Конспект урока " Подлежащидин уьлкведиз фин"

Адаева Гюлназ Абусаидовна

Муниципальное Бюджетное Общеобразовательное Учреждение

«Гимназия №18» г.Дербент.

Адаева Гюлназ Абусаидовна—

учитель лезгинского языка и литературы

ПУТЕЩЕСТВИЕ В СТРАНУ ПОДЛЕЖАЩЕГО

ОТКРЫТЫЙ УРОК ЛЕЗГИНСКОГО ЯЗЫКА

*

«Новый Кавказ» - «Кюринские зори» 2022. 20 с.

Подлежащидин уьлкведиз фин

Магьачкъала—Кьасумхуьр

2022

20

1

19

Лезги чIалай ачух тарс: «Подлежащидин уьлкведиз фин»……………………….. Тарсунин финиф. Тарс тешкилун…… Гафарин диктант……………………….. Суалар………………………………….. ЦIийи темадал элячIун. Подлежащие квез лугьуда?........................................... Подлежащияр гьихьтин паярикай жеда? Подлежащияр гьихьтин падежра жеда? Ял ягъунин декьикьа………………… Ктабрин винел кIвалах……………… Синквейн…………………………….. Тарс акьалтIарун……………………. КIвалин кIвалах……………………...

3 4 6 6 7 8 9 12 12 16 17 17

74.204.6

А -50

Муниципальное Бюджетное Общеобразовательное

Учреждение

«Гимназия №18» г. Дербент

Адаева Гюлназ Абусаидовна—

лезги чIалан ва эдебиятдин муаллим

ПОДЛЕЖАЩИДИН УЬЛКВЕДИЗ ФИН

Л Е З Г И Ч I А Л А Й А Ч У Х Т А Р С

«ЦIийи Кавказ» - «Куьредин ярар» 2022. 20 ч.

КЬ И Л Е Р

Для заметок

Тарсунин кьил:

«ПОДЛЕЖАЩИДИН УЬЛКВЕДИЗ ФИН»

Метлебар:

• аялариз подлежащидикай чирвилер гун:

• аялрихъ галаз алатай тарсар рикlел хкун;

• жуван дидедин чlал гегьеншарун ва кlанарун;

• иердиз кхьиз ва кlелиз чирунин тербия гун.

Тадаракар:

ктабар, тетрадар, карточкаяр, карта, компьютер.

Гафарин винел кIвалах:

сиягьат- экскурсия,

Тарсунин финиф.

Тарсунин финиф

1. Тарс тешкилун.

М.* — Саламалек, азиз мугьманар, аялар!

Лезги чIалан тарс я къе.

Аквада чаз куь чирвилер, алакьунар Синтаксисдин уьлкведа жеда къе чун.

М.— Къенин чи тарс адетдинди тушир тарс я. Къе чун илимдин рехъ ахтармишун па- тал яргъа уьлквейриз къекъвез фида.

Чун гьиниз фидатlа, куьне исятда кросс- ворд ацlурайла, чир жеда.

Кроссворддин суалар

Суалриз жавабар гайила, сад лагьай гьарф чна доскадал эцигда.

1. Гьар суалдиз жеда вуч?

(Жаваб)

1. ЧIала авай гафариз вуч лугьуда?

(Лексика)

1. " ЧIехи" . И гафуниз синоним жагъура.

М.* - Муаллим.

1. Тарс акьалтlарун.

Чна вирида къе хъсандиз кIвалахна.

• Квез къенин тарсуна вуч чир хьана?

• Чна гьихьтин тапшуругъар кьиле тухвана ?

• Куьн гьихьтин гуьгьуьл (настроение) аваз переменадиз физва?

• Къенин тарсунай ( ) «5» атана.

(Слайд № 17)

1. Кlвалин кIвалах.

Ахъая вирида дневникар. Кхьихь кIвалин кlвалах.

Сочинение.

«Лезги чIал чи девлет я»

(Подлежащияр жагъура ва падеж къалура)

• Къарагъ вири кIвачел са капал квез тар- суниз къведайла авай чирвилер, муькуь капал

тарсуна къачур чирвилер эциг. Кьве капашни са- нал эциг и чирвилер куьбур я, абур артухара, ге- гьеншара лезги журналрин, газетрин куьмекдал- ди.

Куьн сагърай. Тарс куьтягь хьана.

ихьтинди язва:

1. Чирвилерин тавхана (дворец)

(Слайд № 14)

Мисалар кIватI хъия.

Аялар, чаз са тlимил кьван рехъ ама

«Подлежащияр» лугьудай уьлкведиз агакьиз. Чун квехъ галаз «Чирвилерин тавханадал» ага- кьна. Инал эхиримжи кIвалах (задание) ама.

1. Подлежащийрин уьлкве.

(Слайд № 15)

Эхирни-эхир чун вири гимида аваз подле- жащийрин уьлкведиз агакьна.

