Кыргыз адабияты 11-класс

11-класс Кыргыз адабияты

15.01.2026-жыл

Тема:Сооронбай Жусуевдин өмүрү жана чыгармачылыгы

Сабактын максаты:

• Билим берүүчүлүк: Эл акыны С. Жусуевдин өмүр жолу, согуштук жана чыгармачылык чыйыры, анын кыргыз адабиятына кошкон салымы боюнча маалымат алышат.

• Өнүктүрүүчүлүк: Акындын ырларын талдоо аркылуу образдуу ой жүгүртүүсүн жана көркөм окуу көндүмдөрүн өстүрүшөт.

• Тарбиялык: "Курманжан Датка" романы жана башка чыгармалары аркылуу мекенчилдикке, тарыхты сыйлоого тарбияланышат.

1. (Кызыктыруу/Киришүү)

Мугалимдин иш аракети: Сабакты акындын обондуу ыры же "Курманжан Датка" тасмасынан үзүндү көрсөтүү менен баштайт.

• Суроо: "Бул ырдын сөзүн ким жазган?" же "Курманжан Датканын образын адабиятта ким эң мыкты ачып берген?"

• Максат: Окуучулардын көңүлүн темага буруу жана кызыгуусун ойготуу.

2. (Изилдөө)

Окуучулар чакан топторго бөлүнүп, төмөнкү багыттар боюнча маалымат издешет (окуу куралдары же интернет булактары менен):

• 1-топ: С. Жусуевдин балалыгы жана согуш жылдары (Панфилов дивизиясындагы кызматы).

• 2-топ: Акындын алгачкы жыйнактары жана поэтикалык өзгөчөлүгү.

• 3-топ: "Курманжан Датка" ыр менен жазылган романы – кыргыз адабиятындагы өзгөчө кубулуш.

• 4-топ: Акындын котормочулук ишмердүүлүгү (Шекспир, Пушкин ж.б.).

3. (Түшүндүрүү)

Ар бир топ изилдеген маалыматтарын презентациялашат. Мугалим негизги түйүндөрдү тактап берип, төмөнкү маанилүү даталарды баса белгилейт:

4. (Тереңдетүү/Бышыктоо)

Окуучулар акындын ырларынан үзүндүлөрдү талдашат.

• Тапшырма: "Ала-Тоо" же "Курманжан Даткадан" үзүндү окуп, андагы негизги идеяны жана көркөм каражаттарды (эпитет, метафора) табышат.

• Дискуссия: "Эмне үчүн С. Жусуевди 'Кыргыз Эл Баатыры' деп аташкан?" деген суроонун айланасында ой бөлүшүшөт.

5. (Баалоо)

Сабактын жыйынтыгын чыгаруу үчүн "3-2-1" ыкмасы колдонулат:

1. Бүгүнкү сабактан алган 3 маанилүү маалымат.

2. Сизди кызыктырган 2 факты.

3. Түшүнүксүз калган же тереңирээк билгиңиз келген 1 суроо.

Үй тапшырмасы:Окуу (интернет булактарынан)

• С. Жусуевдин "Курманжан Датка" романынан үзүндү жаттоо.

• "Сооронбай Жусуев – замандын залкар акыны" деген темада эссе жазып келүү.

16.01.2026-жыл

Сабактын максаты:

• Билим берүүчүлүк: Окуучулар романдын мазмуну, тарыхый негизи жана Курманжан датканын образы боюнча терең маалымат алышат.

• Өнүктүрүүчүлүк: Чыгарманы талдоо, каармандардын психологиясын түшүнүү жана сын көз караш менен ой жүгүртүү жөндөмдөрү өсөт.

• Тарбиялык: Ата-журтту сүйүүгө, элдик кызыкчылыкты жеке кызыкчылыктан жогору коюуга жана тарыхый инсандарды сыйлоого тарбияланышат.

1. Киришүү (Кызыктыруу)

Бул этапта окуучулардын көңүлүн темага буруу үчүн "Акыл чабуулу" колдонулат.

• Мугалимдин суроосу: "Алай канышасы", "Тоо ханышасы" дегенде кимди элестетесиңер? Эмне үчүн ал "Датка" наамын алган?

• Иш-аракет: Курманжан датканын сүрөтүн же ал тууралуу кыскача видеофрагмент көрсөтүү.

• Максат: Окуучулардын кызыгуусун ойготуп, жаңы темага көпүрө салуу.

2. Изилдөө

Окуучулар топторго бөлүнүп, текст менен иштешет.

• 1-топ: Романдын жазылыш тарыхы жана С. Жусуевдин бул чыгарманы жазуудагы өзгөчөлүгү (ыр менен жазылышы).

• 2-топ: Курманжандын жаш кези, коомдук турмушка аралашуусу жана Алымбек датка менен тагдыры.

• 3-топ: Курманжандын саясий ишмердүүлүгү: Орус падышачылыгы менен болгон мамиле жана "бейпилдик" үчүн жасаган кадамдары.

• 4-топ: Энелик трагедия: Камчыбектин өлүмү жана Курманжандын элдик кызыкчылык үчүн жасаган курмандыгы.

3. Түшүндүрүү

Топтор изилдеген маалыматтарын ортого салышат. Мугалим негизги түшүнүктөрдү тактайт.

• Талкуу: Курманжан эмне үчүн уулу Камчыбекти куткарып калган жок? Бул анын алсыздыгыбы же акылмандыгыбы?

• Адабий талдоо: Чыгармадагы көркөм каражаттар, автордун тили жана образдардын берилиши.

• Негизги идея: Романдын өзөгү – элдин биримдиги жана мамлекеттүүлүктү сактап калуу.

4. Тереңдетүү (Бышыктоо)

Алты калпак усулу же "Венндин диаграммасы" аркылуу теманы турмуш менен байланыштыруу.

• Тапшырма: "Курманжан датканын образы – азыркы замандын аялдары үчүн үлгүбү?" деген темада дебат же кыскача дилбаян жазуу.

• Салыштыруу: Тарыхый Курманжан менен С. Жусуевдин романындагы көркөм Курманжандын окшоштуктары жана айырмачылыктары.

5. Баалоо

Окуучулардын алган билимин текшерүү.

• Кайтарым байланыш: "Бүгүн мен эмнени билдим?", "Эмне мени таң калтырды?", "Кайсы окуя эсимде калды?".

• Тест же суроолор:

  1. Роман кайсы жылы жарык көргөн?

  2. Курманжанга "Датка" наамын кимдер берген?

  3. Чыгарманын кульминациялык чекити кайсы окуя?

• Баалоо: Топтордун активдүүлүгүнө жана жеке жоопторго карап баа коюу.

Үй тапшырмасы: Окуу (интернет булактары)

Романдын "Камчыбектин дарга асылышы" бөлүмүнөн үзүндү жаттоо же "Эл энеси — Курманжан" деген темада эссе жазып келүү.

22.01.2026-жыл

Сабактын темасы: Романдагы Курманжан Датканын көркөм образы

Сабактын максаты:

1. Билим берүүчүлүк: Окуучулар романдагы Курманжандын образынын эволюциясын (жөнөкөй кыз, акылман жар, эл башкаруучу, трагедиялуу эне) талдашат.

2. Өнүктүрүүчүлүк: Каармандын ички дүйнөсүн, психологиялык абалын текст аркылуу далилдей билүү көндүмдөрүн өстүрүшөт.

