Кыргыз адабияты

Кыргыз адабияты 6-класс

12.01.2026-жыл

Сабактын планы: Барпы Алыкулов жана "Балдарга насыят"

Сабактын максаты:

• Билим берүүчү: Акындын өмүр жолу жана кыргыз адабиятындагы орду тууралуу маалымат алышат. "Балдарга насыят" ырынын мазмунун түшүнүшөт.

• Өнүктүрүүчү: Окуучулардын көркөм окуу көндүмдөрү жана логикалык ой жүгүртүүсү өсөт.

• Тарбиялык: Насыят ырлар аркылуу адептүүлүккө, эмгекчилдикке жана ата-энени сыйлоого тарбияланышат.

1. (Кызыгууну ойготуу)

Мугалимдин иш аракети: Окуучуларга табышмак же акылмандык жөнүндө кыскача макал айтуу менен баштайт.

• Суроо: "Балдар, силерге кимдер көбүрөөк кеңеш же насыят айтышат? Насыят деген эмне?"

• Тапшырма: Доскага "НАСЫЯТ" деген сөздү жазып, ассоциациялык карта түзүү (акыл, тарбия, келечек, ата-эне ж.б.).

2. (Изилдөө)

Мугалимдин иш аракети: Окуучуларды чакан топторго бөлүп, Барпы Алыкуловдун өмүр баяны жазылган кыска тексттерди таратат.

• Изилдөө суроолору:

  1. Барпы акын качан жана кайда төрөлгөн?

  2. Анын жашоосундагы эң оор сыноо эмне болгон? (Көзүнүн көрбөй калышы).

  3. Ал ырларын кандайча чыгарган? (Төкмөлүк өнөрү).

• Натыйжа: Ар бир топ тапкан маалыматтарын кыскача презентациялашат.

3. (Түшүндүрүү)

Мугалимдин иш аракети: Акындын өмүрү боюнча негизги пункттарды жыйынтыктайт жана "Балдарга насыят" ырын көркөм окуп берет.

• Талдоо: Ырдагы белгисиз сөздөр менен иштөө.

• Негизги идея: Ырдагы "Окуу, билим — жанган шам", "Ата-энеңди сыйла" деген сыяктуу негизги чакырыктарды талкуулоо.

• Маалымат: Барпы — насаатчылык (дидактикалык) поэзиянын устаты экенин түшүндүрүү.

4. (Тереңдетүү/Бышыктоо)

Мугалимдин иш аракети: Окуучуларга чыгармачылык тапшырма берет.

• "Эгерде мен акын болсом..." оюну: Окуучулар Барпынын стилинде өз курбуларына бир шуру (4 сап) насыят ыр кураштырып көрүшөт.

• Салыштыруу: Барпынын насыяттары менен азыркы замандын талаптарын салыштыруу (Мисалы: "Барпы билим ал десе, азыркы заманда ал кайсы билимдер?").

5. (Баалоо)

Мугалимдин иш аракети: Сабакты жыйынтыктоочу суроолорду берет же "Чын/Жалган" оюнун өткөрөт.

• Суроолор:

  1. Барпы Алыкулов 1884-жылы төрөлгөнбү?

  2. "Балдарга насыят" ыры кимдерге багытталган?

  3. Акындын көзү сокур болгонуна карабай ыр жазганы анын кайсы сапатын көрсөтөт?

• Үй тапшырма: Ырды жаттоо

"Балдарга насыят" ырынан 3-4 шуру жаттоо жана "Мен Барпыдан алган сабак" деген темада кыскача дил баян жазуу.

15.01.2026-жыл

Сабактын темасы: Барпынын педагогикалык ойлорунун бүгүнкү күндөгү актуалдуулугу

Сабактын максаты:

• Билим берүүчү: Окуучулар Барпынын ырларындагы тарбиялык идеяларды (билим алуу, адептүүлүк, ата-энени сыйлоо) аныкташат.

• Өнүктүрүүчү: Акындын насааттарын азыркы замандын талаптары менен салыштырып, анализдөө жөндөмүн өстүрүшөт.

• Тарбиялык: Адептүү болууга, убакытты туура пайдаланууга жана билимге умтулууга багыт алышат.

1. (Кызыгууну ойготуу)

Мугалимдин иш аракети: Класска суроо таштайт: "Балдар, силердин оюңарча, мындан 100 жыл мурун жашаган адамдын кеңеши бүгүнкү телефон, интернет заманында жашаган силерге пайдалуу болушу мүмкүнбү?"

• Мээге чабуул: Окуучулар "Ооба" же "Жок" деп жооп берип, себебин айтышат.

• Максат: Эски менен жаңынын ортосундагы байланышты табууга кызыктыруу.

2. (Изилдөө)

Топтор менен иштөө: Окуучулар үч топко бөлүнүп, Барпынын ырларынан үзүндүлөрдү алышат:

1. 1-топ: Билим тууралуу. ("Окуу, билим — жанган шам...")

2. 2-топ: Адеп-ахлак тууралуу. ("Адептүү бала — ардактуу...")

3. 3-топ: Эмгек жана убакыт. ("Ж жашыңда жалын бол...")

Тапшырма: Ар бир топ бул насааттар бүгүнкү күндө кандай формада иштеп жатканын изилдешет. Мисалы, "жанган шам" — бул азыркы IT технология же илим.

3. (Түшүндүрүү)

Мугалимдин түшүндүрмөсү: Барпы Алыкулов — улуу гуманист жана педагог. Анын педагогикалык концепциясынын негизи — "Инсандык сапат".

• Негизги идеялар:

  • Билимдин чексиздиги: Барпы билимди байлыктан жогору койгон. Бүгүнкү күндө бул "Өмүр бою билим алуу" (Lifelong learning) концепциясына туура келет.

  • Этикалык нормалар: Улууну сыйлоо, кичүүнү ызааттоо — бул коомдук гармониянын негизи.

  • Эмгекчилдик: "Ж жашыңда жалын бол" деген сөз — жаштыкта убакытты текке кетирбей, кесип ээси болууга чакырык.

4. (Тереңдетүү)

Салыштыруу таблицасы: Окуучулар менен биргеликте төмөнкү таблицаны толтуруу:

Барпынын насааты	Бүгүнкү күндөгү актуалдуулугу
"Окуу билим алуу"	Санариптик сабаттуулук, тил үйрөнүү
"Ата-энеңди кастарла"	Үй-бүлөлүк баалуулуктарды сактоо
"Жалган айтпа"	Маалыматтык гигиена, чынчылдык
"Өнөр үйрөн"	Кесиптик багыт алуу, креативдүүлүк

Талкуу: "Эгер Барпы акын бүгүн тирүү болсо, инстаграм же тик-токтогу жаштарга кандай насаат айтмак?"

5. (Баалоо)

Жыйынтыктоочу тапшырма:

• "Келечекке кат" стратегиясы: Окуучулар Барпынын бир насаатын негиз кылып алып, өзүнүн 20 жылдан кийинки версиясына "актуалдуу кеңеш" жазышат.

• Рефлексия: "Бүгүн мен Барпынын ырларынан өзүмө эң керектүү ... деген насаатты алдым". Үй тапшырма: Суроолор жана тапшырмалар

"Барпынын насааттары — менин жашоомдо" деген темада кыскача эссе жазуу (60-80 сөз).

19.01.2026-жыл

Сабактын темасы: Жеңижоктун "Жер соорусу Аксы экен" ыры

Сабактын максаты:

• Билим берүүчү: Окуучулар Жеңижоктун өмүрү, акындык өнөрү жана "Жер соорусу Аксы экен" ырынын мазмуну менен таанышышат.

