КРнын изилдениши

Кыргыз Республикасы

Асман тиреген тоолордун ажайып ѳлкѳсү - бул Кыргызстан. Өзгөчөчүлү - таза аба, абдан тунук көлдөр, булактын суулары, кардуу бийик тоолор - бул Кыргызстандын жаратылышы. Бул барак бизди ажайып кооз дүйнөгө алып кирет. Силер Кыргызстандын географиялык абалы, изилдөө тарыхы, Улуу Жибек Жолу, геэкологиялык абалы, ѳлкѳнүн туруктуу өнүгүүсү менен таанышасыңар. Кыргызстан боюнча саякатка чыгып, ѳзүңѳрдүн билимиңерди толуктай аласынар.

Кыргызстандын табияты менен таанышуу

• , аймагын өздөштүрүү эң байыркы убактан алгачкы жамаат коомунан эле башталган. Төмөнкү палеолиттен берки эмгек куралдарынын, үңкүрлөр менен эзелки тургун жайлардын, петроглифтердин табылышы адамзаттын Теңиртоону байыртадан эле мекендегенинин далили. Өлкөнүн акыркы 300 миң жылдан берки тарыхы биздин түпкү бабаларыбыз жер бетинин топографиясын, климатын, табигый чөйрөнүн көп өзгөчөлүктөрүн билгендигин, түздүктөр ж-а жапыз өрөөндөр гана эмес, бийик тоолуу аймактарды да (Акчуңкур, Аксай, Арпа, Саймалыташ ж. б.) пайдалангандыгын айгинелейт.

Географиялык абалы жана изилдөө тарыхы

• Кыргыз Республикасынын территориясы эки тоо системаларынын чегинде жайгашкан. Анын түндүк-чыгыш бөлүгү аянты боюнча чоң, Тянь-Шандын чегинде жатат, түштүк - батышы Памир-Алайдын чегинде. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик чек арасы бийик тоолордун кыры боюнча ѳтѳт. Түндүк, түндүк - батыш жана түштүк -батышта кѳп калктуу Чүй, Талас, Фергана өрөөндөрү аркылуу гана тоолордун этектери жана тоо астындагы ѳрѳѳндөр ѳтөт. Ѳлкѳнүн түндүк чек арасы Баку, Рим, Нью-Йорк кеңдигинде, ал эми түштүгү - Лиссабон жана Вашингтон кеңдигинде жатат.

Изилдөөчүлөрдүн баа берүүсү боюнча

• республиканын 97,8% аймагы, 8-9 упайлык жер титирөөчү райондорунда жайгашкан. Кыргыз Республикасынын жаратылышы, калкы жана чарбасы жөнүндө байыркы жана орто кылымдардагы авторлор, саякатчылар, изилдөөчүлөр жазып келишкен. Кызыктуу маалыматтар жана географиялык баяндамалар, ХI-ХVI кылымдарда Орто Азиялык окумуштуулардын, мамлекет башчыларынын Юсуф Хасс Хаджиб Баласагун, Махмуд Кашгари, Мухаммед Хайдар, Захириддин Бабур ж.б жазууларында сакталып калган. Махмуд Кашгари (1076) түзгөн дүйнөнүн картасында, Теңир-Тоо жер шарынын борборунда жайгашкан жанан анын кырлары тоо системалары үчүн мүнѳздүү кеңдик багытында кездешет. Бабур 1530 - жылы Фергана аймагына, Хайдар 1547 - жылы Ысык-Көлгѳ ар тараптуу географиялык баяндама беришкен.

Орус саякатсылары

• Орус илиминин өкүлдөрү П.П. Семенов-Тянь-Шаньский, Н.М. Пржевальский, Н.А. Северцов, А.П. Федченко, И.В. Мушкетов, В.В. Радлов, В.В. Бартольд жана башкалар Кыргызстандын география илиминин изилдөөсүнө орчундуу салым кошушту. Биринчи орус окумуштуусу П.П. Семенов Ысык-Көлгө чейин келип жана илимий изилдөө жүргүзгөн.

Улуу Жибек жолу

Кыргыздардын тарыхый тагдырында жана алардын мамлекеттик биригүүсүндө Улуу Жибек Жолу чоң роль ойногон.

• Байыркы кыргыздардын элдери жана территориясы Улуу Жибек Жолунун дүйнөлүк тарыхынын улуу маданияттык жана экономикалык феноменин калыптандыруунун борборунда жана башатында болушкан.

• Соода жолундагы ыңгайлуу географиялык абалды ээлѳѳ менен, Батыш менен Чыгыштын маданий жетишкендиктерин өзүнө сиңирүү менен, Кыргызстан Батыш жана Чыгышты бириктирген көпүрө болгон.