3. Тарбиялык: Курманжандын сабырдуулугу, чечкиндүүлүгү жана мекенчилдиги аркылуу адептүүлүккө тарбияланышат.

1. Киришүү (Кызыктыруу)

Иш-аракет: Мугалим доскага "Курманжан" деген сөздү жазып, тегерегине "Ассоциация" картасын түзүүнү сунуштайт.

• Суроо: "Курманжан Датка" дегенде көз алдыңарга биринчи кезекте эмне элестейт? (Акылмандык, дарга асылган уул, Алай канышасы, сабырдуулук ж.б.)

• Сүрөттөө: Окуучуларга Курманжандын эстелигинин же тарыхый сүрөтүнүн сүрөттөлүшүн көрсөтүү.

2. Изилдөө

Окуучулар топторго бөлүнүп, романдын текстинен Курманжандын образын ачкан фрагменттерди изилдешет:

• 1-топ: "Эркиндик издеген кыз". Курманжандын өзү сүйбөгөн адамынан качып келиши. Бул анын мүнөзүндөгү кайсы сапатты көрсөтөт?

• 2-топ: "Акылман жар жана саясатчы". Алымбек датканын кеңешчиси катары ролу. "Датка" наамын алышы.

• 3-топ: "Эл энеси". Орус генералдары (Скобелев ж.б.) менен болгон сүйлөшүүлөр. Элдин амандыгы үчүн жасаган дипломатиялык кадамдары.

• 4-топ: "Кайраттуу эне". Камчыбектин өлүмү алдындагы Курманжандын ички толгонуулары.

3. Түшүндүрүү

Топтор өз тыянактарын беришет. Мугалим С. Жусуевдин автордук чеберчилигине токтолот:

• Көркөм тил: Автор Курманжандын образын түзүүдө кандай эпитеттерди, метафораларды колдонгон? (Мисалы: "Алайдын ак зоосундай", "тоолордун текери").

• Психологизм: Курманжандын монологдору аркылуу анын ички дүйнөсүнүн берилиши. Мугалим романдын эң таасирдүү жери — Камчыбектин дарга асылышындагы Курманжандын: "Аттан, балам! Тике кара өлүмгө!" — деген сөзүнүн маанисин түшүндүрөт.

4. Тереңдетүү (Бышыктоо)

Бул этапта "Каармандардын мүнөздөмөсү" таблицасы толтурулат.

5. Баалоо (Баалоо)

Окуучуларга "3 мүнөттүк эссе" жазуу тапшырылат:

• Тема: "С. Жусуев сүрөттөгөн Курманжан — мен үчүн ким?"

• Рефлексия: Сабактын башындагы ассоциациялар менен сабактын аягындагы түшүнүктөрдү салыштыруу. Окуучулардын активдүүлүгүнө жараша баа коюу.

Үй тапшырмасы:

Романдан Курманжандын образын ачкан 2-3 үзүндүнү (ыр түрүндө) көркөм окууга даярдануу же "Курманжандын насааты" деген темада эссе жазуу.

23.02.2026-жыл

Сабактын темасы: Токтоболот Абдымомуновдун өмүрү,чыгармачылыгы

Сабактын максаты:

• Билим берүүчүлүк: Окуучулар Т. Абдымомуновдун өмүр жолу, коомдук ишмердиги жана кыргыз театрынын өнүгүшүнө кошкон салымы боюнча маалымат алышат.

• Өнүктүрүүчүлүк: Драмалык чыгармалардын өзгөчөлүгүн талдоо, каармандардын ортосундагы конфликтти табуу жана адабий талкуу жүргүзүү жөндөмдөрүн өстүрүшөт.

• Тарбиялык: Жазуучунун чыгармаларындагы моралдык-этикалык маселелер (актык, адилеттүүлүк, адамгерчилик) аркылуу туура баалуулуктарга тарбияланышат.

1. Киришүү (Кызыктыруу)

Метод: "Театр маскалары" же "Сүрөттөр сүйлөйт".

• Иш-аракет: Мугалим окуучуларга Бишкек шаарындагы Кыргыз улуттук академиялык драма театрынын сүрөтүн жана анын алдындагы Т. Абдымомуновдун эстелигин көрсөтөт.

• Суроо: "Бул имараттын алдында кимдин эстелиги турат? Эмне үчүн борбордук театр дал ушул инсандын ысымын алып жүрөт деп ойлойсуз?"

• Максат: Окуучуларды драматургия дүйнөсүнө багыттоо.

2. Изилдөө (Изилдетүү)

Окуучулар чакан топторго бөлүнүп, окуу куралдары жана кошумча булактар менен иштешет.

• 1-топ: "Өмүр жолу". Жазуучунун балалыгы, билими жана мамлекеттик кызматтары (Жазуучулар союзундагы ишмердиги).

• 2-топ: "Алгачкы кадамдар". "Курман", "Куу катын", "Тар капчыгай" пьесаларынын мазмуну жана көтөргөн маселеси.

• 3-топ: "Драматургиянын чокусу". "Абийир кечирбейт", "Өлбөстүн үрөнү" драмалары. Абийир маселесинин берилиши.

• 4-топ: "Кино жана котормо". Т. Абдымомуновдун сценарийлери жана дүйнөлүк классиканы кыргыз тилине которуудагы ролу.

3. Түшүндүрүү

Топтор өздөрүнө берилген тапшырма боюнча кыскача презентация жасашат. Мугалим негизги түшүнүктөрдү тереңдетет:

• Терминдик иш: Драма, комедия, трагедия, конфликт, ремарка.

• Маалымат: Т. Абдымомунов кыргыз адабиятында психологиялык драманын негиздөөчүсү экени түшүндүрүлөт. Анын каармандары жөн эле сүйлөбөстөн, ички толгонуулар, абийир соту аркылуу ачыларын баса белгилейт.

• Видео-фрагмент: Мүмкүнчүлүк болсо, "Абийир кечирбейт" спектаклинен кыска үзүндү көрсөтүлөт.

4. Тереңдетүү (Бышыктоо)

Метод: "Көз караштар кагылышы".

• Тапшырма: "Абийир кечирбейт" драмасындагы Нурдиндин образын талдоо.

• Талкуу суроосу: "Эмне үчүн адам баласы үчүн абийир эң чоң сот? Бүгүнкү күндө Нурдиндей каармандар арабызда барбы?"

• Иш-аракет: Окуучулар драмадагы конфликтти (жакшылык менен жамандыктын, чындык менен жалгандын күрөшү) схема түрүндө чийишет.

5. Баалоо (Баалоо)

Метод: "Беш манжа" же "Кластер".

• Текшерүү суроолору:

  1. Т. Абдымомунов кайсы жылы, кайда туулган?

  2. Анын эң белгилүү "абийир" темасындагы чыгармасы кайсы?

  3. Жазуучунун кыргыз театрына кошкон салымы эмнеде?

• Рефлексия: Окуучулар сабактан алган таасирлерин "Мен бүгүн кыргыз театрынын атасы жөнүндө..." деп баштап жыйынтыкташат.

• Баалоо: Топтордун изилдөөсүнө жана талкууга катышуусуна жараша баалар коюлат.

Үй тапшырмасы:

1. Т. Абдымомуновдун өмүр баянын окуу 164-168-бет

29.01.2026-жыл

Сабактын темасы: "Абийир кечирбейт" драмасы

Сабактын максаты:

• Билим берүүчүлүк: Окуучулар драманын мазмуну, каармандардын ортосундагы конфликт жана чыгарманын идеясы менен таанышышат.

