Кинде - илыш вий

РЕСПУБЛИКА БАШКОРТОСТАН МР КРАСНОКАМСКИЙ РАЙОН

МУНИЦИПАЛЬНОЕ БЮДЖЕТНОЕ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ

с. КУЯНОВО

«Утверждаю»

Директор школы:

_______/И. Н. Хайдарова/

Разработка открытого урока в 4 классе в рамках Декадника

родных языков по теме:

Подготовила и провела:

учитель марийского

языка и литературы

Султанова Лидия Никитична

2014г.

Тема: Кинде – илыш вий. (Н. С. Мухинын «Шурно» почеламутшо почеш)

Цель-влак:

Н. С. Мухинын илыш корныж да сылнымут пашаж дене палдараш;

«Шурно» почеламутым сылнылык могырчым лончылаш;

почеламутым сылнын лудмо навыкым вияндаш;

кинде нерген тун шонымашым рашемдаш;

кинде дене кылдалтше марий йулам шымлаш кумыландаш;

киндым аклаш туныкташ.

Урокын типше: комбинированный.

Ешартыш материал: слайд-влак, сапондо, кылта.

Урокын эртымыже.

I. Орг. момент.

- Салам лийже. Шичса. Айста икте-весе деке шыргыжал ончалына, поро кумылым тыланена да урокнам тÿҥалына.

II Мöҥгö пашам тергымаш.

- Эн ончыч мöҥгылан пуымо пашадам терген налына. Кö каласа мöҥгö пашалан мо пуалтын ыле?

- Мöҥгö пашалан кучык сочиненийым кинде, киндым ончен куштышо лишыл еҥ - влак нерген возаш пуалтын ыле.

• Кö шке кумылын пашажым лудын пуа? (Сочиненийдан лÿмжым каласыза.)

Сочиненийым лудмаш. Икмыняр тунемше сочиненийжым лудеш. Молыштыным урок мучаште поген налына. Слайд 1.

- Чын Кугу Ачамландылык сар годым (1941-1945 ийлаште) пеш неле илыш лийын. Ял ден олалаште шонгыен, удырамаш да йоча-влак веле лийыныт. Пычал кучен кертше ен тушман дене кредалаш каен. Сандене удырамаш-

влаклан поръен пашамат шукташ логалын. Шошым ме могай кугу пайремым палемдена?

- Ага тылзын 9-ше кечыштыже Сенымаш кече пайрем лиеш.

- Чын, 2015 ийыште Кугу Ачамландылык сар пытымылан 70 ий темеш.Йоча-влак ме тиде шучко сарым нигунам мондышаш огынал.

Умбакыже ко шке пашажым лудын ончыкта?

Вес тунемше лудеш.

• Пеш сай. Чынак, ожно уржа-сорла пагытыште паша-кид шагаллан верч туныктышо- влак гына огыл тунемше- влакат колхозлан полшаш коштыныт, колхоз амбарыште шурным пуалтеныт. Мыят школышто тунемме годым кажне шыжым пуалташ коштынам. Латкок шагат йуд марте пашам ытенна гынат, нойымо шижылтын огыл.

Вес тунемше лудеш.

-Валян аважат чын туныктен ойла. Эше иктаж-ко, лудаш кумылан ен уло?

Йоча-влак, колыштмо сочинений-влак келшышт? Могай отметкым шындаш лиеш? Ко кузе шона?

Молан?

Икте-весын пашам аклымаш. Самооценка.

Келшем.

- Ну тугеже творческий паша тетрадьдам урок мучаште тергаш сдатледа. Иктешлыше отметкым журналыш вес урокын шындена.

III. Урокын темыжым, цельжым да задацыже-влакым рашемдымаш.

• Айста ынде шоналтена , мемнан пасулаште могай пырчан шурным ончен куштат?

- Пасушто уржам, шыданым, шульым, шожым да тулеч молымат ончен куштат.

• Тыште мо- влакым ужыда? Слайд. Гербарий.

- Тыште уржа, шыдан, шульо улыт.

• Чын, мемнан пасуна шурнылан поян. Шурно погымаште эре ончылно улыт: Айдимиров Юрий, Байгильдин Владислав, Байдимиров Сергей. Тыгай ен-

влаклан кора таче мемнан устембалне тамле кочкыш- влак улыт. Могай марий кочкыш- влакым те паледа?

• Когыльо, перемеч, кинде, мелна.

• Моло кочкыш- влак нерген палнеда гын, теве тиде «Марийская крестьянская кухня» книгам ончал кертыда. А могай кочкышыжо кажне пайремыште вашлиялтеш? Тудын нерген туштат уло: «Вичкыж, тамле пайрем еда устембалне»

- Мелна.

• А кызыт шоналтыза, мо деч посна мемнан ик кочкышнат огеш эрте?

- Кинде.

• Чын. Кинде деч посна иленжат огына керт.

Кинде нерген шуко сылнымутан литературат возалтын. Кинде нерген эше кугурак класслаштат ойлаш туналына.

