Класіфікацыя пераказаў: навучальныя, кантрольныя, экзаменацыйныя. Пераказ як спосаб фарміравання камунікатыўных уменняў і навыкаў; эфектыўныя прыёмы для аналізу тэксту, вызначэнне тэмы, ідэі, кампазіцыйных і моўных з’яў.

Класіфікацыя пераказаў: навучальныя, кантрольныя, экзаменацыйныя. Пераказ як спосаб фарміравання камунікатыўных уменняў і навыкаў; эфектыўныя прыёмы для аналізу тэксту, вызначэнне тэмы, ідэі, кампазіцыйных і моўных з’яў.

Пераказ

Пераказ – від работы па развіцці маўлення, які фарміруе ўменне дакладна перадаваць змест выказвання, ствараць тэкст на аснове прапанаванага.

Пераказ

• Дапамагае авалодаць маўленчай дзейнасцю на роднай мове;
• садзейнічае выпрацоўцы ўменняў слухаць, чытаць, гаварыць і пісаць;
• вучыць аналізаваць, сінтэзаваць, выдзяляць галоўнае.

Праца над пераказам звязана з фарміраваннем як агульных, так і спецыфічных камунікатыўных уменняў.

Агульныя ўменні:

• уменні, звязаныя з разуменнем зместу;
• логіка-кампазіцыйныя ўменні;
• моўныя ўменні
• уменне правіць тэкст, удасканальваць напісанае.

Спецыфічныя ўменні:

• раскрываць тэму і асноўную думку тэксту пэўнага стылю, тыпу і жанру;
• паслядоўна выкладаць падзеі, не парушаючы часавых, прасторавых, прычынна-выніковых сувязей;
• перадаваць логіку і кампазіцыю тэксту-арыгінала;
• выкарыстоўваць моўныя сродкі ў адпаведнасці з камунікатыўнай задачай.

Класіфікацыя і віды пераказаў

• Па мэце правядзення: 1) навучальны; 2)кантрольны; 3) з лінгвістычным заданнем.
• Па спосабу перадачы зместу: 1) блізкі да тэксту; 2) выбарачны; 3) з творчым заданнем.
• Па адносінах да аб’ёму тэксту: 1) падрабязны; 2) сціслы.
• Па ступені самастойнасці: 1) з папярэдняй падрыхтоўкай; 2) самастойны.
• Па ўспрыманні тэксту: 1) па праслуханым тэксце; 2) па прачытаным тэксце; 3) па тэксце, успрынятым на слых і зрокава.
• Па адносінах да характару тэксту (па тыпу і стылі маўлення): 1) пераказ-апісанне;

2) пераказ-разважанне; 3) пераказ-апавяданне з элементамі апісання; 4) пераказ тыпу характарыстыкі 5) пераказ у навуковым, мастацкім

• ці публіцыстычным стылі.
• Па форме маўлення: 1) вусны; 2) пісьмовы.

Віды пераказаў

• падрабязны пераказ патрабуе ад вучняў узнаўлення тэксту-арыгінала ў той самай кампазіцыйнай форме (з захаваннем асаблівасцей яго зместу);
• выбарачны пераказ (узнаўляецца не ўвесь тэкст, а толькі частка);
• сціслы пераказ (гэта такі пераказ, пры якім адбываецца сціслая і абагульненая перадача зместу зыходнага тэксту);
• пераказ з творчым заданнем (лагічны працяг або дапаўненне зыходнага тэксту.

ПАДРАБЯЗНЫ

перадача зместу тэксту, ідэйнай задумы з захаваннем тыпу тэксту і яго кампазіцыйных і моўных асаблівасцяў.

ВЫБАРАЧНЫ

перадача зместу часткі тэксту па абранай тэме (змест, кампазіцыя і тып тэксту не захоўваюцца).

СЦіСЛЫ

перадача галоўнага (асноўнага) са зместу тэксту шляхам выкарыстання розных моўных сродкаў сціску зместу тэксту (дэталі і падрабязнасці апускаюцца).

З ТВОРЧЫМ ЗАДАННЕМ

Унясенне пэўных змяненняў у змест або кампазіцыю зыходнага тэксту:

• замена асобы апавядальніка;
• дапаўненне тэксту элементамі апісання ці разважання;
• перастаноўка частак зыходнага тэксту…

Г. Валочка «ПЕРАКАЗ ЯК СРОДАК ФАРМІРАВАННЯ Ў ВУЧНЯЎ НАВЫКАЎ ЗВЯЗНАГА МАЎЛЕННЯ» (Роднае слова 2011/10)

Кожны з пераказаў выконвае сваю ролю ў фарміраванні камунікатыўных уменняў, мае сваю методыку правядзення і адрозніваецца характарам аналізу матэрыялу .

Методыка працы над напісаннем пераказу

• чытанне тэксту пераказу;
• комплексны аналіз тэксту, які складаецца са зместавага, стылістычнага, тыпалагічна-кампазіцыйнага аналізу і аналізу функцыянавання моўных сродкаў (пры напісанні навучальнага пераказу – з дапамогай настаўніка; пры напісанні кантрольнага/ экзаменацыйнага пераказу – самастойна);
• вусны пераказ тэксту (пры напісанні навучальнага пераказу);
• паўторнае чытанне тэксту;
• стварэнне першага (чарнавога) варыянта пераказу;
• трэцяе чытанне тэксту (пры неабходнасці і толькі пры напісанні падрабязнага пераказу);
• самаправерка, удасканаленне (рэдагаванне) напісанага.