• Өнүктүрүүчүлүк: Каармандардын иш-аракеттерине моралдык баа берүү, "абийир" түшүнүгүнүн философиялык маанисин талдоо жөндөмдөрүн өстүрүшөт.

• Тарбиялык: Адилеттүүлүккө, чынчылдыкка жана өз катасын моюнга ала билүүгө тарбияланышат.

1. Киришүү (Кызыктыруу)

Метод: "Проблемалык суроо".

• Иш-аракет: Мугалим окуучуларга төмөнкүдөй суроо таштайт: "Эгерде сиздин кылган катаңызды эч ким көрбөсө, эч ким билбесе жана ал үчүн жаза албасаңыз, сизди эмне кыйнашы мүмкүн?"

• Талкуу: "Абийир" деген эмне? Абийирдин соту менен мыйзамдын сотунун айырмасы барбы?

• Максат: Окуучуларды чыгарманын негизги моралдык өзөгүнө багыттоо.

2. Изилдөө (Изилдетүү)

Окуучулар чыгарманын тексти боюнча топтордо иштешет:

• 1-топ: "Окуянын башталышы". Нурдиндин жасаган кылмышы жана анын себептери (Мурзабектин өлүмү, операция учурундагы ката).

• 2-топ: "Каармандардын кагылышы". Нурдин менен Шайыргүлдүн ортосундагы мамиле. Шайыргүлдүн чындык үчүн күрөшү.

• 3-топ: "Түркүн тагдырлар". Сабыр, Масадык сыяктуу каармандардын окуяга болгон мамилеси. Ким чындык тарапта, ким калп тарапта?

• 4-топ: "Психологиялык абал". Нурдиндин ички дүйнөсү: коркуу, шектенүү жана абийир азабы. 3. Түшүндүрүү (Түшүндүрүү)

Ар бир топ изилдөөсүн ортого салат. Мугалим драманын негизги түйүндөрүн чечмелейт:

• Конфликт: Драмада эки түркүн конфликт бар:

  1. Тышкы конфликт (Нурдин менен чындыкты билгендердин ортосунда).

  2. Ички конфликт (Нурдиндин өз абийири менен болгон күрөшү).

• Чыгарманын аталышы: Эмне үчүн "Абийир кечирбейт" деп аталат? (Адам мыйзамдан качып кутулушу мүмкүн, бирок өзүнөн — абийиринен качып кутула албайт).

• Драматургиялык өзгөчөлүк: Автор каармандардын мүнөзүн алардын курч диалогдору аркылуу кантип ачып берген?

4. Тереңдетүү (Бышыктоо)

Метод: "Т-таблицасы" же "Абийир таразасы".

• Тапшырма: Окуучулар Нурдиндин образын "кылмыш" жана "жаза" (абийир азабы) өңүтүнөн талдашат.

• Талкуу: "Бүгүнкү күндө Нурдиндей адамдар арабызда барбы? Абийир соту азыркы коомдо канчалык маанилүү?" 5. Баалоо (Evaluate — Баалоо)

Метод: "Чыгармачыл жыйынтык".

• Кыскача суроолор:

  1. Драмадагы негизги күнөөкөр ким?

  2. Шайыргүл эмне үчүн Нурдинден кетип калды?

  3. Автор бул чыгарма менен окурмандарга эмнени айткысы келген?

• Рефлексия: Окуучулар "Абийир — бул..." деген сүйлөмдү аякташат.

• Баалоо: Талкууга активдүү катышкан жана текстти жакшы талдаган окуучуларды баалоо.

Үй тапшырмасы:Окуу 168-174-бет

Драмадагы Нурдин менен Шайыргүлдүн диалогун ролдорго бөлүп окууга даярдануу.

30.02.2026-жыл

Сабактын темасы: Мар Байжиев — заманбап кыргыз драматургиясынын чебери

Сабактын максаты:

• Билим берүүчүлүк: Окуучулар М. Байжиевдин өмүр жолу, көп кырдуу чыгармачылыгы (драматургия, проза, кино, котормо) боюнча системалуу маалымат алышат.

• Өнүктүрүүчүлүк: Жазуучунун чыгармаларындагы заманбап маселелерди, каармандардын психологиялык образдарын талдоо жөндөмүн өстүрүшөт.

• Тарбиялык: Чыгармалардагы адамдык баалуулуктар, достук, сүйүү жана жоопкерчилик аркылуу моралдык тарбия алышат.

1. Киришүү (Кызыктыруу)

Метод: "Сүрөт галереясы" жана "Ким билет?".

• Иш-аракет: Мугалим Мар Байжиевдин сүрөтүн жана ал сценарийин жазган белгилүү тасмалардын (мисалы, "Ак кеме", "Алтын күз") кадрларын көрсөтөт.

• Суроо: "Бул инсандын кыргыз маданиятында ээлеген орду кандай? Эмне үчүн аны 'универсал сүрөткер' деп аташат?"

• Максат: Окуучуларды жазуучунун көп кырдуу талантына (жазуучу, режиссёр, котормочу, коомдук ишмер) кызыктыруу.

2. Изилдөө ( Изилдетүү)

Окуучулар топторго бөлүнүп, М. Байжиевдин ишмердүүлүгүнүн ар кайсы багыттарын изилдешет:

• 1-топ: "Инсандык тагдыр". Жазуучунун атасы Ташым Байжиевдин тагдыры, М. Байжиевдин балалыгы жана билим алуусу.

• 2-топ: "Драматургия дүйнөсү". "Төрт адам", "Дуэл", "Майрам күнү" пьесалары. Бул чыгармалардын дүйнөлүк сахналарда коюлушу.

• 3-топ: "Кино жана котормо". М. Байжиев — киносценарист катары. Ошондой эле "Манас" эпосун орус тилине которуудагы жана жайылтуудагы салымы.

• 4-топ: "Проза чебери". "Троллейбуста", "Окуя" сыяктуу аңгемелеринин тематикасы.

3. Түшүндүрүү

Топтордун изилдөөлөрү жыйынтыкталып, мугалим негизги басымды төмөнкүдөй жасайт:

• Жазуучунун стили: М. Байжиевдин чыгармаларында шаар турмушу, интеллигенциянын көйгөйлөрү жана адамдардын ички психологиясы курч берилет.

• Жаңычылдыгы: Кыргыз драматургиясына "камердик драманы" (аз каарман катышкан, ички чыңалуусу күчтүү чыгарма) алып келгени түшүндүрүлөт.

• Манас таануу: Анын "Манас" эпосун изилдөөдөгү жана аны орус тилдүү окурманга жеткирүүдөгү эмгеги өзгөчө белгиленет.

4. Тереңдетүү (Бышыктоо)

Метод: "Көз караштар диалогу".

• Тапшырма: "Дуэл" же "Төрт адам" пьесасындагы моралдык таңдоо маселесин талкуулоо.

• Талкуу суроосу: "Мар Байжиевдин каармандары эмне үчүн дайыма тандоо алдында турушат? Алардын көйгөйлөрү бүгүнкү жаштарга канчалык жакын?"

• Иш-аракет: Окуучулар жазуучунун бир чыгармасынын негизинде кичи-инсценировка (кыска көрүнүш) даярдашат.

