Кинилэр кыайыыны уһансыбыттара

СӨ үөрэҕириитин министиэристибэтэ

Ньурба оройуонун үөрэҕириитин управлениета

П.С. Егоров аатынан Акана орто оскуолата

Кинилэр Кыайыыны уһансыбыттара

Үлэни толордо: 6-с кылаас үөрэнээччитэ Николаев Семен

Салайааччы: Иванова Агафья

Семеновна

2024 с.

Үлэ тоҕоостооҕо

Эдэр көлүөнэ Улуу Кыайыыны уһансыбыттар ааттарын үйэтитиэхтээхпит. Биһиги кинилэр курдук дойдубутугар бэриниилээх, норуоппутугар туһалаах дьон буола улаатыахтаахпыт.

Үлэ сыала: Төрүттэрим Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр Кыайыыны уһансыбыттарын билии.

Бу сыалы ситиһэргэ маннык кэккэ сорук турар:

- Матырыйаал хомуйуу;

- Матырыйаалтан ылан төрүттэрим туһунан бэлиэтээһиннэри оҥоруу.

Кыргыһыы толоонугар курдук сэрии ыар сылларыгар тыылга дьон уйана-хатана, өлөрө-тиллэрэ, ким туга-ханныга быһаарыллыбыта.

Биһиги дьиэ кэргэни, эбэлэрбитин, эһэлэрбитин сэрии ыарахан күннэрэ тумнубатахтара.

Семенов Алексей Николаевич (1914-1943)

Таайым Семенов Алексей Николаевич армияҕа маҥнайгы ыҥырыыга баран кырыктаах кыргыһыыттан эргиллибэтэҕэ.

Кини 1917 сыллаахха Аканаҕа Сайылык Уркаачаахха төрөөбүтэ.Аҕата Семенов Николай Семенович, Көмүс Ньукулайынан биллэр, кини олоҥхоһут, тойуксут этэ, ийэтэ Агааппыйа диэн ааттааҕа.

1935 сыллаахха “Кыһыл Бэрэ” колхоһу тэрийсибитэ. Колхозка чилиэнинэн киирбитэ. Колхозка үлэлии-үлэлии ликбезкэ учууталлаабыта. Комсомол чилиэнэ этэ. Нэһилиэк үлэтигэр көхтөөхтүк кыттара. Депутатынан талыллыбыта.

Таайым 1941 с. бастакы ыҥырыыга сэриигэ аттаммыта. 1943 с. муус устар 7 күнүгэр Ленинградскай фроҥҥа сэриилэһэ сылдьан өлбүтэ. Ефрейтор званиелаах этэ. Взводка командирбын диэн, сэриигэ 4 төгүл улахан кыргыһыыга кытынным диэн суруйбута. Ленинградскай уобалас Тосненскай оройуонугар Смердыня дэриэбинэҕэ көмүллүбүтэ.

2018 с. эбэм балта Зоя Семеновна кыыһынаан таайбыт көмүллүбүт сиригэр Смердыняҕа бара сылдьыбыттара, уҥуоҕар төрөөбүт буорун илдьэн уурбуттара.

Семенов Семен Николаевич-Көмүс Сэмэнэ (1906 – 2001)

Улахан таайым Семенов Семен Николаевич 1906 с. Кыһыл Бэрэҕэ төрөөбүтэ.

Сэмэн армияҕа барбатаҕа, хараҕынан сыыллыбыта. Онон колхозка үлэлии хаалбыта, ферма биригэдьиирэ буолбута. Үлэһит илии дьахталлар этилэр. Кинилэри салайан хотон туппуттара, баҕана үүттэрин хаспыттара, Сэмэн икки сыл биригэдьиирдээбитэ, онтон икки сыл кэриҥэ (от түҥэтээччи) завхоз буолбута.

1943 с. Тиксиигэ үлэ фронугар баран таһаҕас таһыытыгар үлэлээбитэ. Саас баран баран күһүн кэлбитэ.

Акана кулуубун тутуу

Акана оскуолатын тутуутугар

Кэлин таайым Сэмэн уус идэтин сайыннарбыта. Колхоз бастакы миэлиҥсэтин маастардаан туттарбыта. Ол кэмтэн 40 сыл устата тохтоло суох нэһилиэк бары тутууларын туттарбыта.

Ордук биллибит тутууларынан 1948-1949 сылларга Мархатааҕы

МТС тутуулара буолаллар. Ити тутуулары кини туттаран

оройуоҥҥа биллэр тутааччы аатын ылбыта.

1952 сыллаахха Ньурбаҕа ССКП райкомун дьиэтин туттара

ыҥырбыттара.

Семен Николаевич кэргэнэ Марфа Петровналыын

Семен Николаевич тутууну салайбыт кэмин устатыгар тутуу хаачыстыбатын ирдиирэ. Тутууга дьоллоох дьон үлэлииллэр: кинилэр оҥорбуттара, туппуттара дьон хараҕар быраҕыллар, өр кэмҥэ дьоҥҥо-норуокка туһалыыр.

Таайым Семен Николаевич (Көмүс Сэмэнэ) 2001 сыллаахха 95 сааһын туолан баран ииппит кыыһыгар олорон, сиэннэрин көрсөн, улаатыннаран баран бу дойдуттан барбыта.