• Өнүктүрүүчү: Ырдагы көркөм сүрөттөөлөрдү талдап, карта менен иштөө жана пейзаждык лириканы түшүнүү жөндөмдөрү өсөт.

• Тарбиялык: Туулган жердин сулуулугун коргоого, мекенчилдикке жана жаратылышты сүйүүгө тарбияланышат.

1. (Кызыгууну ойготуу)

Мугалимдин иш аракети: Сабакты суроо менен баштайт:

• "Балдар, силердин айылыңарда же шаарыңарда эң кооз жер кайсы? Аны башка бирөөгө кантип сүрөттөп берет элеңер?"

• Визуалдык кабыл алуу: Доскага Кыргызстандын кооз жерлеринин (тоолор, суулар) сүрөттөрүн көрсөтүү.

• Маселе: "Эмне үчүн Жеңижок Аксы жерин 'жер соорусу' (эң кооз, тандалган жер) деп атаган?"

2. (Изилдөө)

Топтук иш: Окуучулар үч топко бөлүнүп, текст менен иштешет.

• 1-топ "Географтар": Ырдагы жер-суу аттарын таап, алардын өзгөчөлүктөрүн белгилешет (Бозбу-Ата, Кара-Суу ж.б.).

• 2-топ "Биологдор": Ырда айтылган өсүмдүктөр менен жаныбарлар дүйнөсүн тизмектешет (кызыл гүл, арча, кийик ж.б.).

• 3-топ "Сүрөтчүлөр": Ырдагы түстөрдү жана үндөрдү (шаркыраган суу, сайраган куш) аныкташат.

3. (Түшүндүрүү)

Мугалимдин түшүндүрмөсү: * Жеңижок ким? Анын төкмөлүк кудурети, ырды агын суудай төккөнү тууралуу кыскача маалымат.

• Чыгарманын анализи: "Жер соорусу Аксы экен" — бул жөн эле мактоо эмес, бул Жеңижоктун өзү туулуп-өскөн (же байырлаган) жерине болгон чексиз сүйүүсү.

• Терминология: "Пейзаждык лирика" түшүнүгүн киргизүү. Акындын сөз менен сүрөт тартканын (эпитет, салыштыруу) түшүндүрүү.

4. (Тереңдетүү)

Чыгармачылык тапшырма:

• "Саякатчынын күндөлүгү": Окуучулар өздөрүн Аксыга саякатка баргандай элестетип, Жеңижоктун ырындагы бир көрүнүштү кара сөз менен сүрөттөп беришет.

• Салыштыруу: Барпынын же башка акындардын жаратылыш жөнүндөгү ырлары менен Жеңижоктун ырынын окшоштугун табуу.

• Талкуу: "Бүгүнкү күндө Аксыдагы ошол кооздукту кантип сактап кала алабыз?" (Экологиялык маселе).

5. (Баалоо)

Кайтарым байланыш:

• "3-2-1" стратегиясы: Окуучулар бүгүнкү сабактан алган 3 жаңы маалыматты, өздөрүнө жайкан 2 сапты жана али түшүнүксүз болуп жаткан 1 суроону жазышат.

• Тест: 1. Жеңижоктун чыныгы аты ким? (Өтө). 2. "Жер соорусу" деген эмнени билдирет? 3. Ырда кайсы тоонун аты аталат?

1. Үй тапшырма: Ырдын эң жаккан 3 шурусун (12 сап) жаттоо.

"Менин туулган жерим — жер соорусу" деген темада сүрөт тартуу же чакан дил баян жазуу.

https://new.bizdin.kg/media/books/Jenijok.pdf

22.01.2026-жыл

Сабактын темасы: А. Осмонов "Толубай сынчы". Сынчылык өнөрдүн даңазаланышы

Сабактын максаты:

• Билим берүүчү: Поэманын мазмуну, каармандары жана андагы негизги идея — өнөрлүү адамдын бааланбашы жана адилетсиздик тууралуу маалымат алышат.

• Өнүктүрүүчү: "Сынчылык" түшүнүгүн талдашат, көркөм текст менен иштөө көндүмдөрүн өнүктүрүшөт.

• Тарбиялык: Чындыкка тик кароого, өнөрдү жана талантты баалай билүүгө тарбияланышат.

1. (Кызыгууну ойготуу)

Мугалимдин иш аракети: Сабакты табышмактуу суроо менен баштайт.

• "Балдар, силер 'сынчы' дегенди кандай түшүнөсүңөр? Бирөөнү жамандаган адамбы же бир нерсенин жакшы-жаманын айырмалай билген адамбы?"

• Мээге чабуул: Доскага "Күлүк аттын" сүрөтүн же элесин тартып, "Бул аттын күлүк экенин кайсы белгилеринен билсе болот?" деп сурайт.

• Максат: Окуучуларды "сынчылык" — бул терең билимди жана сезимталдыкты талап кылган өнөр экенине ынандыруу.

2. (Изилдөө)

Топтук иш: Окуучуларга поэмадан үзүндүлөрдү таратат.

• 1-топ "Сынчылар": Толубайдын атты кантип тандаганын, анын өзгөчөлүктөрүн тексттен таап, мүнөздөмө беришет.

• 2-топ "Тарыхчылар": Поэмадагы хандын образын жана анын Толубайга кылган мамилесин (адилетсиздикти) изилдешет.

• 3-топ "Адабиятчылар": Поэмадагы эң таасирдүү, курч айтылган сөздөрдү жана салыштырууларды табышат.

3. (Түшүндүрүү)

Мугалимдин түшүндүрмөсү: * Сынчылык өнөр: Бул жөн эле сын айтуу эмес, бул заттын же адамдын ички дүйнөсүн, мүмкүнчүлүгүн көрө билүү. Толубай — элдик акылмандыктын символу.

• Поэманын идеясы: Алыкул Осмонов бул чыгарма аркылуу таланттуу адамдардын тагдыры трагедиялуу болгонун, бирок алардын атагы эл оозунда түбөлүк жашаарын көрсөткөн.

• Конфликт: Өнөр (Толубай) менен бийликтин (Хан) ортосундагы карама-каршылык.

4. (Тереңдетүү)

Талкуу суроолору:

• Эмне үчүн хан Толубайдын көзүн ойдурду? Бул бүгүнкү күндөгү "чындыкты айткандан коркуу" менен кандай байланышта?

• "Толубай сынчы" деген аттын эл арасында легендага айланганынын себеби эмнеде?

• Ролдук оюн: Бир окуучу Толубайдын ролунда хандын алдында атты сынга алган учурун сахналаштырат.

5. (Баалоо)

Жыйынтыктоо: * Венндин диаграммасы: Толубай менен Хандын образын салыштыруу (бири — акылмандык, экинчиси — залимдик).

• Рефлексия: "Эгер мен Толубайдын ордунда болсом, ханга чындыкты айтат белем?.." деген суроого кыскача жооп жазуу.

• Баалоо: Топтордун активдүүлүгүнө жана берилген жооптордун тереңдигине карап баа коюлат

Үй тапшырма: Окуу 113121-бет

1. Поэмадан Толубайдын атты сүрөттөгөн жеринен 12 сап жаттоо.

2. "Өнөрлүү өлбөйт" деген темада чакан ой толгоо жазуу.

26.01.2026-жыл

Сабактын темасы: Элдик уламыштын жогорку деңгээлде кайрадан иштелип чыгышы (А. Осмоновдун "Толубай сынчы" поэмасынын мисалында)

Сабактын максаты:

• Билим берүүчү: Окуучулар "фольклор" менен "автордук чыгарманын" айырмасын түшүнүшөт. Уламыштын поэма болуп өзгөрүү процессин үйрөнүшөт.