5. Баалоо (Баалоо)

Метод: "Интеллектуалдык карта".

• Текшерүү суроолору:

  1. М. Байжиевдин атасы ким болгон жана анын тагдыры жазуучуга кандай таасир эткен?

  2. Кайсы чыгармасы аны дүйнөгө тааныткан? (Мисалы, "Дуэл" пьесасы).

  3. Ал кайсы белгилүү фильмдердин сценарийин жазган?

• Рефлексия: "Бүгүнкү сабактан Мар Байжиевдин инсаны тууралуу мен үчүн эң маанилүү ачылыш эмне болду?"

• Баалоо: Изилдөөгө катышкан жана активдүү ой бөлүшкөн окуучуларды баалоо. Үй тапшырмасы:

1. М. Байжиевдин өмүр жолун окуп келүү 175-180-бет.

5.02.2026-жыл

Сабактын темасы: М. Байжиев "Төрт адам" драмасы

Сабактын максаты:

• Билим берүүчүлүк: Окуучулар драманын мазмуну, каармандардын ортосундагы татаал мамилелер жана чыгармадагы достук, сүйүү, чыккынчылык маселелери боюнча маалымат алышат.

• Өнүктүрүүчүлүк: Драмадагы психологиялык тереңдикти талдоо, каармандардын моралдык тандап алууларын баалоо жана критикалык ой жүгүртүүсүн өстүрүү.

• Тарбиялык: Окуучуларды чынчылдыкка, убадага бекем болууга жана ар бир кылган иши үчүн жоопкерчиликтүү болууга тарбиялоо.

1. Киришүү (Кызыктыруу)

Метод: "Кырдаалды баалоо".

• Иш-аракет: Мугалим окуучуларга мындай суроо берет: "Эгерде сиздин эң жакын досуңуз ката кетирсе, сиз анын тарабын аласызбы же адилеттүүлүк тарапта болосузбу? Достук үчүн чындыкты курмандыкка чалууга болобу?"

• Максат: Окуучуларды драмадагы негизги конфликтке — жеке кызыкчылык менен абийирдин ортосундагы күрөшкө даярдоо.

2. Изилдөө (Изилдетүү)

Окуучулар төрт топко бөлүнүп, чыгармадагы негизги төрт каармандын образын жана алардын позициясын изилдешет:

• 1-топ: Азиз. Анын лидерлик сапаттары жана катаалдыгы. Окуядагы анын ролу.

• 2-топ: Касым. Анын мүнөзү, ички алсыздыгы же абийир азабы.

• 3-топ: Самат. Окуяга болгон көз карашы, достукка болгон мамилеси.

• 4-топ: Нази. Каармандардын ортосундагы жалгыз аял затынын образы жана анын чындык издегени.

3. Түшүндүрүү (Түшүндүрүү)

Топтор каармандардын мүнөздөрүн ортого салышат. Мугалим М. Байжиевдин стилине токтолот:

• Камералдык драма: Чыгармада окуя эмес, каармандардын ички дүйнөсү, диалогдору жана психологиялык тирешүүсү башкы орунда экенин түшүндүрөт.

• Конфликт: Драмада "өткөн чак" менен "учур чактын" кагылышуусу. Жасалган кылмыш же ката жылдар өтсө да адамдын абийиринде каларын баса белгилейт.

• Символика: Драмадагы деталдардын (мисалы, жабык мейкиндик, тергөө сыяктуу маанай) маанисин ачып берет.

4. Тереңдетүү (Бышыктоо)

Метод: "Сот залы".

• Иш-аракет: Класста кичинекей сахналаштыруу уюштурулат. Окуучулар каармандардын жасаган иштерине "айыптоочу" жана "коргоочу" катары чыгышат.

• Талкуу: "Төртөөнүн кимиси эң чоң күнөөкөр? Күнөө кылган адамбы же ошол күнөөнү көрүп туруп унчукпай койгон адамбы?"

• Турмуш менен байланыш: Бүгүнкү коомдогу кайдыгерлик маселеси менен салыштыруу.

5. Баалоо (Баалоо)

Метод: "Жыйынтыктоочу тест" же "Бир сүйлөм менен жооп".

• Суроолор:

  1. Драманын башкы идеясы эмнеде?

  2. М. Байжиев эмне үчүн чыгарманы "Төрт адам" (же "Төртөө") деп атаган?

  3. Чыгарманын аягында каармандар кандай жыйынтыкка келишти?

• Рефлексия: "Мен бул драманы окугандан кийин..." деген темада окуучулардын пикирин угуу.

• Баалоо: Топтордун аналитикалык жөндөмүнө жана дебатка катышуусуна карап баа коюу.

Үй тапшырмасы: Окуу (Интернет булактарынан)

6.02.2026-жыл

Сабактын темасы: Кеңеш Жусуповдун өмүрү чыгармачылыгы

Сабактын максаты:

• Билим берүүчүлүк: Окуучулар К. Жусуповдун өмүр жолу, анын "Кыргыздар" көп томдугунун мааниси жана көркөм чыгармалары боюнча кеңири маалымат алышат.

• Өнүктүрүүчүлүк: Жазуучунун публицистикалык жана көркөм стилин талдоо, тарыхый эс тутумду калыбына келтирүүдөгү ролун түшүнүү жөндөмдөрү өсөт.

• Тарбиялык: Улуттук баалуулуктарды, тарыхты кадырлоого жана мекенчилдикке тарбияланышат.

1. Киришүү (Кызыктыруу)

Метод: "Сүрөт галереясы" жана "Ой козгоо".

• Иш-аракет: Мугалим окуучуларга К. Жусупов түзгөн "Кыргыздар" аттуу санжыра-тарыхый жыйнактын томдорун же сүрөтүн көрсөтөт.

• Суроо: "Бул китептердин биздин улуттук тарыхыбыз үчүн кандай мааниси бар? Эмне үчүн Кеңеш Жусуповду 'кыргыз тарыхынын инвентаризатору' деп аташат?"

• Максат: Окуучулардын көңүлүн жазуучунун эң чоң эмгегине буруу.

2. Изилдөө (Изилдетүү)

Окуучулар топторго бөлүнүп, жазуучунун ишмердүүлүгүнүн ар кыл багыттарын изилдешет:

• 1-топ: "Өмүр баяны". Нарындын Эчки-Башы айылынан башталган жол, билими жана "Ала-Тоо" журналындагы көп жылдык ишмердүүлүгү.

• 2-топ: "Көркөм чыгармачылыгы". "Жашоо сабагы", "Ыр саптары", "Тоолуктар баяны" аттуу повесттеринин негизги темалары (айыл турмушу, адамдык тагдырлар).

• 3-топ: "Публицистика жана Эссеистика". "Ысык-Көл дептерлери", "Сапарлар" китептери. Жазуучунун саякаттоо жана жаратылышты сүрөттөө чеберчилиги.

• 4-топ: "Кыргыздар" жана "Манас". Улуттук тарыхты жыйноодогу жана "Манас" эпосун проза түрүндө баяндоодогу (балдарга ылайыкташтыруу) эмгеги.

3. Түшүндүрүү (Түшүндүрүү)

Топтор өз изилдөөлөрүнүн жыйынтыгын беришет. Мугалим кошумча түшүндүрмө берет:

• Стиль өзгөчөлүгү: К. Жусуповдун тили абдан бай, лирикалуу жана ошол эле учурда тарыхый тактыкка негизделгени түшүндүрүлөт.