Семенова Мария Николаевна (1930-1981)

Хос эбэм Семенова Мария Николаевна Хаҥаласка 1930 сыллаахха дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕата Дуораан диэн киһи, ийэтэ Балааҕыйа диэн дьахтар эбит, кини иккис оҕоннон төрөөбүтэ. Ийэм иккилээх эрдэҕинэ Балааҕыйа эдьиийэ аах Агааппыйалаах ииттэ ылбыттара.

Сэрии кэмигэр дьахталлар, оҕолор уонна армияҕа ыҥырыллыбатах эр дьон өттө хаалан колхозка үлэлээбиттэрэ.

Мария кэргэнэ Семен Ивановичтыын

Хос эбэм Маайа дьиэҕэ олорбокко, үлэ ыарахаттарыттан чаҕыйбакка аҥаар кырыытыттан үлэлэспитэ. Эбэбин Маайаны олус хорсун-хоодуот, кыайыылаах-хотуулаах үлэһит, үөрэ-көтө сылдьар үтүө майгылаах, түргэн-тарҕан туттуулаах кыыс этэ диэн хайгыыллара.

Хос эбэм 1947 сыллаахха Саха АССР Комсомол обкомуттан Бочуотунай грамотатынан, “Сэрии сылларыгар килбиэннээх үлэтин иһин” Сталин төбөлөөх мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Кэлин ыарыһах буолан үлэлээбэтэҕэ. Үс оҕону төрөтөн, иитэн, үөрэттэрэн баран 1981 сыллаахха өлбүтэ.

Николаев Семен Иванович

Хос эһэм Николаев Семен Иванович ахтыытын суруйан хаалларбыт: “Мин 1930 сыллаахха Сатаҕа дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтүм. Сэрии кэмигэр оскуола ыраах буолан кыайан үөрэммэккэ 4 кылаас үөрэхтээхпин. Кыра эрдэхпиттэн колхозка үлэлээбитим.

Сэрии кэмигэр, аччык саҕана, от үлэтигэр оттуур дьон аһылыктара аҕыйах буолан күөлтэн балыктаталлара. Эбии аһылык булунар сыалтан оччотооҕу “Эдэр большевик” колхозка Григорьев Потап Григорьевич диэн киһини кытта Дьугудьаар диэн күөлгэ илиминэн маарылыыр этилэр. Онно түүнү быһа кутаа уотугар собо үөлэн буһарар этим. Сарсыарда эрдэ балыктаан кэллэхпитинэ звено аайыттан биһигини кэтэһэн олорор буолаллара. Ааспыт сэрии курдук хаһан да буолбатыгар, оҕолорум, сиэннэрим дьоллоохтук, соргулаахтык олороллоругар баҕарабын.”

Хос эһэм туһунан Николаев В.Н. – Куххата “Төрөөбүт түөлбэбит – биһиги төлкөбүт” диэн кинигэҕэ маннык суруйбута:

“ Николаев Семен Иванович – рационализатор, дэгиттэр идэлээх механизатор. Тракторист, нэһилиэк бастакы комбайнер-механига, бастакы электросварщик, монтажник. 1944 сылтан комсомол чилиэнэ, 1961 сылтан ССКП чилиэнэ, коммунистическай үлэ ударнига. Үлэ ветерана.

Колхоһугар 1955-1967 сс. сайын комбайнҥа, кыһын гусеничнай тракторга үлэлээбитэ.

1967 с. Ньурбатааҕы РТС-ка киирэн электросварщик идэтигэр үөрэммитэ.Үрдүк кылаастаах сварщик, туйгун слесарь, бастыҥ тимир ууһа. 1985 с. пенсияҕа тахсыбыта, үлэтэ тохтообот кадровай булчут буолбута.”

Мин хос эһэм Аканаҕа киирии аартыкка 1970 сыллаахха оҥорбут чорооно.Афанасьев Афанасий Федотович эскиһин оҥорбута, хос эһэм сваркалаабыта.

Ленин төрөөбүтэ 100 сылыгар 1970 сыллаахха хос эһэм сваркалаан оҥорбута, 50 сыл буолан баран аспыттара, капсула харалла сыппыта.

Семенов Семен Николаевич (Көмүс Сэмэнэ) уонна Николаев Семен Иванович ааттарын ааттатар сыаллаах анал бириэмийэни кыргыттара эбэм – Иванова Агафья Семеновна уонна эдьийим Николаева Зоя Семеновна олохтообуттара. Кинилэр бириэмийэлэрэ үлэҕэ сүрэхтээх, дьоҕурдаах үтүөкэн уол оҕоҕо сылын ахсын туттарыллар.

Сэрии кытаанах күннэригэр бэйэлэрин харыстаабакка үлэлээбит, олоххо дьулуурдарынан, сырдык ыраларынан кыайыыны уһансыбыттар ааттара умнуллубат.

Мин бу үлэбиттэн суостаах сэрии ыар сылларыгар хос эһэлэрим, хос эбэм туһунан элбэҕи биллим. Биһиги үүнэр көлүөнэ кинилэри холобур оҥостуохтаахпыт диэн санааҕа кэллим.

Болҕомтоҕут иһин махтал!