• Өнүктүрүүчү: Чыгарманын композициясын, тилин жана каармандардын образын терең талдоо көндүмдөрүн өстүрүшөт.

• Тарбиялык: Элдик мурастарды баалоого жана автордук эмгекти сыйлоого тарбияланышат.

1. (Кызыгууну ойготуу)

Мугалимдин иш аракети: Сабакты "Эскини жаңылоо" деген түшүнүк менен баштайт.

• Суроо: "Балдар, силер бир эле жомокту же окуяны эки башка адам айтканын уктуңар беле? Эмне үчүн бирөөнүкү кызыксыз, ал эми экинчисиники укмуштуудай сезилет?"

• Интерактив: "Уламыш" деген сөздү доскага жазып, анын белгилерин (ооздон оозго өтүү, автору белгисиз, кереметтүүлүк) атап чыгуу.

2. (Изилдөө)

Топтук изилдөө: Окуучуларга эки башка текст берилет: бири — Толубай тууралуу кыска элдик уламыш, экинчиси — Алыкулдун поэмасынан үзүндү.

• Изилдөө тапшырмасы:

  • 1-топ: Уламышта окуя кандай башталат? (Фактыларды табуу).

  • 2-топ: Алыкул поэмада окуяны кантип кооздогон? (Көркөм каражаттарды табуу: метафора, эпитет).

  • 3-топ: Каармандардын сезимдери кайсы текстте көбүрөөк берилген?

3. (Түшүндүрүү)

Мугалимдин лекциясы: "Жогорку деңгээлде иштеп чыгуу" деген эмне?

• Психологизм: Автор каармандардын ички дүйнөсүн (Толубайдын кайгысын, сокур болгондогу арманын) тереңдетет.

• Пейзаж жана деталь: Уламышта "бир ат бар эле" десе, Алыкул ал аттын ар бир мүчөсүн, баскан-турганын жандуу сүрөттөйт.

• Идеялык максат: Автор жөн гана окуяны айтпастан, "Өнөр өлбөйт", "Адилеттүүлүк жеңет" деген чоң философиялык ойду кошот.

4. (Тереңдетүү)

Салыштырмалуу талдоо:

"Элдик уламыш — бул чийки зат (алтындын кени), ал эми Алыкулдун поэмасы — бул ошол алтындан жасалган кооз билерик же жасалга."

• Тапшырма: Поэмадагы Толубайдын образы аркылуу автор кыргыз элинин кайсы сапаттарын даңазалаган? (Сабырдуулук, көрөгөчтүк, намыс).

• Талкуу: Эгерде Алыкул бул уламышты кайра иштеп чыкпаса, биз Толубай жөнүндө ушунчалык терең биле алат белек?

5. (Баалоо)

Жыйынтыктоочу тест же суроолор:

1. Элдик уламыш менен автордук поэманын негизги айырмасы эмнеде?

2. Алыкул Осмонов Толубайдын образына кандай жаңылык кошкон?

3. Чыгарманын кайсы жери силерге эң жогорку чеберчиликте жазылгандай сезилди?

Үй тапшырма: Окуу 122-124-бет

• Өзүңөр билген бир кыска уламышты (мисалы, бир тоонун же гүлдүн аты жөнүндө) таап келип, аны "автор" катары кооздоп, 5-6 сүйлөм менен кайра иштеп жазып келүү.

29.01.2026-жыл

Сабактын темасы: Ж. Бөкөнбаев "Чептен эрдин күчү бек". Баланын эрдиги.

Сабактын максаты:

• Билим берүүчү: Окуучулар поэманын мазмуну, каармандары жана "Чептен эрдин күчү бек" деген накыл сөздүн мааниси менен таанышышат.

• Өнүктүрүүчү: Каармандардын образына мүнөздөмө берүү, чыгармадагы негизги идеяны табуу жана көркөм окуу көндүмдөрүн өстүрүшөт.

• Тарбиялык: Мекенчилдикке, баатырдыкка жана эл-жерди сүйүүгө тарбияланышат.

1. (Кызыгууну ойготуу)

Мугалимдин иш аракети: Сабакты макал менен баштайт: "Билүүчүдөн эмес, кылуучудан сура".

• Суроо: "Балдар, чеп деген эмне? (Таштан же кирпичтен салынган коргонуу дубалы). Эмне үчүн автор 'чептен да эрдин (адамдын) күчү бек' деп жатат?"

• Тапшырма: "Эрдик" деген сөзгө кластер түзүү (кайрат, коркпоо, Мекен, бала, күч).

2. (Изилдөө)

Топтук иш: Поэмадагы "Баланын эрдиги" эпизоду боюнча текст менен иштөө.

• 1-топ "Чалгынчылар": Бала душмандын курчоосунан кантип чыкканын жана анын кыймыл-аракетин сүрөттөгөн жерлерин табышат.

• 2-топ "Психологдор": Баланын ошол учурдагы ички сезимин (коркууну кантип жеңгенин) талдашат.

• 3-топ "Сүрөтчүлөр": Баланын сырткы көрүнүшүн жана ал качкан чөйрөнүн (түн, зоо, душман) көркөм сүрөттөлүшүн аныкташат.

3. (Түшүндүрүү)

Мугалимдин түшүндүрмөсү:

• Чыгарманын тарыхы: Ж. Бөкөнбаев бул поэманы Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде (1943-ж.) жоокерлердин духун көтөрүү үчүн жазган.

• Баланын образы: Бул эпизоддогу бала — бүтүндөй бир элдин сынбас эркинин символу. Анын кичинекей болгонуна карабай, чоң максатты (элди куткарууну) көздөгөнү — чыныгы эрдик.

• Мааниси: Таш чеп урайт, бирок эл үчүн жанын берүүгө даяр эрдин эрки эч качан сынбайт.

4. (Тереңдетүү)

Салыштыруу жана талкуу:

• Суроо: "Бүгүнкү күндө баланын эрдиги эмнеден көрүнүшү мүмкүн? Эрдик кылуу үчүн сөзсүз согуш болуш керекпи?"

• Дебат: "Күч билектеби же билимдеби?" (Поэмадагы баланын акылы менен күчүнүн айкалышын талкуулоо).

• Чыгармачылык тапшырма: Бала душмандын колунан качып чыккандагы сценаны 3-4 сүйлөм менен "Мен баланын ордунда болсом..." деп толуктап жазуу.

5. (Баалоо)

Жыйынтыктоо:

• "Бир сөз менен" стратегиясы: Окуучулар сабактын маңызын бир сөз менен айтышат (мисалы: Эрдик, Намыс, Жеңиш, Мекен).

• Тест: 1. Поэманын автору ким? 2. "Чептен эрдин күчү бек" деген сөздү ким айткан? 3. Баланын негизги сапаты кайсы?

• Баалоо: Топтордун ишине жана жекече жоопторго карап баа коюлат

Үй тапшырма: Окуу 125-130-бет

1. Поэмадан "Баланын эрдиги" эпизодунан үзүндү жаттоо.

2. "Менин каарманым — эр жүрөк бала" деген темада сүрөт тартуу.

2.02.2026-жыл

Сабактын темасы: Карыянын акылман бүтүмү, чыгарманын тарбиялык мааниси

Сабактын максаты:

• Билим берүүчү: Чыгарманын мазмунун, каармандардын образын талдашат. Акылмандык жана адилеттүүлүк түшүнүктөрүн тереңдетишет.