• Көркөмдүк: Анын эсселеринде философиялык ой толгоолор басымдуулук кылат. Ал жөн гана факт жазбастан, ошол окуянын маңызын ачып берет.

• Маанилүүлүгү: Жазуучунун "Кыргыздар" жыйнагы эгемендүүлүктүн алгачкы жылдарында кыргыз элинин өзүн-өзү таануусуна кандай зор салым кошкону баса белгиленет.

4. Тереңдетүү (Бышыктоо)

Метод: "Кластер" түзүү же "Венндин диаграммасы".

• Тапшырма: Окуучулар "Кеңеш Жусупов — жазуучу" жана "Кеңеш Жусупов — тарыхчы/изилдөөчү" деген эки багытты салыштырып, кластер түзүшөт.

• Талкуу: "Бүгүнкү жаштар үчүн Кеңеш Жусуповдун кайсы эмгеги эң баалуу?"

5. Баалоо (Баалоо)

Метод: "Акыркы сөздү мен айтам".

• Текшерүү суроолору:

  1. К. Жусупов кайсы жерде туулган жана анын балалыгы кайсы чөйрөдө өткөн?

  2. Жазуучу кайсы журналда көп жыл башкы редактор болуп иштеген?

  3. Анын "Кыргыздар" аттуу эмгегинин башкы максаты эмне?

• Рефлексия: "Бүгүнкү сабактан мен Кеңеш Жусуповдун инсандык сапаты тууралуу эмнени үйрөндүм?"

• Баалоо: Топтордун активдүүлүгүнө жана суроолорго так жооп бергенине карап баа коюлат.

Үй тапшырмасы: Даймонд түзүү

1. К. Жусуповдун "Ысык-Көл дептерлери" чыгармасынан бир үзүндү окуп, андагы жаратылыштын сүрөттөлүшүнө талдоо жүргүзүү.

12.02.2026-жыл

Сабактын темасы: Кеңеш Жусупов "Ыр сабындагы өмүр" (Алыкулдун көркөм образы)

Сабактын максаты:

• Билим берүүчүлүк: Окуучулар К. Жусуповдун бул чыгармасы аркылуу Алыкул Осмоновдун тагдыры, ички дүйнөсү жана акындык феномени тууралуу терең маалымат алышат.

• Өнүктүрүүчүлүк: Эссе жанрынын өзгөчөлүгүн түшүнүү, документтик маалымат менен көркөм деталды айырмалоо жана текстти анализдоо жөндөмдөрүн өстүрүшөт.

• Тарбиялык: Поэзияны сүйүүгө, улуттук дөөлөттөрдү баалоого жана Алыкул сыяктуу таланттардын эмгегин кадырлоого тарбияланышат.

1. Киришүү (Кызыктыруу)

Метод: "Музыкалык пауза жана табышмак".

• Иш-аракет: Сабак Алыкул Осмоновдун сөзүнө жазылган обондуу ырдын (мисалы, "Ата Журт" же "Ысык-Көл") жай обону менен башталат.

• Суроо: "Бул ырдын саптарында кимдин тагдыры жатат? Эмне үчүн Кеңеш Жусупов бул чыгармасын 'Ыр сабындагы өмүр' деп атаган?"

• Максат: Окуучулардын сезимин ойготуп, акындын дүйнөсүнө кирүүгө даярдоо.

2. Изилдөө (Изилдетүү)

Окуучулар китеп менен иштеп, чыгармадагы негизги этаптарды изилдешет:

• 1-топ: "Балалык жана жетимдик". Чыгармада Алыкулдун балалыгы, жетимчиликтин ачуу даамы жана анын мүнөзүнүн калыптанышы кандай сүрөттөлөт?

• 2-топ: "Махабат жана арман". Алыкулдун сүйүүсү, Айдай менен болгон мамилеси жана жеке турмушундагы трагедиялар.

• 3-топ: "Акындыктын азабы". Чыгармадагы Алыкулдун чыгармачылык изденүүлөрү, Ысык-Көл менен сырдашуусу жана өлүм менен өмүрдүн ортосундагы күрөшү.

• 4-топ: "Автордун үнү". Кеңеш Жусупов Алыкулду кантип сүрөттөйт? Документалдуулук менен көркөмдүктүн айкалышы.

3. Түшүндүрүү (Түшүндүрүү)

Топтордун маалыматын жалпылап, мугалим негизги түйүндөрдү чечмелейт:

• Жанрдык өзгөчөлүк: "Ыр сабындагы өмүр" — бул жөн эле өмүр баян эмес, бул лирикалык эссе-роман. Мында автор Алыкулдун ички толгонууларын анын ырлары аркылуу ачып берет.

• Образдык чечим: К. Жусупов Алыкулду "оорулуу, байкуш акын" катары эмес, "руху бийик, тагдырга моюн сунбаган талант" катары көрсөтөт.

• Негизги идея: Өмүр кыска, бирок ыр саптарына айланган өмүр — түбөлүктүү.

4. Тереңдетүү (Бышыктоо)

Метод: "Көркөм деталдардын тизмеги".

• Тапшырма: Чыгармадан Алыкулдун образын ачкан символдорду таап, маанисин түшүндүрүп бергиле (мисалы: Көк көл, ак куу, чаар чемодан, эски пальто, калем).

• Талкуу: "Эгерде Алыкул бүгүн тирүү болсо, Кеңеш Жусупов анын өмүрүнө дагы кандай саптарды кошот эле?"

• Салыштыруу: Алыкулдун өз ырларындагы образы менен Кеңеш Жусупов сүрөттөгөн образдын биримдиги.

5. Баалоо (Баалоо)

Метод: "Синквейн" (Беш сап ыр).

• Тапшырма: "Алыкул" же "Өмүр" деген темага синквейн түзүү.

  • Мисалы:

    1. Алыкул.

    2. Таланттуу, кайраттуу.

    3. Изденет, жазат, сүйөт.

    4. Өмүрүн ыр саптарына айланткан.

    5. Акын.

• Рефлексия: "Бул чыгарманы окугандан кийин мен Алыкулду жаңыдан ачтым, анткени..."

• Баалоо: Топтордун аналитикалык жөндөмүнө жана активдүүлүгүнө жараша.

Үй тапшырмасы: Эссе жазуу

13.02.2026-жыл

Кыргыз публицистикасы (1920–2005-жылдардагы жалпы обзор)

Сабактын максаты:

• Билим берүүчүлүк: Окуучулар кыргыз публицистикасынын калыптануу этаптары, негизги өкүлдөрү жана коомдук ролу боюнча системалуу маалымат алышат.

• Өнүктүрүүчүлүк: Публицистикалык стилдин өзгөчөлүктөрүн таануу, фактыларды анализдөө жана маалыматты сын көз караш менен баалоо көндүмдөрүн өстүрүшөт.

• Тарбиялык: Өлкө тарыхына, сөз эркиндигине жана мекенчилдик сезимдерге тарбияланышат.

1. Киришүү (Кызыктыруу)

Метод: "Убакыт сызыгы" жана "Эмне үчүн?".

• Иш-аракет: Мугалим доскага биринчи кыргыз гезити "Эркин Тоо" (1924) жана азыркы заманбап маалымат сайттарынын логотиптерин көрсөтөт.

• Суроо: "Биз маалыматты кайдан алабыз? Эмне үчүн 100 жыл мурун адамдар гезитти 'көз ачкыч' катары баалашкан?".