- Тугеже таче ме тендан дене мо нерген ойлаш туналына. Темына могай лиеш?

- Кинде нерген.

- Киндым куштымо паша нерген.

- Шурным да кинды куштышо-влак нерген.

- Кинде деке сай кумыл нерген.

- Кинде – илыш.

- Чын. Урокнан темыже «Кинде- илыш вий». Таче ме тендан дене Н. С. Мухинын «Шурно» почеламутшо дене палыме лийына.

• Ынде тетрадьнам почына. Тачысе числам, урокнан темыжым возыза. «Кинде - илыш вий».

_ Тетрадеш возымеке темым шоналтыза. Мом ме урокышто ыштена?

Мом ыштышаш улына?

Урок мучашлан мом пален налшаш улына?

-Поэтын илыш корныж дене палме лийшаш, почеламут гыч сылнештарыме йон-влакым палышаш, сылнын лудын мошташ тунемшаш улына.

- Кызыт чыланат экранысе портретым ончалына. Мом тудын нерген каласен кертыда?

IV. Поэтын илыш корныжым шымлымаш.

- Айста ынде слайдыш ончална. Мом те ужыда? Тудын нерген мом каласен кертыда?

- Тиде портретыште поръеным ужына.

-Тудо лопка санган, шинчаже тура онча.

- Интеллигентла коеш.

• Тиде ко? Ко каласен кертеш?

- Николай Семенович Мухин.

• Чын. Тиде марий поэт, драматург да туныктышо Николай Семенович Мухин. Кокымшо монго пашада Николай Семенович Мухинын илышыж але творческий корныж гыч онай фактым кычал муын толаш ыле. Николай Семенович нерген мом каласен кертыда?

- Николай Семенович туныктышо ешеш шочын. Ачаже 5 ияшыж годымак колен. Тудлан изинек турло неле пашам ышташ логалын.

- Тудо кенежым ялыште кутум кутен, чодыра гыч пуым шупшыктен., смола заводышто пашам ыштен.

- Н. С. Мухин, С. Г. Чавайн ден Г. Микай семынак марий сылнымутлан корным, туналтышым пыштыше кокла гыч иктыже. Тудо 1890 ий 25ноябрьыште Морко район Олыкъялеш шочын. Слайд карта. Ачаже туныктышо лийын, аваже лудын возен моштен огыл гынат, шуко палаш тыршыше рвезе тудын дечат сылне мурым, онай йомакым, калык мутым колын. Йоча годсо илышыже йосо лийын. Тудо изи гычак киндын акшым пален кушкын.

- Кристина мом ешарынеже?

- Тудо кандаш ияш Арын школышко тунемаш пурен. Тудын ешыже йорло лийын. Садлан шукшо, тумышан мыжерым чиен, йолыштыжо йыдал лийын, а телым шокшо упш олмеш картуз дене коштын. Монгыж гыч ик арнялан ик сукыр киндым налын каен да куд ужашлан пайлен куд кечылан ситарен, паренгыжат лийын огыл.

- Колыда ик сукыр кинде ик арнялан. Моткоч йосо лийын. Но туге гынат, Николай Семенович тыршен тунемын. Арын школ деч вара 1905 ийыште Унчо школышко тунемаш пура. 1907 ийыште, Унчо школым тунем пытарымеке, школышто пашам ышташ туналеш, самырык тукымым туныкта.

- Максим ешарынеже? Колыштына.

- Икымше почеламутшо-влакым тудо Унчо школышто тунеммыж годым возен. Тиде «Шошо» да «Турийын мурыжо».

- Маша могай онай событийым каласа.

- Николай Семенович Первый мировой сарыште лийын.

- Туге, чын ойлет. Тений тиде сар туналмылан 100 ий темеш. Тидымат ме шарнышаш улына.

- Аня мо дене палдара.

- Поэтын шочмо ялыштыже музей-порт уло. Тушто пашам Николай Семеновичын изажын уныкаже Сошин Лев Александрович ышта.

- Чын. Олыкъялыште Николай Семеновичын музей-портшо уло. Слайд-влак. Музей.

• Н. С. Почеламутымат, драмымат возен. Школышто тунемаш книга-влакымат ямдылен.

V. «Шурно» почеламут дене паша. Пенгыдемдымаш.

-Кызыт тудын «Шурно» почеламутшо дене палыме лийына. Эн ондак текстым умылаш куштылго лийже манын мутер дене пашам эртарена. Слайд-влак

-Айста экраныш ончалына.

Мутер дене паша.

тутло- тамле (вкусный)

вудонгыла- толкын онго лиеш

кашын шургем уржавуй –

шойышталт- кидше дене авыра,

уржавуй – колос

урман - шот

нойым урман - шот

кылта- сноп

кожмак- чулым

кашын шÿргем уржавуй

Туныктышо сылнын лудын пуа.

Самостоятельный паша.

• Шоналтыза почеламут могай кумыл дене возалтын? Кузе шонеда?

- Почеламутышто куанат, шулыкан шулышат шижы

• Почеламытым лудмеке тендан шинча ончылныда могай сурет- влак суретлалтыч?