• Өнүктүрүүчү: Окуучулардын сын көз карашы, логикалык ой жүгүртүүсү жана өз оюн эркин айтуу көндүмдөрү өсөт.

• Тарбиялык: Улууну сыйлоого, акылмандыкка, калыстыкка жана адамдык асыл сапаттарга тарбияланышат.

1. Киришүү – Кызыктыруу

Мугалимдин иш-аракети: Окуучуларга табышмак же кыскача турмуштук кырдаал айтат.

• Суроо: "Элестеткиле, эки дос бир алма талашып жатат. Аларды кантип уруштурбай, адилеттүү чечсе болот? Ким чечиш керек?"

• Максаты: Окуучулардын көңүлүн "чечим чыгаруу" жана "акылмандык" темасына буруу.

2. Изилдөө – Жаңы теманы өздөштүрүү

Иш-аракет: Окуучулар чыгарманы бөлүктөргө бөлүп окушат же мугалимдин жардамы менен мазмунун айтып беришет.

• Тапшырма: Чыгармадагы негизги чыр-чатакты (конфликтти) табышкыла. Карыя кандай чечим чыгарды?

• Топтордо иштөө: Окуучулар "Эгер мен карыянын ордунда болсом..." деген темада кыскача талкуу жүргүзүшөт.

3. Түшүндүрүү – Талдоо

Мугалимдин иш-аракети: Чыгарманын идеясын жана "Акылман бүтүм" деген эмне экенин түшүндүрөт.

• Талдоо суроолору:

  1. Карыянын бүтүмү эмне үчүн "акылман" деп аталат?

  2. Чыгармадагы каармандардын кайсы сапаттары сизге жакты же жаккан жок?

  3. Бул окуя бүгүнкү күндө кездешеби?

4. Тереңдетүү– Бышыктоо

Иш-аракет: Чыгарманын тарбиялык маанисин ачуу үчүн практикалык иштер.

• Венндин диаграммасы: "Жөнөкөй чечим" жана "Акылман чечим" ортосундагы айырманы салыштыруу.

• Ролдук оюн: Окуучулар чыгармадагы сот же бүтүм чыгаруу учурун сахналаштырышат.

• Тарбиялык мааниси: Мугалим акылмандык — бул жөн эле билим эмес, бул турмуштук тажрыйба менен адилеттүүлүктүн айкалышы экенин баса белгилейт.

5. Баалоо – Жыйынтыктоо

Иш-аракет: Окуучулардын түшүнүгүн текшерүү.

• Рефлексия: "Бүгүнкү сабактан мен эмнени үйрөндүм?" деген суроого 1 сүйлөм менен жооп беришет.

• 5 мүнөттүк эссе: "Акылдуу карыя — элдин байлыгы" деген темада ой толгоо жазуу.

Чыгарманын тарбиялык мааниси (Кыскача корутунду)

Бул чыгарма окуучуларды төмөнкүдөй баалуулуктарды түшүнүүгө багыттайт:

1. Сабырдуулук: Ар бир ишти шашпай, акыл менен чечүү.

2. Калыстык: Бир тараптуу болбой, чындыктын тарабында болуу.

3. Сый-урмат: Улуу муундун тажрыйбасына таянуу жана аларды угуу

Үй тапшырмасы: Венндин диаграммасы

Өзүңөр билген дагы бир акылман карыя жөнүндө уламыш таап, айтып берүүгө даярдануу.

5.02.2026-жыл

Дил баяндын планы

I. Киришүү

• Мекен түшүнүгү: Ата Журттун ыйыктыгы жана адам жашоосундагы орду.

• Теманын актуалдуулугу: "Ата Журт кыйын күнгө кабылганда, айлансын ар бир уулуң чагылганга" деген саптардын мааниси (Жоомарт Бөкөнбаевдин поэзиясынан шилтеме).

II. Негизги бөлүм

1. Мекенге болгон сүйүү — бул иш-аракет: Патриоттук сезим жөн гана сөз эмес, кыйын учурда жоопкерчиликти моюнга алуу экени.

2. Тарыхый сабактар: Эл башына күн түшкөндө чагылгандай тийип, коргоого чыккан баатырлар (Манас, Курманжан Датка, Улуу Ата Мекендик согуштун баатырлары ж.б.).

3. "Чагылганга айлануу" метафорасы: Бул коргоо, кайраттуулук, чечкиндүүлүк жана душманга катал, доско жумшак болуу дегенди түшүндүрөт.

4. Тынчтык мезгилдеги мекенчилдик: Кыйын күн согуш эле эмес, экономикалык, социалдык же жаратылыш кырсыктары болушу мүмкүн. Азыркы жаштардын салымы.

III. Корутунду

• Жеке көз караш: Ар бир жарандын Ата Журт алдындагы милдети.

• Жыйынтыктоочу ой: Мекендин бүтүндүгү — биримдикте жана ар бир уул-кыздын кайраттуулугунда.

Конспект үчүн негизги тезистер жана цитаталар

Цитата: "Ата Журт кыйын күнгө кабылганда, айлансын ар бир уулуң чагылганга!" (Ж. Бөкөнбаев)

Негизги ойлорду иштеп чыгуу:

• Мекен жана коркунуч: Тарых көрсөткөндөй, мамлекеттин эркиндиги ар дайым эле тынчтык менен коштолбойт. Кыйын кезең келгенде "кимдин ким экени" билинет. Чагылган — бул тездик, күч жана жарык. Демек, Мекен үчүн коркунуч туулганда, солкулдабай, тез чечим кабыл алып, күчтүү болуу керек.

• Уулдардын жана кыздардын ролу: Темада "ар бир уулуң" деп айтылганы менен, бул жалпы элди, жарандарды билдирет. Бул — кайдыгер болбоого чакырык. Кайдыгерлик — Мекен үчүн эң чоң коркунуч.

• Бүгүнкү күндүн каармандары: Чек арада карыш жылбай турган жоокерлер, пандемия учурунда өмүрүн сайган дарыгерлер же өлкө намысын коргогон спортчулар — булар да өз тармагында "чагылганга" айлангандар.

Көркөм каражаттар (Дил баянда колдонуу үчүн):

• Эпитеттер: Ыйык Ата Журт, каарман уулдар, чагылгандуу кайрат, курч намыс.

• Салыштыруулар: Намыс — курч кылычтай, Мекен — эненин мээриминдей

Жазуу боюнча кеңеш: Дил баянды жазып жатканда, жөн гана согуш жөнүндө эмес, биримдик жөнүндө көбүрөөк жазыңыз. Анткени чагылган бир жерге түшсө, анын жарыгы бүт ааламга көрүнөт. Сиздин Мекенге болгон кызматыңыз да башкаларга үлгү болушу керектигин баса белгилеңиз.

«Ата Журт кыйын күнгө кабылганда, айлансын ар бир уулуң чагылганга»

План:

1. Киришүү: Ата Журттун ыйыктыгы.

2. Негизги бөлүм:

   • Мекен алдындагы жоопкерчилик.

   • Тарыхтагы баатырдыктын үлгүлөрү.

   • «Чагылганга айлануу» — бул эмнени билдирет?

3. Корутунду: Жаш муундун Мекенге болгон убадасы.

Дил баян

Ата Журт — адам баласынын эң ыйык, эң кымбат баалуулугу. Ал биздин тамырыбыз, бешигибиз жана келечегибиз. Бирок тарыхтын татаал жолдорунда Мекен ар дайым эле гүл бакча болуп бербейт. Кээде башына кара булут айланып, эркиндигине коркунуч туулуп, «кыйын күн» келген учурлар болот. Мына ушундай мүнөттөрдө Ата Журттун тагдыры анын татыктуу уул-кыздарынын колунда калат.