• Максат: Публицистиканын коомду өзгөртүүчү күч экенине окуучулардын көңүлүн буруу.

2. Изилдөө (Изилдетүү)

Окуучулар төрт тарыхый мезгил боюнча топторго бөлүнүп, негизги өзгөчөлүктөрдү изилдешет:

• 1-топ: 1920–1940-жылдар. "Сабатсыздыкты жоюу" мезгили. Тууракелди ажы, Э. Арабаев, К. Тыныстанов сыяктуу агартуучулардын публицистикалык кадамдары.

• 2-топ: 1941–1950-жылдар. Согуш мезгилинин публицистикасы. "Баары фронт үчүн!". А. Токомбаев, М. Элебаевдин патриоттук чакырыктары.

• 3-топ: 1960–1980-жылдар. "Жылымык" жана "Кайра куруу" мезгили. Ч. Айтматовдун дүйнөлүк деңгээлдеги публицистикасы (экология, макуртчулук маселелери).

• 4-топ: 1991–2005-жылдар. Эгемендүүлүк доору. Сөз эркиндиги, жаңы жанрлар жана курч саясий публицистиканын жаралышы.

3. Түшүндүрүү (Түшүндүрүү)

Ар бир топ өз изилдөөсүн сунуштайт. Мугалим теориялык негиздерди бышыктайт:

• Публицистика деген эмне? Бул — коомдук-саясий маанилүү маселелерди ачык, курч жана ынандырарлык талкуулаган адабияттын бир түрү.

• Стиль: Публицистикалык стиль көркөм адабият менен илимий стилдин ортосунда турат (логика + эмоционалдуулук).

• Негизги фигуралар: Ч. Айтматовдун "Биз дүйнөнү өзгөртөбүз, дүйнө бизди өзгөртөт" сыяктуу макалаларынын мааниси түшүндүрүлөт.

4. Тереңдетүү (Бышыктоо)

Метод: "Талдоо схемасы".

• Тапшырма: Окуучулар кыргыз публицистикасынын эволюциясын төмөнкү схема боюнча толтурушат:

• Талкуу: "Азыркы блогерлерди публицист деп атоого болобу? Алардын жоопкерчилиги кандай?"

5. Баалоо (Баалоо)

Метод: "Алтын калем".

• Текшерүү суроолору:

  1. Кыргыз профессионалдык публицистикасы кайсы гезиттен башталган?

  2. Экинчи дүйнөлүк согуш учурундагы публицистиканын максаты эмне эле?

  3. Эмне үчүн Ч. Айтматовду "дүйнөлүк деңгээлдеги публицист" дейбиз?

• Рефлексия: "Эгер мен журналист болсом, бүгүнкү күндө кайсы көйгөйдү биринчи көтөрүп чыкмакмын?"

• Баалоо: Топтордун активдүүлүгүнө жана берилген аргументтердин тактыгына карап баа коюу.

Үй тапшырмасы: Окуу 199-205-бет

1. Өзүңүзгө жаккан бир публицисттин (мисалы, Ч. Айтматовдун же заманбап автордун) бир макаласын окуп, кыскача аннотация жазып келүү.

19.02.2026-жыл

Чыңгыз Айтматов – публицист. "Ысык-Көлдүн куту жана куну" макаласы

Сабактын максаты:

• Билим берүүчүлүк: Окуучулар Айтматовдун публицистикалык ишмердүүлүгү жана "Ысык-Көлдүн куту жана куну" макаласында көтөрүлгөн негизги көйгөйлөр менен таанышышат.

• Өнүктүрүүчүлүк: Публицистикалык текстти талдоо, автордун позициясын аныктоо жана экологиялык маданиятты өстүрүү.

• Тарбиялык: Жаратылышка аяр мамиле жасоого, Мекендин байлыгын сактоого жана жарандык жоопкерчиликке тарбияланышат.

1. Киришүү (Кызыктыруу)

Метод: "Сүрөттөр сүйлөйт" жана "Экологиялык коңгуроо".

• Иш-аракет: Окуучуларга эки түрдүү сүрөт көрсөтүлөт: биринчисинде – Ысык-Көлдүн тунук, кооз көрүнүшү; экинчисинде – көл жээгиндеги таштандылар же соолуп жаткан суунун сүрөтү.

• Суроо: "Бул эки сүрөттүн ортосунда кандай байланыш бар? 'Кут' жана 'Кун' деген сөздөрдү кандай түшүнөсүңөр?"

• Максат: Окуучуларды теманын карама-каршылыктуу (диалектикалык) маңызына даярдоо.

2. Изилдөө (Изилдетүү)

Окуучулар макаланын тексти менен иштөө үчүн топторго бөлүнүшөт:

• 1-топ: "Ысык-Көл — кыргыздын куту". Айтматов үчүн Ысык-Көл эмнени билдирет? (Тарыхый, рухий жана табигый мааниси).

• 2-топ: "Ысык-Көлдүн куну". Автор макалада кандай кооптуу маселелерди көтөргөн? (Суунун деңгээли, булгануу, адамдардын кайдыгерлиги).

• 3-топ: "Адам жана Табият". Макаладагы адамдын жаратылышка болгон жырткычтык мамилеси кандай сүрөттөлгөн?

• 4-топ: "Үндөө жана чечим". Айтматов келечек муунга жана бийликке кандай чакырык таштайт?

3. Түшүндүрүү (Explain — Түшүндүрүү)

Ар бир топ изилдөөсүн жактап, автордун негизги ойлорун чечмелешет. Мугалим кошумча түшүндүрмө берет:

• Публицистикалык стиль: Айтматов бул макалада фактыларды гана келтирбестен, окурмандын сезимине таасир этүү үчүн көркөм образдарды колдонот.

• Терминдик иш: "Кут" — береке, ыйык касиет; "Кун" — бир нерсе үчүн төлөнүүчү баа (биздин жаратылышка келтирген зыяныбыздын акысы).

• Концепция: Көлдүн тагдыры — улуттун тагдыры. Эгер көл соолуса, кыргыздын рухий дүйнөсү да жакырланат.

4. Тереңдетүү (Бышыктоо)

Метод: "Позиция. Аргумент. Далил. Жыйынтык" (ПАДЖ).

• Тапшырма: Окуучулар "Айтматовдун бул макаласы бүгүнкү күндө актуалдуубу?" деген суроого ПАДЖ формуласы боюнча жооп беришет.

  • Мисалы: П – Ооба, актуалдуу. А – Анткени көлдүн деңгээли дагы эле түшүп, туризм таасирин тийгизүүдө. Д – Статистикалык маалыматтар же акыркы кабарлар. Ж – Биз Айтматов айткан "экологиялык абийирге" келишибиз керек.

• Талкуу: "Ысык-Көлдү сактап калуу үчүн жеке мен эмне кыла алам?"

5. Баалоо (Баалоо)

Метод: "Бир сүйлөм менен жыйынтыктоо".

• Суроолор:

  1. Айтматов макалада көлдү эмнеге салыштырат?

  2. Макаланын негизги пафосу (маанайы) кандай?

  3. Автордун пикири боюнча, жаратылышты коргоо эмнеден башталышы керек?

• Рефлексия: Окуучулар сабактан алган эң башкы таасирин стикерлерге жазып, "Абийир дарагына" чапташат.