11. Синквейн:

1. ЧIал-

2. Хайи, жуван

3. Хвена, чирна, гьуьрметна кIанда.

4. Хайи чIалаз гьуьрмет ая, ам чи девлет я, чIал тийижир инсан чIехи бахтуникай магьрум я. Чахъ чи дидедин чIал амай кьван, сагъ я лезги халкь.

5. Рахун. (Слайд №16)

(Еке)

1. Алфавитда 8- гьарф. (Е)

2. Шаир Мегьамед Эмина вичиз къачур лакIаб.

(Етим)

1. Актив падеж квачиз, амай падежрин суалриз жавабар гудай предложенидин член.

(Дополнение)

1. Существительниди къалурда вуч?

(Предмет)

1. Кьвед лагьай дережадин са член.

(Определение)

1. Алфавитда 39- гьарф. (Щ)

2. Манаяр акси гафар. (Антонимар)

М. - Аферин аялар! Гила куьн килиг вири кроссворддиз ва чун вири къе гьи уьлкведиз

фида?

А.- Подлежащее. (Слайд №3).

Сиягьат (путешествие) чи гзаф гуьр- чег, рикl аладардай, машгъулардайди жеда, ву- чиз лагьайтlа чаз подлежащиди четин, гьар

жуьредин тапшуругъар гьазурнава. Заз чиз чна вирида и тапшуругъар гьерекатна куьтягьда. Квез виридаз хъсан рехъ хьуй!

Сифте чун вацlай тlуз фена кlанда. Чи вацlун тlвар язва:

1. Гафарин диктант. (Слайд №4)

М. – Исятда куьне, аялар, ахъая тетрадар, кхьихь число, классдин кlвалах. Сад лагьай кIвалах (задание) язва чаз гафарин диктант.

И гафар гзафвилин кьадарда актив падеж- да эциг:

духтур, муаллим, багъманчи, бустанчи, саларбан, алим, шаир.

И гафар теквилин кьадарда актив падежда эциг:

гам, жив, нехирбан, сикI, къаз, вацI, гапур.

1. Суалар.

Алатай тарс рикlел хкида:

1. Лезги чIала шумуд чIалан пай ава?

1. Талукьвилин падежда авай гаф гьим я?

а) Агьмедаз б) чи

в) кlекре

1. Артухан гаф гьим я?

а) къванцин б) багълари в) салар

1. Актив падеждин суалар гьибур я?

а) ни? куь?

б) нин? куьн? в) низ? Квез?

1. Подлежащидиз шумуд суал ава?

а) 4

б) 3

в) 2

И кIвалах (задание) чна дуьз авуна, чун рекье гьат хъийин. Цlийи тапшуругъ чи

ругъар кхьизва.

Камилахъ гзаф иер, гуьрчег хатl ава.

Муаллимди Камилаз тарсунай вад эцигна.

(Слайд № 1-13)

Аялар ,исятда за квез карточкаяр гуда.

Куьне а карточкаяр дуьздаказ ацlура:

I. Лезги чlала вири шумуд падеж ава?

а) 4

б) 5

в) 18

1. Кьилин членар гьибур я?

а) Дополнение б) Определение

в) Сказуемое ва подлежащее

1. Куь? – суалдиз жаваб гудай существи- тельное гьим я?

а) кlекре б) аялди

в) устlарди

1. Абурукай шумуд маналу чIалан паяр я?

2. Шиир:

Инсанрикай рахадайла, Суал гуда вуж? вужар? Чан алай ва алачир Амай затIар вуч? вучар? Дегиш жеда вад жуьре

Гаф падежриз цIемуьжуьд. Умуми ва хас тIварар Чирда кхьиз цIарба-цIар.

Лагь гьи чIалан пай ятIа?

1. Квез гьихьтин кьилин членар чида? (сказуемое ва подлежащее)

1. ЦIийи темадал элячIун: (Суалриз жавабар гуз чна кластер туькIуьрда)

Подлежащее квез лугьуда?

(Грамматикадин жигьетдай сказуемиди- лай аслу тир, сказуемиди къалурзавай гьере- кат, гьал, лишан вичиз талукь шейинин тlвар

тир ва адан чкадал ишлемишнавай маса тlва-

рарикай, тlварцlиэвезрикай хьанвай предложени- дин кьилин члендиз подлежащее лугьуда)

Подлежащидин суалар гьибур я?

(вуж? вуч? ни? куь?)

За мектебда дидедин чlал чирзава.

И предложенида кьилин членар гьибур я?

(Чирзава…сказуемое, за…..подлежащее)

1. Подлежащияр гьихьтин чlалан паярикай жеда?

А) Существительнидикай

(Лацу жив къвазва)

Б) Прилагательнидикай

(Кьуьзуьбурни рекьериз килигзава)

В) Числительнидикай (Къад пудаз пайиз жедач) Г) Тlварцlиэвезрикай (Накь чун куьчедиз фенай)

Д) Глаголдин формайрикай

(Шегьерда кlелзавайбур хуьруьз хтанай)

1. Атана пехъ Хъархъун тарал ацукьна.

