп, т?сеніш ретінде пайдаланады.

Киізден жасалатын б?йымдар:

Текемет – ?р т?сті бояулармен боял?ан ж?ндермен оюлап жасалатын т?сеніш.

Сырма? – бірнеше т?сті киізден ойылып, сырылып тігіледі, жиектеліп ж?не астарланып жасалатын т?сеніш.

От киіз – оша??а, от?а жа?ын т?селетін арнайы т?сеніш.

?бдіре жап?ыш (санды??ап) – а? киізден ою-?рнекті жиектеп салып, бар?ыттан кестелеп тігеді.

Желі      (керме)         –      киізден         жабдалынып,            к?нделікті           ?сталмайтын кілемшелер, ішкі-сырт?ы киімдерді салу?а арнал?ан б?йым.

Ая??ап  –  киізден  шаша?тап,  ?шекейлеп  жасал?ан  ыдыс-ая?  салатын дорба.

Кесе ?ап – киізден жасал?ан д??гелек формалы ою-?рнекті, ?сем б?йым.

Т?т?ыш – киізден жасалын?ан екі ?ол?ап.

Ірге киіз – керегені? т?менгі жа?ынан топыра?, ша?, жел кірмес ?шін киіз ?йді? іргесіне ??сайтын киіз.

Туырлы? – керегені? ая?ынан басына дейін киіз ?йді айнала жабатын

киіз.

Д?деге – ?зікті? т?менгі шеткі жиегіні? ?стінен бекітіліп т?рт б?рышты, с?ндікке ?сталатын киіз.

То?ым – ерді? астына салынатын ?алы? киіз.

Терлік – то?ым ішпектеріні? е? астынан келетін ж??алау жаба?ы киіз.

Жады – киізден жасалын?ан т?йеге арнал?ан ?бзел.

Жауы? – т?йені? жабуы.

Желдік – ашамбайды? ?стіне салынатын ?алы? киіз.

Кежім – т?йені? с?ндік жабуы.

К?йме – арбаны? ?стіне жаса?ан киіз ?й.

Киіз ?алпа? – к?нні? ысты? уа?ытында киетін бас киім.

Киіз етік – ?ыс?ы ая? киім.

Жа?лан – киізден жасал?ан санды?.

Байпа? – етік ішінен киетін а? киізден жасал?ан киім.

Пима – киізден жасал?ан ая? киім.

?аза? хал?ы мал шаруашылы?ымен ты?ыз байланысты. Ас-ау?атын, киім-кешегін к?нделікті ?олданатын б?йымдарды? б?рін т?рт т?лік малдан ал?ан. Соны? ішінде киіз ?ой ?німі – ж?ннен жасалын?ан. Киізді? адамзат ?шін ?ызметі к?шті, пайдасы мол. Киіз – ?рі жылы, ?рі т?зімді т?сеніш.

Киіз басу ?нері ас?ан шеберлікті, ептілік пен ??ыптылы?ты талап етеді. Ал, текеметті? ою-?рнектеріні? ?йлесімді болуы, бояулар т?сіні? ?ндесіп т?руы ?семпазды? пен сезімталды?ты? н?тижесі.

Халы? шеберлері киізді? с?ндік ?асиетін ?тымды пайдаланып, к?нделікті ?мірде т?рмыс?а ?ажетті, к?шіп-?ону?а ы??айлы ?рт?рлі ?аптар жаса?ан. Олар ая??аптар, кесе?аптар, т?сек ?аптар сия?ты б?йымдар ?ажеттіліктен бас?а киіз ?йді? ішіні? сынына ?р беріп, к?ркемдігін ай?ындап т?ратын бол?ан. Пайымдау ма?ынасы жо?ары, ?рнектеу ??рылымы к?рделі ая??ап –   Есілбаева К?лзаданы? шы?армашылы?ында?ы шеберлікті? шары?тау шы?ы болып табылытыны с?зсіз. ?о?ыр?ай киіз бетіне мысыр а?ыздарында жиі кездесетін ?о?ыз?а ?те ??сас ірі ою т?скен. Осы оюды жиектей ?аз-?атар ж?ргізген бірнеше н?зік ?рнек жолдары зат?а ерекше ?сем сипат беріп т?рса, ая??апты? шетіне тігілген шілтерлі шаша?тары затты? к?ркемдік ??нын арттыра т?седі. Б?л экспонат –?те сирек кездесетін, те?десі жо?, ??нды туындылар ?атарында?ы д?ние.  Каталогта ?сынылып отыр?ан ?аза? хал?ыны? ба?а жетпес асыл ?азынасы болып саналатын ?аза? ?ол ?нері ішіндегі киізден жасал?ан б?йымдар ?лемдік  м?дени м?ра ?атарынан орын алады.

Б?гінгі к?нде дайын т?тыну ?німдері д?кендерде бол?анды?тан, киіз басу ?нері ?мыт болып, ?олданыстан шы?а бастады.

Химиялы? ?оспасы жо?, экологиялы? таза б?йымны? пайдасын, жа?сы ?асиеттерін насихаттап, оны ?олданыс?а енгізу б?гінгі ?рпа? – біздерге аманат.

?аза?тарды? ?нері дамы?ан сайын, тынысы ке?ейіп, ?нер т?рлері ?аза?станны? барлы? жерлерінде т?гелдей ?рістеді. ?р ??ірдегі ?нерді? ?алыптасып, дамуына к?рші халы?тарды? ы?палы зор

1. Сайын Назарбек?лы ?аза?ты? киіз ?йі. Астана: Елорда, 2005-96 бет. 2. Арынов Т... Киіз ?й атаулары. Жалын №4 64-бет 1987 жыл 3. Арынов Т... Этнографиялы? ?ліпбе. Киіз ?й. А? желкен.№12 40-43 бет 1995 жыл 4. Бекенов А... К?неден жеткен киіз ?й. Этнографиялы? тол?ау. Социялистік ?аза?стан 22 наурыз 1991 жыл. 5. Т?жім?ратов... Киіз ?й ж?не оны? жи?аздарына байланысты с?здер. ?аза? тіліндегі жергілікті ерекшеліктер. Алматы.1973 жыл.