• Баалоо: Аналитикалык ой жүгүртүүсү жана макаланы терең түшүнгөнү үчүн баа коюу.

Үй тапшырмасы: "Ысык-Көл — менин сыймыгым жана кайгым" деген темада 150–200 сөздөн турган публицистикалык макала жазуу.

20.02.2026-жыл

Сабактын темасы: С. Байгазиевдин өмүрү, чыгармачылыгы жана "Иниме кат" чыгармасы

Сабактын максаты:

• Билим берүүчүлүк: Окуучулар С. Байгазиевдин өмүр баяны, илимий-чыгармачылык жолу жана "Иниме кат" чыгармасынын идеялык мазмуну менен таанышышат.

• Өнүктүрүүчүлүк: Эпистолярдык жанрдын (кат түрүндөгү чыгарма) өзгөчөлүгүн түшүнүшөт, текстти талдап, андагы адеп-ахлак маселелерин талкуулоого үйрөнүшөт.

• Тарбиялык: Инсандык сапаттарды калыптандырууга, билимге умтулууга жана улуттук баалуулуктарды сыйлоого тарбияланышат.

1. Киришүү (Кызыктыруу)

Метод: "Каттын сыры".

• Иш-аракет: Мугалим окуучуларга конвертке салынган эски каттын үлгүсүн көрсөтөт.

• Суроо: "Бүгүнкү технология өнүккөн заманда кат жазышуунун мааниси калдыбы? Кат аркылуу адам өзүнүн ички сырын, насаатын кантип билдире алат?"

• Максат: Окуучуларды эпистолярдык жанрга жана насаат айтуу салтына багыттоо.

2. Изилдөө (Изилдетүү)

Окуучулар топторго бөлүнүп, С. Байгазиевдин өмүрү жана чыгармасы боюнча материалдар менен иштешет:

• 1-топ: "Агартуучу жана окумуштуу". С. Байгазиевдин өмүр баяны, анын кыргыз педагогикасына жана адабият таануу илимине кошкон салымы.

• 2-топ: "Чыгармачылык жолу". Жазуучунун негизги китептери, макалалары жана анын публицистикасындагы негизги темалар (адеп-ахлак, улуттук аң-сезим).

• 3-топ: "Иниме кат — тарбия мектеби". Чыгарманын мазмуну: аганын инисине айткан негизги кеңештери (убакытты баалоо, китеп окуу, досторду тандоо).

• 4-топ: "Каттын тили жана стили". Чыгармадагы учкул сөздөр, насааттар жана автордун образы.

3. Түшүндүрүү (Түшүндүрүү)

Топтор өз тапшырмаларын жакташат. Мугалим негизги түшүнүктөрдү толуктайт:

• Насаат жанры: "Иниме кат" — бул жөн гана кат эмес, бул жаштардын турмуштук жолун багыттаган көркөм-публицистикалык насаат.

• Негизги идея: Автор жаштарды курулай убакыт өткөрбөөгө, "маңкурт" болбоого жана терең билим алуу аркылуу гана ийгиликке жетүүгө чакырат.

• Концепция: "Адам болуу — эң кыйын кесип".

4. Тереңдетүү (Бышыктоо)

Метод: "Абийир жана Тандоо" (Дебат же талкуу).

• Тапшырма: Чыгармадагы "Өзүңдү өзүң тарбияла" деген бөлүмүн талдап, төмөнкү суроолорго жооп издешет:

  1. Азыркы замандын "инилери" жана "сиңдилери" үчүн бул кеңештер канчалык актуалдуу?

  2. Кайсы насаат сиз үчүн эң маанилүү болду?

• Иш-аракет: Окуучулар "Заманбап иниге/карындашка кат" аттуу чакан план-долбоор түзүшөт.

5. Баалоо (Баалоо)

Метод: "Билемин, Билдим, Билгим келет" (БББ таблицасы).

• Суроолор:

  1. Советбек Байгазиев ким? (Профессор, жазуучу, агартуучу).

  2. "Иниме кат" чыгармасындагы эң негизги чакырык эмне?

  3. Автор жаштарды эмнеден сактанууга чакырат?

• Жыйынтыктоо: Мугалим окуучулардын жоопторуна жана активдүүлүгүнө жараша баа коёт.

Үй тапшырмасы: Окуу

С. Байгазиевдин "Иниме кат" чыгармасынан өзүңүзгө жаккан 5 насаатты көчүрүп жазуу.

26.02.2026-жыл

Сабактын темасы: С. Байгазиев "Иниме кат": Жаштар маселесинин көтөрүлүшү жана таалим-тарбия берүүчү күчү

Сабактын максаты:

• Билим берүүчүлүк: Окуучулар чыгарманын мазмуну, автору жана андагы көтөрүлгөн актуалдуу социалдык-этикалык көйгөйлөр менен таанышышат.

• Өнүктүрүүчүлүк: Жаштар арасындагы терс көрүнүштөрдү анализдеп, аларга каршы туруу жолдорун иштеп чыгуу, сын көз караш менен ой жүгүртүү жөндөмдөрүн өстүрүшөт.

• Тарбиялык: Ыймандуулукка, билим алууга умтулууга, улуттук баалуулуктарды сактоого жана өз алдынча туура чечим чыгарууга тарбияланышат.

1. Киришүү (Кызыктыруу)

Метод: "Заманбап күзгү".

• Иш-аракет: Мугалим окуучуларга бүгүнкү күндөгү жаштардын арасындагы эки башка типтеги сүрөттөрдү (мисалы: билим алып, ийгиликке жеткен жаштар жана убактысын пайдасыз өткөргөн жаштар) көрсөтөт.

• Суроо: "Бүгүнкү күндө жаштарды эмнелер бузат жана эмнелер өстүрөт? Эгер силерге тажрыйбалуу бирөө кат жазса, ал катта эмнелер айтылышын каалайт элеңер?"

• Максат: Окуучуларды "кат" форматындагы чыгарманын маанилүүлүгүнө кызыктыруу.

2. Изилдөө (Изилдетүү)

Окуучулар топторго бөлүнүп, чыгарманын текстиндеги негизги көйгөйлөрдү изилдешет:

• 1-топ: "Ичкилик жана баңгилик". Автор бул жаман адаттардын жаштардын келечегине тийгизген таасирин кантип сүрөттөйт?

• 2-топ: "Билимсиздик жана макуртчулук". "Билим албай, китеп окубай калуу — бул руханий өлүм" деген ойду текст менен далилдегиле.

• 3-топ: "Батыштын терс таасири". Жаштардын сокур тууроочулукка берилиши жана улуттук каада-салттан алыстоосу.

• 4-топ: "Үмүт жана чакырык". Автор инисине (жаштарга) кандай жолду сунуштайт? Кандай адам болууга үндөйт?

3. Түшүндүрүү (Түшүндүрүү)

Ар бир топ изилдеген маселелерин ортого салышат. Мугалим С. Байгазиевдин публицист жана окумуштуу катары позициясын түшүндүрөт:

• Чыгарманын формасы: "Иниме кат" — бул жөн гана кат эмес, бул бүтүндөй бир муунга багытталган насаат-эссе.

• Негизги концепция: "Адамдын өзөгүн ыйман жана билим түзөт".

• Көркөм каражаттар: Автор колдонгон курч салыштыруулар, риторикалык суроолор жана эмоционалдык чакырыктар талданат.