Акындын «айлансын ар бир уулуң чагылганга» дегени — бул жөн гана көркөм салыштыруу эмес. Чагылган — бул күчтүн, жарыктын жана ылдамдыктын символу. Мекен кысылганда, анын уулдары жайбаракаттыктан арылып, душманга каршы каардуу күчкө, караңгылыкты жарган жарыкка жана чечкиндүү кадамдарга айланышы керек. Бул — Мекен үчүн жан берүүгө да, аны коргоп калууга да даяр болуу дегендик.

Биздин бабаларыбыз Манас атадан баштап, кечээки Баткен окуяларындагы баатырларыбызга чейин ушул саптардын тирүү мисалы болуп келишти. Алар кыйын кезеңде жеке кызыкчылыгын унутуп, жалпы элдин тынчтыгы үчүн чагылгандай чарт жарылып, душмандын жолун тосушту. Алардын каны жана жаны менен бүгүнкү эгемендүүлүгүбүз сакталып турат.

Бирок «чагылган болуу» бир гана согуш талаасында эмес. Тынчтык заманда Мекендин намысын билим менен коргоо, экономикасын көтөрүүгө салым кошуу, чет жерде жүрүп кыргыздын атын бийик тутуу — бул дагы Мекенчилдиктин бир түрү. Бүгүнкү күндө өлкөбүздүн өнүгүүсүнө тоскоол болгон коррупция, сабатсыздык жана кайдыгерлик сыяктуу «кыйын күндөрдө» ар бир жаш жигит өз ишинин устаты болуп, өлкө жаркын келечекке карай жол ачышы зарыл.

Корутундулап айтканда, Ата Журт — бул биздин намысыбыз. Мекен бизге баарын берди, ал эми ал кыйынчылыкка туш болгондо биздин милдетибиз — ага калкан болуу. Ар бир кыргыз уулу өзүнүн жүрөгүндө мекенчилдик отун жагып, керек болсо чагылгандай жаркырап, элинин жолун жарык кылууга тийиш. Себеби Мекен — жалгыз, ал эми аны коргоо — ыйык парз!

Үй тапшырмасы: Кайталоо

9.02.2026-жыл

Сабактын темасы: Дил баянга талдоо жүргүзүү

Сабактын максаты:

1. Билим берүүчү: Окуучулардын жазган иштериндеги жетишкендиктерди жана кемчиликтерди аныктоо, дил баяндын структурасын (киришүү, негизги бөлүм, корутунду) бышыктоо.

2. Өнүктүрүүчү: Сабаттуу жазуу, ойду ырааттуу берүү жана стилистикалык каталарды оңдоо көндүмдөрүн өнүктүрүү.

3. Тарбиялык: Өзүн-өзү сындап баалоого, жоопкерчиликке жана Мекенди сүйүүгө тарбиялоо.

Сабактын жүрүшү 1. Жалпы мүнөздөмө (Мугалимдин киришүүсү)

Мугалим класстын жалпы ишине баа берет.

• Тема канчалык деңгээлде ачылды?

• "Чагылган" метафорасын окуучулар кандай түшүнүштү?

• Көпчүлүк кетирген орфографиялык же пунктуациялык каталар кайсылар?

2. Структуралык талдоо (План боюнча текшерүү)

Дил баян төмөнкү талаптарга жооп береби?

• Киришүү: Ата Журттун мааниси берилдиби? (Окурманды темага кызыктыра алдыбы?)

• Негизги бөлүм: Теманын маңызы ачылдыбы? "Кыйын күн" жана "уулдардын милдети" ортосундагы байланыш көрсөтүлдүбү?

• Корутунду: Автордук позиция же чакырык барбы? (Жыйынтык такпы?)

3. Мазмундук жана стилистикалык талдоо

Окуучулар төмөнкү суроолордун негизинде өз ишин же бири-биринин ишин талдашат:

• Сөз байлыгы: "Мекен", "Ата Журт", "Эл-жер" деген сөздөрдүн синонимдери колдонулдубу? Же бир эле сөз кайталана бергенби?

• Логикалык ырааттуулук: Ойлор бири-бирине туташып жатабы же секириктер барбы?

• Тилдин көркөмдүгү: Эпитеттер, салыштыруулар (мисалы: чагылгандай каардуу, калкан болуу) колдонулганбы?

4. Каталар менен иштөө (Таблица түрүндө)

Катанын түрү	Мисал (Катасы менен)	Оңдолгон варианты	Эрежеси
Орфографиялык	Ата журт кымбат.	Ата Журт кымбат.	Жер-суу аттары, ыйык түшүнүктөр баш тамга менен жазылат.
Стилистикалык	Уулдар чагылган болуп атышат.	Уулдар чагылганга айланышат.	Контекстке жараша сөздөрдү туура тандоо.
Пунктуациялык	Мекен — бул бешик.	Мекен — бул бешик.	Ээ менен баяндоочтун ортосуна сызыкча коюу.

5. Мыкты иштерден үзүндү окуу

Класстагы эң ийгиликтүү жазылган, оригиналдуу ойлору бар дил баяндардан үзүндү окуп, эмне үчүн бул иш "мыкты" деп табылганын талкуулоо.

6. Рефлексия жана корутунду

• Суроо: "Кийинки дил баяныңда кайсы катаны кайталабоого аракет кыласың?"

• Жыйынтык: Дил баян — бул жөн эле баа алуу эмес, бул сенин ички дүйнөңдүн, Мекенге болгон мамилеңдин күзгүсү.

Кийинки кадам:

Сизге ушул талдоонун негизинде окуучуларга берилүүчү өз алдынча иштөө суроолорун же баалоо критерийлерин (дескрипторлорду) иштеп чыгып берейинби?

Үй тапшырмасы: Кайталоо

12.02.2026-жыл

Сабактын планы: А. Токомбаев "Күүнүн сыры"

Сабактын максаты:

• Билим берүүчү: Чыгарманын мазмуну, каармандары (Муратаалы, Чоро) жана күүнүн жаралуу тарыхы менен таанышышат.

• Өнүктүрүүчү: Күүнү угуу, талдоо жана каармандардын ички дүйнөсүн түшүнүү аркылуу эстетикалык табитин өстүрүшөт.

• Тарбиялык: Өнөрдү сыйлоого, кыргыздын аспаптык музыкасын аздектей билүүгө жана адамгерчиликке тарбияланышат.

1. Киришүү – Кызыктыруу

Мугалимдин иш-аракети: Сабакты комуз же кыяктын күүсү менен баштайт (аудио жазуу).

• Суроо: "Балдар, бул музыка силерге кандай сезимдерди берди? Музыка адамдын тагдырын өзгөртө алабы?"

• Максаты: Окуучулардын көңүлүн музыканын сырдуу дүйнөсүнө буруу.

2. Изилдөө – Жаңы теманы өздөштүрүү

Иш-аракет: Окуучулар чыгарманы бөлүктөргө бөлүп окуп, төмөнкү суроолордун үстүндө иштешет:

• Чыгармадагы негизги окуя кайда жана кантип башталат?

• Муратаалынын күү черткендеги абалын сүрөттөгөн жерлерин таап окугула.

• Топторго тапшырма: 1-топ: Чоронун образы. 2-топ: Муратаалынын образы.

3. Түшүндүрүү – Талдоо

Мугалимдин иш-аракети: Чыгарманын идеясын ачып берет.

• Негизги түшүнүк: Күү — бул жөн эле добуш эмес, бул адамдын башынан өткөн тагдыры, кубанычы же кайгысы. "Күүнүн сыры" — бул каармандын ички бук ичи, арманы.