Комплексны аналіз тэксту

• зместавы аналіз: асэнсаванне загалоўка і яго суадноснасці з тэмай і асноўнай думкай (або вызначэнне тэмы і асноўнай думкі тэксту, падбор загалоўка, які перадаваў бы тэму ці асноўную думку тэксту); вызначэнне колькасці тэм, падтэм і мікратэм, спосабу і сродкаў сувязі сказаў і частак у тэксце;
• тыпалагічна-кампазіцыйны: вызначэнне тыпу маўлення (вядучы тып, спалучэнне розных тыпаў); аналіз кампазіцыйнай схемы тэксту, вызначэнне судноснасці пачатку і канца;
• жанрава-стылістычны: вызначэнне стылю і жанру маўлення, выдзяленне характэрных для канкрэтнага стылю і жанру моўных сродкаў і стылістычных прыёмаў, якія выкарыстоўваюцца аўтарам для вырашэння пэўнай камунікатыўнай задачы.

ПЛАН АНАЛІЗУ ТЭКСТУ

1. Асэнсаванне загалоўка.

2. Тэма.

3. Асноўная думка.

4. Ключавыя словы

5. Тып маўлення: апавяданне, апісанне, разважанне .

6.Стыль:

гутарковы (зносіны, абмен думкамі сярод сяброў);

навуковы ( передача навуковай інфармацыі );

афіцыйны (дзелавая інфармацыя, законы і дакументы);

публіцыстычны (уздзеянне на слухача падчас выступу ці на чытача праз артыкул у газеце);

мастацкі (уздзеянне на чытачоў праз мастацкі твор).

7. Будова тэксту ( абзацы, простая мова, дыялог ).

8.Сінтаксічная арганізацыя тэксту (простыя і складаныя сказы; злучнікі паміж часткамі складанага сказа ; віды сказаў па мэце выказвання).

Алгарытм эфектыўнага чытання

Раскласці інфармацыю з тэксту па блоках:

-аўтар, назва;

-факты;

-дзеянні;

-асноўная ідэя тэксту;

-Выснова.

А. А. Лявонцьеў апісвае эксперымент, у час правядзення якога ўдзельнікі ўспрымалі адзін і той самы тэкст, але пры розных умовах: без інструкцыі, у форме дыктоўкі, з устаноўкай запомніць, вызначыць асноўную ідэю, выказаць меркаванне.

Вынікі эксперыменту паказалі найбольшую эфектыўнасць разумення ў трох апошніх выпадках, гэта значыць, калі мелася канкрэтная ўстаноўка на запамінанне або асэнсаванне.

-

парады вучням

• Пры першым чытанні слухайце тэкст уважліва. Звярніце ўвагу, які тып маўлення ўласцівы яму, асаблівасці якога стылю мовы вам неабходна перадаць. Сфармулюйце для сябе тэму і галоўную думку тэксту (пра што вам трэба расказаць, што апісаць, над чым паразважаць і да якога вываду прыйсці).
• Калі тэкст чытаецца другі раз, вы можаце рабіць якія-небудзь паметкі: апорныя словы і спалучэнні слоў, змест простай мовы і інш. Пры неабходнасці экзаменатар звычайна тлумачыць некаторыя словы і выразы або нават запісвае іх на дошцы (як правіла, гэта словы іншамоўнага паходжання, якія рэдка ўжываюцца, або словы з лексікі абмежаванага ўжытку: прафесіяналізмы, дыялектызмы, устарэлыя словы).
• Цяпер вам трэба пераказаць тэкст. Спачатку пішыце так, як вам запомнілася. Затым загляніце ў запісы, зробленыя падчас другога чытання, і ўнясіце патрэбныя змяненні, дапаўненні.

парады вучням

• Прачытайце, што ў вас атрымалася; пры гэтым сачыце за тым, каб выказванне вызначалася паслядоўнасцю, лагічнасцю. Каб не было сказаў, сэнс якіх цяжка або ўвогуле нельга зразумець (няправільна пабудаваны сказ, прапушчана слова, няўдалы парадак слоў і г. д.). Калі трэба, Перабудоўвайце сказы, замяняйце ці перастаўляйце словы.

• Прачытайце тэкст яшчэ раз, звяртаючы ўвагу на тое, ці ўдала вы падзялілі яго на абзацы. Пры наступным чытанні праверце напісанне слоў і пастаноўку знакаў прыпынку. Важна асэнсаваць, для чаго патрэбны той ці іншы знак прыпынку (што ён раздзяляе) і які знак павінен стаяць у кожным канкрэтным выпадку (калі вы не ўпэўнены, лепш перабудаваць сказ такім чынам, каб знак прыпынку не выклікаў у вас пытанняў).

парады вучням

• Некалькі хвілін адпачніце, а потым перапісвайце работу на чыставік. Старайцеся не рабіць выпраўленняў і пісаць разборліва, думайце над кожным пераносам.

• Прачытайце напісанае яшчэ раз. Зверце чыставік з чарнавіком (ці не прапусцілі якое-небудзь слова, знак прыпынку, ці не забыліся выдзеліць абзац). Калі дазваляе час, крыху адпачніце і потым яшчэ раз прачытайце сваю работу так, як чыталі чарнавік.

Магчымасці пераказу ў фарміраванні камунікатыўных уменняў будуць паспяхова рэалізаваны толькі пры ўмове сістэматычнага выкарыстання на ўроках беларускай мовы розных відаў навучальных пераказаў, практыкаванняў і асобных заданняў, якія садзейнічаюць фарміраванню навыкаў звязнага маўлення.

Жадаю творчых поспехаў!