• Кыргыз Республикасынын территориясы аркылуу байыркы кербен жолунун үч бутагы ѳткѳн: Памир-Алай, Тянь-Шань жана Памир бийик тоолуу ашуулар аркылуу өткөн түштүк жана түндүк бутактары. Бул жолдор 15 кылымга жакын Чыгыш жана Батышты байланыштырып келген. Улуу Жибек Жолунун багыты миң жыл аралыгында дайыма ѳзгѳрүлгѳн, бирок Кыргызстан аркылуу өткөн кербен жолунун маршруттары дайыма туруктуу болгон, б.а. Кыргызстан байыркы кербен жолунун өзгөчө “тоо дарбазаларынын сактоочусу” болуп эсептелген.

• Жаратылыштык ажайып кооз жерлеринен башка Кыргыз Республикасы Улуу Жибек жолдорунда жайгашкан тарыхый-маданий эстеликтерге бай. Ушул жерлерде соодагер көпөстөр ѳтүшкѳн жана токтошкон, алардын тыныгуу орундары Таш-Рабат сарайы, Сулайман тоонун этеги,”Бурана” мунарасы,”Өзгөн” архитектуралык комплекси болгон.

Улуу Жибек Жолу

Улуу Жибек Жолу

• Улуу Жибек Жолу сооданын өнүгүүсүнѳ гана түрткү бербестен, жүздөгөн жылдар боюу кыргыз элин башка ѳлкѳлѳрдүн элдери менен руханий баалуулукту активдүү алмаштырууга түрткү болгон.

Улуу Жибек Жолу – байыркы жана Орто кылымдарда

• Чыгыш Азияны Жер Ортолук деңизи менен байланыштырган кербен жолу. Эң алгач Кытайдан жибек ташуу үчүн пайдаланылган, анын аталышы ушуга байланыштуу. Жол биздин заманга чейин II к. түзүлгѳн, Сиандан, Ланчьжоу аркылуу Дуньхуанга, андан экиге бѳлүнгѳн: түндүк жол Турфан аркылуу келип Памирди кесип Ферганага жана казактардын талаасына кеткен, түштүгү-Лоб-Нор көлүнүн жанынан Такла-Макан чөлүнүн түштүк чети боюнча Яркенд жана Памир (түштүк бөлүгү) аркылуу Бактрияга келген, ал эми андан – Парфияга, Индияга жана Жакынкы Чыгышка Жер Ортолук деңизге чейин жеткен. Термин немец географы Рихтгофен тарабынан 1877 - жылы киргизилген.

П.П.Семенов Тян-Шанский

СЕМЁНОВ-ТЯНЬ-ШАНСКИЙ, Семёнов Пётр Петрович (1827–1914) – орус географы, коомдук ишмер.

• Петербург ИАнын ардактуу мүчөсү (1873). Орус география коомунун вице-төрагасы (1873–1914). Петербург университетинин табият таануу бөлүмүн бүткөн (1848). 1849-жылдан Чыгыш Европа (Орус) түздүгүн изилдеп, Географиялык коомдо иштей баштаган. 1856–57-жылы Теңир-Тоого саякат жасап, анын орографиялык схемасын түзгөн. Сарыжаз суусунун башындагы ири мөңгүлдөрдү изилдеген. Теңир-Тоо аймагынын илимий изилдөөсүнүн 50 жылдыгына байланыштуу анын фамилиясына «Тянь-Шанский» деген кошумча ат менен берилген.

Н.М.Пржевальский

Пржевальский Николай Михайлович (1839-1888)

• 12-апрель, 1839-жылы Орус аскер-географы жана илимпоз саякатчысы
• Смоленск губерниясындагы Кимборов кыштагында туулган.

• Ал орус элинин улуу географы, Борбордук Азияны изилдөөчү, генерал-майор, Петербург Илимдер Академиясынын ардактуу мүчөсү.

Саякаттары

• 1867-1869-жылдары Уссури аймагына,
• 1870-1885-жылдары Борбордук Азияга 4 жолу саякат жасаган.
• Изилдөөлөрү, эмгектери
• Борбордук Азиядагы негизги кырка тоолордун-Орус, Москва, Пржевальский, Алтын-Тоо орун алуу багытын аныктап, Лобнор көлүн изилдеген жана этнографиялык маалыматтарды чогулткан.

Саякаттары

• 1885-жылы Тибетке жасаган экинчи саякатынан Кыргызстандын аймагы аркылуу кайткан.
• 1888-жылы күзүндө Борбордук Азияга 5-жолу саякатка бара жатып, жолдо келте оорусунун айынан каза болгон.
• Сөөгү Ысык-Көл облусунун борбору болгон Каракол шаарынын жанына, көлдүн боюна коюлган.

• 1889-жылы анын ысымы Каракол шаарына берилген.

Пржевальск жылкысы