• Талдоо: Муратаалы эмне үчүн күүсүнүн сырын Чорого гана ишенип айтты? Өнөр адамынын трагедиясы эмнеде?

4. Тереңдетүү – Бышыктоо

Иш-аракет: Чыгарманы турмуш менен байланыштыруу.

• Венндин диаграммасы: Чыгармадагы Муратаалы менен чыныгы жашоодогу таланттуу инсандарды салыштыруу.

• Чыгармачылык иш: "Эгерде мен композитор болсом, бул чыгармага кандай күү жазмакмын?" (Окуучулар өз ойлорун сүрөт же кыска дил баян түрүндө беришет).

5. Баалоо – Жыйынтыктоо

Иш-аракет: Окуучулардын билимин текшерүү.

• Тест же "Ооба/Жок" оюну: Чыгарманын деталдары боюнча суроолор берилет.

• Рефлексия (3-2-1 ыкмасы):

  • 3 жаңы маалымат.

  • 2 кызыктуу жагдай.

  • 1 түшүнүксүз суроо.

Чыгарманын тарбиялык мааниси

1. Өнөр алдындагы жоопкерчилик: Чыныгы талант эч качан калп айтпайт, ал өзүнүн чыгармасы аркылуу чындыкты сүйлөйт.

2. Мурас калтыруу: Муратаалы өз өнөрүн Чорого өткөрүп берүү менен, улуттук маданияттын үзүлбөстүгүн көрсөтөт.

3. Адамгерчилик: Бирөөнүн кайгысын түшүнө билүү — бул чоң маданияттуулук.

Үй тапшырмасы: Окуу 131-141-бет

1. А. Токомбаевдин өмүр баянын кыскача кайталоо.

2. "Мен сүйгөн күү" деген темада чакан баян жазып келүү.

16.02.2026-жыл

Сабактын темасы: «Күүнүн сыры» — Эркиндик жана адилеттик үчүн күрөш

Сабактын максаты:

• Билим берүүчү: Чыгармадагы Муратаалынын образы аркылуу өнөр адамынын эркиндикке болгон умтулуусун жана өкүмзор бийликке (ханга) болгон мамилесин талдашат.

• Өнүктүрүүчү: Окуучулар чыгармадагы символдорду (күү, хандын каары, Муратаалынын көз жашы) чечмелөөгө машыгышат.

• Тарбиялык: Адилеттүүлүккө, эркин ой жүгүртүүгө жана эзилген элдин тагдырына кайдыгер карабоого тарбияланышат.

Сабактын жүрүшү (5Е усулу менен) 1. Киришүү

Мугалимдин иш-аракети: Окуучуларга эки башка маанайдагы күү угузулат: бири — салтанаттуу, экинчиси — муңдуу жана каардуу.

• Суроо: «Эгерде музыка сүйлөй алса, ал залим ханга эмне деп айтмак? Музыка бийликтен күчтүү боло алабы?»

• Максаты: Окуучуларды бийлик менен искусствонун тирешүүсү деген темага даярдоо.

2. Изилдөө

Топтук иш: Чыгарманы төмөнкү багыттар боюнча изилдөө:

• 1-топ: Хандын жана анын чөйрөсүнүн образы. Алардын өкүмзордугу эмнеден көрүнөт?

• 2-топ: Муратаалынын күүсү. Күү эмне үчүн ханга «жаккан жок» же аны эмне үчүн коркутту?

• 3-топ: Элдин абалы. Өкүмзордуктун курмандыктары кимдер?

3. Түшүндүрүү

Теманы талдоо: Муратаалынын күүсү — бул анын жалгыз куралы. Ал хандын алдында тизе бүгүп, мактоо айткан жок. Тескерисинче, күүсү аркылуу хандын залимдигин, элдин кайгысын бетине басты.

• Эркиндик: Муратаалынын ички эркиндиги (ал өлүмдөн коркпойт).

• Өкүмзордук: Хандын физикалык күчү, бирок руханий алсыздыгы.

4. Тереңдетүү

Салыштыруу жана дебат:

• Таблица толтуруу: | Каарман | Максаты | Куралы | Натыйжасы | | :--- | :--- | :--- | :--- | | Хан | Бийлик, коркутуу | Зордук-зомбулук | Убактылуу жеңиш, бирок жек көрүү | | Муратаалы | Чындык, адилеттик | Күү (Өнөр) | Өлбөс мурас, руханий жеңиш |

• Талкуу: «Эмне үчүн өкүмзор бийлик ар дайым чыныгы өнөрдөн коркот?»

5. Баалоо

Жыйынтыктоочу тапшырма:

• Эссе (5 мүнөттүк): «Күү — адилеттиктин үнү» деген темада өз ойлорун жазышат.

• Критерий: Чыгармадагы окуялар менен бүгүнкү күндөгү адилеттик түшүнүгүн байланыштыра алуу.

Чыгарманын негизги бүтүмү (Тарбиялык мааниси)

Чыгарма окуучуларга төмөнкүдөй чоң сабакты берет: Физикалык күч адамдын денесин гана башкара алат, ал эми анын рухун, эркиндигин жана талантын эч качан чынжырлай албайт. Муратаалынын күүсү — бул кылымдарды карыткан адилеттиктин үнү.

19.02.2026-жыл

Сабактын планы: "Акылмандын жообу"

Сабактын максаты:

• Билим берүүчү: Окуучулар чыгарманын мазмунун түшүнүшөт, негизги идеясын (акылдуулук, токтоолук) аныкташат.

• Өнүктүрүүчү: Логикалык суроолорго жооп берүү аркылуу сөз байлыгын жана сын көз карашын өстүрүшөт.

• Тарбиялык: Акылмандардын насаатын угууга, турмушта адилеттүү жана сабырдуу болууга тарбияланышат.

1. Киришүү – Кызыктыруу

Мугалимдин иш-аракети: Окуучуларга "Калп менен Чындыктын" же "Акыл менен Күчтүн" ортосундагы кыска талашты айтып берет.

• Суроо: "Эгерде силерге дүйнөдөгү эң кыйын суроону беришсе, кимден барып жооп сурайт элеңер? Эмне үчүн карыларды же акылмандарды издейбиз?"

• Максаты: Окуучуларды "акылмандык" түшүнүгүнө даярдоо.

2. Изилдөө – Жаңы теманы өздөштүрүү

Иш-аракет: Окуучулар текстти чынжырча түрүндө окуп чыгышат.

• Тапшырма: Чыгармадагы негизги суроону жана акылмандын берген жообун таап, астын сызгыла.

• Топтордо иштөө: Окуучулар тексттеги каармандардын (мисалы, суроо берген жаш жигит менен акылман карыянын) ортосундагы айырманы талкуулашат.

3. Түшүндүрүү – Талдоо

Мугалимдин иш-аракети: "Акылмандык" деген эмне экенин жана карыянын жообунун маанисин тереңдетип түшүндүрөт.

• Талдоо суроолору:

  1. Акылмандын жообу эмне үчүн күтүүсүз болду?

  2. Бул жооп суроо берген адамдын жашоосун кантип өзгөрттү?

  3. Эмне үчүн күч менен чечилбеген маселе акыл менен чечилет?

4. Тереңдетүү – Бышыктоо

Иш-аракет: Окуучулар алган билимдерин турмуштук кырдаалдарга салыштырышат.

• Ролдук оюн: "Акылмандын кабылдамасы". Бир окуучу акылман болот, калгандары ага турмуштук маселелер (достук, окуу, мамиле) боюнча суроо берип, акылманча жооп алууга аракет кылышат.