2. Къизилдин гъед атана, Гъетербандиз лагьана.

3. Няниз виряй экъечlна Къиб.

4. Гьалтна адал гъуьрчехъан Тlиб.

5. Билбил вили цаварай Къизилгуьлдал эвичlна.

6. Гафарикай предложенияр туькlуьрун.

(Слайд №10)

Агъадихъ ганвай гафарикай предложенияр туькlуьрна, куь тетрадра кхьихь.

Хъсан, Камил, я, ученик.

Камила, тапшуругъар, тарсуна, кхьизва, лезги, чlалан.

Хатl, Камилахъ, иер, ава,гуьрчег,гзаф. Тарсунай, вад, эцигна,Камилаз, муаллим-

ди.

(Слайд № 11) (дуьз жавабар) Камил хъсан ученик я.

Лезги чlалан тарсуна Камила тапшу-

Арач. I п. – шаирдалди, аялралди, данадалди.

1. п. – шаирдивди, аялривди, данадивди.

2. п. – шаирдихъди, аялрихъди, данади- хъди.

3. п. – шаирдикди, аялрикди, данадикди.

1. Ял ягъунин декьикьа:

Экуьнахъ фад къарагъна, РакIар, дакIар ахъайна, Гъилер, чинар чуьхвена, Михьивилер авуна.

(Слайд № 9)

6. Подлежащияр гьихьтин падежра жеда?

(Асул ва актив падежра)

Урус чIала подлежащее са падежда жеда. Лезги чlала подлежащее асул ва актив па-

дежра жеда. Эгер сказуемое кечмиш жери гла- голдикай хьанватlа, подлежащее актив падежда жеда. Эгер сказуемое кечмиш тежер глаголди- кай хьанватlа, подлежащее асул падежда жеда.

М е с е л а:

Дидеди къе фу чрана. (кечмиш жери) Аялар куьчедиз фена. (кечмиш тежер) И предложенияр доскадал кхьин.

1. Ктабдин винел кlвалах

71-тапшуругъ, 45-чин.

Предложенияр кхьихь. Грамматикадин разбор ая.

Инверсия авай предложенияр жагъура.

1. Ракъини кузва.

2. Чимивили тади гузва кlвалахзавай фялейриз.

1. Чирвилерин гьуьл. (Слайд №5-6)

М. - Гьерекат тавуна, чун вири «Чирвал» лугьудай гьуьлел агакьзава. Чун исятда вири гимидиз хкаж жеда. И патай а патаз экъечlун патал чаз гар герек къвезва. Эгер чна исятда суалриз дуьз жавабар гайитlа, чи гими цlийи чилел агакьда.

И гафарикай подлежащияр жедайвал пред- ложенияр туькIуьра.

Дагълар, къуьр, кицl, кьуьгъуьр, гада, буран, нини, Ватан, аялар, муаллим, диде, устlар, гъуьрчехъан.

в) Къугъун «Гаф яхъ» (Слайд №7-8).

Исятда, эрчlи пата авай группадин аялри асул падежда авай подлежащияр жагъурда ва чапла пата авай группадин аялри актив падеж- да авай подлежащияр жагъурна ва куь тетрадра кхьида. (Гьар са гаф кхьидайла, запятой эхциг).

- Мектеб, халкьди, стхаяр, кlвалах, буба- ди, кlекре, куьче, саларбан, аялри, тарсар, гьайванри, руша, булах, диде, шегьерди, ваха, гаф, меркез, хипе, муаллимди.

Эрчlи группа – мектеб, стхаяр, кlвалах, куьче, саларбан, тарсар, булах, диде, гаф, мер- кез.

Чапла группа – халкьди, бубади, кlекре, аялри, гьайванри, руша, шегьерди, ваха, хипе, муаллимди.

1. Существительнияряр падежриз дегиш хьун (шаир, аялар, дана).

Падежар кхьин

Исятда доскадал 3 аял экъечlда гафар па- дежриз дегишариз.

Ас. п. – шаир, аялар, дана;

Ак. п. – шаирди, аялри, данади; Тал. п. – шаирдин, аялрин, данадин; Гун. п. – шаирдиз, аялриз, данадиз.

Сек.I п. – шаирда, аялра, данада. II п. – шаирдал, аялрал, данадал. III п. – шаирдив, аялрив, данадив.

1. п. – шаирдихъ, аялрихъ, данадихъ.

2. п. – шаирдик, аялрик, данадик

Къакъ. I п – шаирдай, аялрай, данадай. II п. – шаирдилай, аялрилай, данадилай. III п. – шаирдивай, аялривай, данадивай. IV п. – шаирдихъай, аялрихъай, данадихъ

V п. – шаирдикай, аялрикай, данадикай.