-Почеламутышто уржа пасу, уржавуй-влакын койыш шоктышышт, туредше-влакын неле пашашт, илышыште киндын верже.

• Чын чапле киндым ончен кушташ тунемаш кулеш, тиде неле паша. Кинде верч чот шогаш кулеш. Молан поэт уржа нерген воза? Ожно, Кугу Отечественный сар жапыштат, сар деч варат пасулаште эре уржам уденыт. Уржа – тиде кинде калыкын.Ожно трактор монь лийын огыл. Ко пала кузе курал удент?

- Имне дене куралыныт, сорла дене туредыныт, чыла пашам кид дене ыштеныт.

- Пален ойледа. Ожно имне але ушкыж дене пасум куралыныт. Слайд. Вара кид дене уденыт. Слайд. Сорла дене туредыныт. Слайд. Музей гыч экспонат. Кылташ поген, кылтам пидыныт да чумыреныт. Слайд. Кошкымеке сапондо дене шийыныт. Музей гыч экспонат. Вара иже уржа пырче лийын. Тудым адакат кид дене ложашыш савыреныт. Чыла еныныт вудвакшыже лийын огыл. Южгунам шурныжат шуко лийын огыл. Сандене кажне ешын суртыштыжо кидвакш (жернова) лийын. Музей гыч экспонат.

Физминутка.

Кызытсе шурнын корныжо.

- Ужыда могай неле корным шурно пырче мемнан устел марте эрта? Сандене кинде деке могай кумылан лийман?

Йоча-влакын вашмутышт.

Тиде пашам ме мо дене танастарен кертына?

- Тунеммаш дене.

-Тиде почеламутын темыж ден идейжым рашемдашлан могай мут- влак келшен толыт?

-Пасу, уржа, уржавуй, туредмаш, тунемше, книга, уш…

• Чын. Лирический геройоын кинде дек койыш- шоктышыжо могай?

-Тудо киндым акла. Шурно пасу ден кайымыж годым ниялта. Пасушто ошкылмыж годым тошкалаш огеш точо.

• Чын. Лирический герой киндын акшым пала. Лирический герой нерген мом каласен кертыда, кушеч тудо улеш?

• - Ял гыч. Тудо ялыште шочын, киндын акшым пала, шке калыкшым йората до пашаж дене кугешнен мошта.

• Кузе шонеда лирический геройын чон шижмашыже поэтлан лишыл мо?

-Лишыл. Н. Мухин шкежат шочмо мландыжым, тудын пуртусшым, калыкшым йоратен, сандене мыланна тыгай почеламут- влакым коден.

-Кузе шонеда почеламутышто могай корно- влак эн кулешанлан шотлалтыт?

«…Поро илыш куштыжым…»

• Могай сылнештарыме йон- влакым паледа?

-Эпитет, танастарымаш, олицетворений.

Пар дене паша.

- Ынде айста пар дене пашам ыштен налына. 2 минут икте-весе дене канашен почеламут гыч сылнештарыме йон-влакым муын, возен лукса.

Почеламутышто могай сылнештарыме йон- влак шинчашда перныш?

-Эпитет- влак: шортньо

-Танастарымаш- влак: вудонгыла койылда, мукш деч саклен кайыме гай.

-Олицетворений: сакалтен, кутырат, эртарат.

• Почеламутым лончылышна, айста сылнын лудын ончыктена. 2-3 минут ямдылалтына.

(Тунемше- влак почеламутым лудыт)

Ойӧрӧ-влак дене паша.

Киндым кышкылташ, кӱвар ӱмбак але мландыш кинде пудыргым йоктараш сай огыл, сулык лиеш.

VI. Иктешлымаш.

• Кызыт каласыза тачысе урокышто мо нерген ойлышна? Урокысо темые дене кызытсе илыш узе кылдалтыт?

-Поэт Н. Мухинын илыш корныж да «Шурно» почеламутшо нерген ойлышна.

• Тачысе урок гыч мом уым пален налда?Урок туналтыште шындыме цель ден задаче-влакыш шуна? Цель-влакым ушештарымаш.

-Киндым аклаш, перегаш кулеш. Шочмо мландым йораташ, кинде куштышо- влак дене кугешнаш.

• Чын. Кинде - тиде илыш вий. Кинде деч посна илыш уке. Молан манаш гын, сар жапыште кинде укелан верч шуко енын умыржо курылтын, шуко ен шужен колен. Сар жапыште айдемылан 100-200 грамм кинде гына логалын.

- Илышыште тачысе урок кузе кучылталтеш.

- Ынде айста шканна акым пуэна. Самооценка.

VII. Мöҥгö пашам умылтарымаш.

-Мöҥгö пашалан «Шурно» почеламут гыч ужашым тунемаш (шагалже 2 строфа).

1-ше группа кинде нерген калыкмут-влакым возен толеш.

2-шо группа паша нерген калыкмутым возен толеш.

3-шо группа ожсо салтак илыш нерген интернетыште материалым , историй гыч справкым ямдылен толеш.