• Макал-лакаптар менен иштөө: "Акыл — арыбас ат, билим — түгөнбөс кенч" деген макалдын маанисин чыгарма менен байланыштыруу.

5. Баалоо – Жыйынтыктоо

Иш-аракет: Сабактын жыйынтыгын чыгаруу.

• "Алтын сандык" стратегиясы: Окуучулар бүгүнкү сабактан алган эң баалуу "акылман кеңешти" кагазга жазып, класстын "сандыгына" салышат.

• Өзүн-өзү баалоо: Окуучулар "Мен бүгүн каармандын ордунда болсом эмне кылмакмын?" деген суроого кыска жооп жазышат.

Чыгарманын тарбиялык мааниси (Корутунду)

Бул сабак окуучуларды төмөнкүлөргө үйрөтөт:

1. Сабырдуулукка: Ар бир сөздү сүйлөөдөн мурун анын кесепетин ойлонуу.

2. Тереңдикке: Маселенин сырткы көрүнүшүнө эмес, ички маңызына карап чечим чыгаруу.

3. Улууну сыйлоого: Көптү көргөн карылардын тажрыйбасын баалай билүү.

Үй тапшырмасы: Окуу 143-148-бет

• Чыгармадагы акылмандын образына мүнөздөмө жазуу.

• Үйдөгү чоң ата же чоң энеңизден бир акылман кеңеш сурап, аны дептерге жазып келүү.

23.02.2026-жыл

Сабактын планы: аңгеменин сюжеттик-композициялык курулушу жана адеп-ахлактык сабактары

Сабактын максаты:

• Билим берүүчү: Окуучулар аңгеменин сюжеттик элементтерин (башталышы, өнүгүшү, туу чокусу, чечилиши) ажыратууну үйрөнүшөт.

• Өнүктүрүүчү: Каармандардын иш-аракетине баа берүү аркылуу логикалык ой жүгүртүүсүн жана талдоо жөндөмүн өстүрүшөт.

• Тарбиялык: Адептүүлүккө, сөз кадырын билүүгө, сабырдуулукка жана акылмандыкка тарбияланышат.

1. Киришүү – Кызыктыруу

Мугалимдин иш-аракети: Класска суроо таштайт:

• "Элестеткиле, силерге бирөө катуу тийип, адилетсиз сүйлөдү. Силер дароо эле ачуу менен жооп кайтарасыңарбы же ойлонуп турупбу?"

• Максаты: Окуучуларды сабырдуулук жана жооп кайтаруунун маданияты тууралуу ойлондуруу.

2. Изилдөө – Текст менен иштөө

Иш-аракет: Окуучулар аңгемени окуп чыгып, сюжеттин чынжырчасын түзүшөт.

• Тапшырма: Окуянын башталышын, эң кызыган жерин жана аягын белгилегиле.

• Топтук иш: * 1-топ: Окуя кайсы жерде, кантип башталат?

  • 2-топ: Каармандардын ортосундагы негизги маселе (конфликт) эмнеде?

3. Түшүндүрүү – Сюжеттик-композициялык талдоо

Мугалимдин иш-аракети: Доскага аңгеменин курулушун схема түрүндө чийип түшүндүрөт:

1. Экспозиция (Киришүү): Каармандар менен таанышуу (Акылман жана ага суроо менен келген адам).

2. Окуянын түйүнү: Суроонун берилиши же ортого түшкөн маселе.

3. Окуянын өнүгүшү: Акылмандын ойлонуусу, айланадагылардын күтүүсү.

4. Кульминация (Туу чоку): Акылмандын жооп берген учуру (эң чыңалган мүнөт).

5. Развязка (Чечилиши): Жооптун таасири жана каармандын түшүнүүсү.

4. Тереңдетүү – Адеп-ахлактык сабактар

Иш-аракет: "Акылмандын жообунан" алынган сабактарды талкуулоо.

• Талкуу: "Бул аңгеме бизди эмнеге үйрөттү?"

• Негизги сабактар:

  • Сөздүн күчү: Туура айтылган бир сөз миң талашты токтотот.

  • Сабырдуулук: Шашылыш берилген жооп — өкүнүч алып келет.

  • Тереңдик: Акылмандык — бул көп билүү эмес, бардыгын орду менен колдонуу.

Адеп-ахлактык формула: Акыл + Сабыр = Тынчтык жана Чечим.

5. Баалоо – Жыйынтыктоо

Иш-аракет: Окуучулардын түшүнүгүн текшерүү.

• Таблицаны толтуруу: | Каарман | Жасаган иши | Мүнөзү (Адептүүлүгү) | | :--- | :--- | :--- | | Суроо берүүчү | Шашылыш, орой | Сабырсыз, үйрөнчүк | | Акылман | Ойлонуп, кыска жооп берди | Токтоо, даанышман |

• Корутунду: "Бүгүнкү сабактан өзүмө алган эң чоң сабак..." (окуучулар оозеки жыйынтыкташат).

Үй тапшырмасы:Суроолор жана тапшырмалар

1. Аңгеменин сюжеттик планы боюнча кыскача мазмунун жазуу.

2. "Менин жашоомдогу акылман кеңеш" деген темада 5-6 сүйлөмдөн турган чакан дил баян жазуу.

26.02.2026-жыл

Сабактын планы: М. Элебаев "Бороондуу күнү"

Сабактын максаты:

• Билим берүүчү: Окуучулар аңгеменин мазмуну, каармандары жана сюжеттик түзүлүшү менен таанышышат. Чыгармадагы табият көрүнүштөрүнүн ролун түшүнүшөт.

• Өнүктүрүүчү: Көркөм сүрөттөөлөрдү талдап, автордун тил байлыгын, пейзаждык чеберчилигин баалоо көндүмдөрүн өстүрүшөт.

• Тарбиялык: Окуучуларды кыйынчылыктарга чыдамкай болууга, бири-бирине жардам берүүгө жана табияттын тилин түшүнүүгө тарбиялоо.

1. Киришүү – Кызыктыруу

Мугалимдин иш-аракети: Сабакты бороондун добушун (аудио) угузуу же бороондуу күндүн сүрөтүн көрсөтүү менен баштайт.

• Суроо: "Балдар, силер катуу бороондо талаада калып көрдүңөр беле? Ошол учурда адам кандай сезимдерде болот? Эмнеден коркот?"

• Максаты: Окуучуларды чыгармадагы психологиялык абалга даярдоо.

2. Изилдөө – Жаңы теманы өздөштүрүү

Иш-аракет: Окуучулар аңгеменин эң маанилүү бөлүктөрүн (бороондун башталышы, каармандын абалы) окуп чыгышат.

• Тапшырма: Чыгармадан "бороонду" сүрөттөгөн эпитет, салыштырууларды таап, дептерге жазгыла.

• Талкуу: Бороон бул жерде жөн эле табият кубулушубу же каармандын башына түшкөн оор сынообу?

3. Түшүндүрүү – Чыгарманы талдоо

Мугалимдин иш-аракети: Аңгеменин идеясын жана каармандын ички дүйнөсүн ачып берет.

• Сюжеттик талдоо: Окуянын башталышы — каармандын жолго чыгышы. Өнүгүшү — бороондун күчөшү, жолдон адашуу. Туу чокусу — өлүм менен өмүрдүн ортосундагы күрөш.

• Каарманга мүнөздөмө: Каармандын жалгыздыгы жана анын табияттын каарына каршы туруусу. Автор эмне үчүн бороонду мынчалык деталдуу сүрөттөгөн?