4. Тереңдетүү (Бышыктоо)

Метод: "Келечекке кат" же "Проблема жана чечим" таблицасы.

• Тапшырма: Окуучулар чыгармада айтылган маселелерди бүгүнкү күндүн шартында (социалдык тармактар, оюнга берилүү ж.б.) толуктап, таблица толтурушат.

5. Баалоо (Баалоо)

Метод: "Бир сүйлөм менен жыйынтыктоо".

• Текшерүү суроолору:

  1. С. Байгазиев "иним" деп кимди айтып жатат?

  2. Чыгарманын негизги пафосу (маанайы) кандай?

  3. Автордун пикири боюнча, жаштардын негизги куралы эмне болушу керек?

• Рефлексия: "Бул чыгарманы окугандан кийин мен өзүмдүн кайсы сапатымды өзгөртүүнү чечтим?"

• Баалоо: Топтордун активдүүлүгүнө, аргументтүү жоопторуна карап баа коюу.

Үй тапшырмасы: "Байгазиевдин инисине жазган катына жооп" деген темада кыскача дилбаян жазып келүү.

27.02.2026-жыл

I. Киришүү

• Теманын актуалдуулугу: Эмне үчүн бул каарман же чыгарма бүгүнкү күндө маанилүү?

• Автор тууралуу кыскача маалымат: Жазуучунун адабияттагы орду.

• Тезис: Дил баянда далилдей турган негизги оюңуз.

II. Негизги бөлүк (Эки-үч пункттан турат)

• Каармандын образын талдоо: Анын мүнөзү, жасаган иштери.

• Чыгармадагы конфликт: Каармандардын ортосундагы же каармандын өз ичиндеги күрөш.

• Автордун позициясы: Жазуучу бул окуя аркылуу эмнени айткысы келген?

• Көркөм каражаттар: Чыгарманын тили жана стилинин өзгөчөлүгү.

III. Корутунду

• Жалпылоо: Жогоруда айтылгандардын кыскача корутундусу.

• Жеке пикир: Чыгарма сиздин жашооңузга же көз карашыңызга кандай таасир этти?

• Келечекке чакырык: Чыгармадан алынган сабак.

2. Сунушталган дил баян темалары

Ар бир бөлүм боюнча окуучунун аналитикалык деңгээлине жараша темалар:

1. "Абийир кечирбейт — адамдын ички соту" (Нурдиндин образы аркылуу).

2."Өлбөстүккө айланган ыр саптары" (Кеңеш Жусуповдун эссесинин негизинде).

3."Билим жана ыйман — ийгиликтин ачкычы".

3. Дил баян жазууда колдонулуучу таблица (Жардамчы)

Бул таблица окуучуга өз оюн системага салууга жардам берет:

4. Пайдалуу кеңештер:

• Эпиграф колдонуу: Дил баяндын башына тема боюнча учкул сөз же ыр саптарын жазуу (Мисалы, Алыкулдун "Ырларым — менин балдарым" деген сабы).

• Цитаталарды кошуу: Чыгармадан үзүндүлөр сиздин оюңузду бекемдейт.

• Логикалык ырааттуулук: Бир ойдон экинчи ойго өтүүдө "Мындан тышкары...", "Ошондуктан...", "Ошентсе да..." сыяктуу байланыштыргыч сөздөрдү колдонуңуз.

5.03.2026-жыл

I. Жалпыланган Сабактын План-Конспектиси

Тема: ХХ кылымдын жана эгемендүүлүк доорунун адабий мурастары.

1. Сабактын максаты:

• Билим берүүчүлүк: Өтүлгөн чыгармалардын негизги идеяларын, каармандык образдарды жана автордук позицияны системалаштыруу.

• Өнүктүрүүчүлүк: Ар башка жанрдагы (роман, драма, эссе, публицистика) чыгармаларды салыштырып талдоо көндүмдөрүн бекемдөө.

• Тарбиялык: Абийир, намыс, мекенчилдик жана билимге умтулуу сыяктуу моралдык баалуулуктарды окуучулардын аң-сезимине сиңирүү.

2. Сабактын жүрүшү (5Е усулунун элементтери менен):

• Киришүү (Engage): "Алтын бештик" оюну. Окуучулар беш тема боюнча эң негизги бирден сөздү айтышат (Мисалы: Курманжан – Кайрат, Нурдин – Абийир, Алыкул – Поэзия ж.б.).

• Түшүндүрүү жана Анализ (Explain/Elaborate): * Тарыхый инсан жана көркөм образ: С. Жусуевдин "Курманжан Даткасы".

  • Психологиялык драма: Т. Абдымомуновдун "Абийир кечирбейт" чыгармасындагы конфликт.

  • Лирикалык дүйнө: К. Жусуповдун "Ыр сабындагы өмүр" эссесиндеги Алыкулдун тагдыры.

  • Адеп-ахлак публицистикасы: С. Байгазиевдин "Иниме кат" насааты.

II. Тесттик тапшырмалар (Билимди текшерүү)

1. С. Жусуевдин "Курманжан Датка" романы кандай формада жазылган?

А) Кара сөз (проза)

Б) Ыр менен жазылган роман

В) Драмалык чыгарма

Г) Тарыхый очерк

2. "Абийир кечирбейт" драмасындагы Нурдиндин негизги кылмышы эмне?

А) Уурулук кылганы

Б) Операция учурундагы катасын жашырып, досунун өлүмүнө кайдыгер караганы

В) Шайыргүлдү сүйбөй калганы

Г) Жумушка кечигип келгени

3. К. Жусуповдун "Ыр сабындагы өмүр" чыгармасы кимдин тагдырына арналган?

А) Токтогул Сатылгановго

Б) Чыңгыз Айтматовго

В) Алыкул Осмоновго

Г) Касым Тыныстановго

4. С. Байгазиевдин "Иниме кат" чыгармасынын негизги багыты кандай?

А) Саясий күрөш

Б) Жаштарды адептүүлүккө жана билимге чакыруу

В) Жаратылышты коргоо

Г) Тарыхый окуяларды тизмелөө

5. Кыргыз публицистикасынын башаты болгон биринчи гезит кайсы?

А) "Кыргыз Туусу"

Б) "Эркин Тоо"

В) "Советтик Кыргызстан"

Г) "Асаба"

6. "Аттан, балам! Тике кара өлүмгө!" – бул сөздөр кимге таандык?

А) Шайыргүлгө

Б) Курманжан Даткага

В) Алымбек Даткага

Г) С. Байгазиевге

7. Драмалык чыгармада каармандардын ортосундагы карама-каршылык эмне деп аталат?

А) Эпилог

Б) Ремарка

В) Конфликт

Г) Монолог

8. Т. Абдымомунов кыргыз адабиятында кайсы жанрдын "атасы" катары таанылган?

А) Роман

Б) Драматургия

В) Поэзия

Г) Котормо

III. Тесттин жооптору (Ачкычтары)

IV. Корутундулоо

Сабактын аягында окуучуларга "Билим пирамидасы" толтурулат:

1. Төбөсү: Бүгүн үйрөнгөн эң маанилүү бир нерсе.

2. Ортосу: Сабакта талкууланган эки маанилүү маселе.

3. Негизи: Буга чейин билген, бирок бүгүн бекемделген үч маалымат.

Үй тапшырмасы: Тесттен кетирилген каталар боюнча чыгармаларды кайрадан карап чыгуу жана жогоруда берилген темалардын бирине дил баян жазуу.