4. Тереңдетүү – Бышыктоо

Иш-аракет: Чыгарманын адеп-ахлактык маанисин тереңдетүү.

• Топтук иш:

  • 1-топ (Сүрөтчүлөр): Бороондун элесин сөз менен же сүрөт менен тартып беришет.

  • 2-топ (Адабиятчылар): Каарманга "акыл-кеңеш" катын жазышат (жолдон адашпоо үчүн эмне кылуу керек эле?).

• Салыштыруу: М. Элебаевдин бул чыгармасын башка жазуучулардын табият жөнүндөгү чыгармалары менен салыштыруу.

5. Баалоо– Жыйынтыктоо

Иш-аракет: Сабакты жыйынтыктоочу суроолор.

• "Бир сүйлөм менен": Аңгеменин негизги маанисин бир сүйлөм менен айтып бергиле.

• Рефлексия: "Бүгүнкү сабакта мени эң көп ойлондурган нерсе..."

• Баалоо: Окуучулардын активдүүлүгүнө жана талдоо жүргүзгөнүнө карап баа коюу.

Чыгарманын тарбиялык мааниси:

1. Эрки күчтүүлүк: Кыйын кырдаалда багынбай, аягына чейин күрөшүү.

2. Этияттык: Табияттын күчүнө кайдыгер карабай, ар дайым даярдык менен жолго чыгуу.

3. Психологиялык туруктуулук: Коркунучту жеңе билүү жана акыл менен чечим чыгаруу.

Үй тапшырмасы: Окуу 150-154-бет

• Аңгемедеги бороондун сүрөттөлүшүн жаттап келүү.

• "Жаратылыш жана Адам" деген темада кыскача ой толгоо жазуу.

2.03.2026-жыл

Дил баян

1-тема: "Акылмандын жообу" аңгемеси боюнча

Тема: "Турмуштун эң чоң байлыгы – акыл жана эмгек"

План-конспект:

I. Киришүү

• Аалы Токомбаев жана анын "Акылмандын жообу" аңгемеси тууралуу кыскача маалымат.

• Чыгарманын негизги идеясы.

II. Негизги бөлүм

• Акылмандын бейнеси: Карыянын образы жана анын жаштарга берген насааты.

• Байлык менен Акылдын таймашы: Эмне үчүн байлык убактылуу, ал эми акыл түбөлүктүү?

• Чыгармадагы тарбиялык маани: Акылмандын жообу аркылуу автордун айткысы келген ою.

III. Корутунду

• Бул аңгемеден алган менин сабагым.

• Азыркы заманда акылдуу болуунун мааниси.

2-тема: "Күүнүн сыры" повести боюнча

Тема: "Күүнүн сыры – элдин тагдыры жана өнөрдүн күчү"

План-конспект:

I. Киришүү

• Кыргыз элинин жашоосундагы күү жана музыканын орду.

• "Күүнүн сыры" повестинин жазылуу тарыхы жана башкы каармандар.

II. Негизги бөлүм

• Асан менен Күлүйпанын тагдыры: Эки жаштын махабаты жана башынан өткөргөн кыйынчылыктары.

• Кожожаштын күүүсү: Күүнүн жаралышы жана анын сыйкырдуу күчү.

• Адилетсиздикке каршы күрөш: Чыгармадагы бай-манаптардын зулумдугу жана элдин муңу.

III. Корутунду

• Күү аркылуу жеткен тарыхый чындык.

• Өнөр өлбөйт: Эмне үчүн бул чыгарма бүгүн да актуалдуу?

3-тема: Эркин тема (Эки чыгарманы салыштыруу)

Тема: "А. Токомбаевдин чыгармаларындагы адамдык бийик сапаттар"

План-конспект:

I. Киришүү

• Аалы Токомбаев – кыргыз адабиятынын залкары.

• Анын чыгармаларындагы адеп-ахлак маселелери.

II. Негизги бөлүм

• "Акылмандын жообунда" – акылмандык, сабырдуулук жана көрөгөчтүк.

• "Күүнүн сыры" – туруктуулук, өнөргө болгон берилгендик жана эркиндикке умтулуу.

• Каармандардын окшоштуктары: Эки чыгармада тең карапайым элдин өкүлдөрүнүн жеңиши.

III. Корутунду

• Жазуучунун чыгармаларынын жаш муундар үчүн мааниси.

• Менин каармандарга болгон көз карашым.

Дил баян жазууга кеңештер:

1. Цитата колдонуңуз: Чыгармадагы эсиңизде калган таасирдүү сөздөрдү же ыр саптарын кошуп жазсаңыз, дил баян бай көрүнөт.

2. Жеке пикир: "Менин оюмча", "Мен каармандын бул ишин колдойм/колдобойм" деген сыяктуу өзүңүздүн көз карашыңызды сөзсүз кошуңуз.

3. Логикалык байланыш: Пландын бир пунктунан экинчисине жай, маанилүү байланыш менен өтүңүз.

Үй тапшырмасы: Кайталоо

5.03.2026-жыл

Теманын ачылышы (Мазмуну)

Эң биринчи кезекте дил баян тандалган темага канчалык жооп бере турганын текшерүү керек:

• Идеянын тактыгы: Окуучу "Акылмандын жообундагы" негизги ойду (акыл байлыктан жогору экенин) же "Күүнүн сырындагы" өнөрдүн күчүн түшүнгөнбү?

• Чыгарманын текстине таянуу: Жөн эле жалпы сөздөр эмес, каармандардын аттары (Асан, Күлүйпа, карыя), конкреттүү окуялар мисал катары келтирилгенби?

• Логикалык ырааттуулук: Ойлор бири-бирине байланышып, мааниси жагынан удаалаш келеби?

2. Түзүлүшү (Композициясы)

Дил баян үч негизги бөлүктөн турушу шарт. Талдоо учурунда ушул бөлүктөрдүн бар-жогун караңыз:

1. Киришүү: Темага киришүү жасалып, чыгарма жана автор тууралуу кыскача маалымат берилгенби?

2. Негизги бөлүм: Тема кенен ачылып, далилдер жана анализдер камтылганбы? (Бул бөлүм дил баяндын 70-80% түзүшү керек).

3. Корутунду: Жыйынтык чыгарылып, окуучунун өзүнүн жеке көз карашы, алган сабагы жазылганбы?

3. Тил жана стиль

Бул бөлүмдө окуучунун сөз байлыгы жана жазуу маданияты бааланат:

• Сөз байлыгы: Кайталоолор көп эмесби? Түшүнүктөр так берилгенби?

• Көркөм каражаттар: Эпитеттер, салыштыруулар же цитаталар колдонулганбы?

• Стиль: Илимий-популярдуу же көркөм стиль сакталганбы? (Өтө эле жөнөкөй, көчө тилинде жазылбашы керек).

4. Сабаттуулук (Орфография жана пунктуация)

• Каталардын саны (орфографиялык, грамматикалык).

• Үтүр, чекит жана башка тыныш белгилеринин туура коюлушу.

• Абзацтардын туура бөлүнүшү. Талдоонун (рецензиянын) болжолдуу үлгүсү:

"Окуучунун дил баяны А. Токомбаевдин «Күүнүн сыры» повестине арналган. Тема толук ачылган, окуучу Асан менен Күлүйпанын образы аркылуу ошол кездеги коомдук адилетсиздикти таамай көрсөтө алган. Өзгөчө Кожожаштын күүсү сүрөттөлгөн бөлүмдө автордук анализ жакшы берилген. Бирок, дил баянда грамматикалык каталар кездешет жана корутунду бөлүмүн бир аз кенен жазса болмок."

Үй тапшырмасы: Кайталоо