Кыргыз адабияты 8-класс

Кыргыз адабияты 8-класс

12.01.2026-жыл

Сабактын темасы: "Сейтек баатырдын төрөлүшү"

Сабактын максаты:

• Билим берүүчү: Сейтек баатырдын төрөлүшү, ага коюлган ат жана анын тегерегиндеги окуялар боюнча маалымат алышат.

• Өнүктүрүүчү: Эпостун көркөм өзгөчөлүктөрүн талдоо, каармандардын образын ачуу жана сын көз караш менен ой жүгүртүү көндүмдөрүн өстүрүшөт.

• Тарбиялык: Ата-журтту сүйүүгө, намыс койбоого жана элдик баатырлардын эрдигинен үлгү алууга тарбияланышат.

1. Кызыгууну ойготуу

Окуучулардын көңүлүн буруу үчүн "Үчилтиктин байланышы" деген суроо ташталат.

• Мугалим: "Балдар, Манас өлгөндө Семетей келди, Семетей кайып болгондо элди ким куткарат? Сейтек кимдин тукуму жана андан эл эмнени күткөн?"

• Тапшырма: Окуучулар "Сейтек" деген сөздү укканда көз алдына эмне келерин бир сөз менен айтышат (Ассоциация картасы).

2. Изилдөө

Окуучулар текст менен иштешет. Класс 3 топко бөлүнөт:

• 1-топ: Айчүрөктүн боюнда болгону жана Сейтектин төрөлүү алдындагы кереметтүү түштөр.

• 2-топ: Сейтектин төрөлүшү жана ага ат коюу (Күлчоронун ролу).

• 3-топ: Сейтектин жаш кезиндеги өзгөчөлүктөрү жана Жети-Өгүз өрөөнүндөгү окуялар.

3. Түшүндүрүү

Ар бир топ изилдеген маалыматтарын ортого салып, талкуулашат.

• Негизги түшүнүктөр:

  • Сейтек — Семетейдин уулу, Манастын небереси. Ал "Манас" үчилтигинин үчүнчү бөлүгүнүн башкы каарманы.

  • Төрөлүшү: Сейтек Канчоронун колунда, бирок ата-тегин билбей чоңоёт. Анын төрөлүшү — элдин кайрадан эркиндикке чыгуу үмүтү.

  • Мифологиялык элементтер: Баатырдын кереметтүү төрөлүшү, бат өсүшү (күн санап эмес, саат санап өсүүсү).

4. Тереңдетүү (Бышыктоо)

Талкууну тереңдетүү үчүн "Венндин диаграммасы" колдонулат.

• Тапшырма: Семетей менен Сейтектин төрөлүшүндөгү окшоштуктарды жана айырмачылыктарды табышат.

  • Окшоштугу: Экөө тең атасыз (же атасынан алыс) чоңойгон, экөө тең элдик куткаруучу.

  • Айырмасы: Сейтек душмандын (Канчоронун) колунда, өз үйүндө "күңдүн баласы" катары тарбияланат.

5. Баалоо

Окуучулардын алган билимин текшерүү үчүн кыскача суроолор же "Чын/Жалган" оюну өткөрүлөт.

• Суроолор:

  1. Сейтекке ким ат койгон?

  2. Айчүрөк эмне үчүн Сейтектин ким экенин жашырган?

  3. Сейтектин төрөлүшү кыргыз эли үчүн кандай мааниге ээ болгон?

Үй тапшырмасы: Окуу 132-138-бет

"Сейтектин төрөлүшү" үзүндүсүнөн 10 сап ыр жаттоо же "Эгер мен Сейтек болсом..." деген темада дилбаян жазуу.

15-16.01.2026-жыл

Сабактын темасы: Кыяздын өлүмү. Сейтектин элге кошулушу.

1. Кызыктыруу

Максат: Окуучулардын кызыгуусун ойготуу жана темага киришүү.

• Мугалимдин иш-аракети: Класска "Адилеттүүлүк ар дайым жеңеби?" же "Кыянаттыктын аягы эмне болот?" деген суроолор менен кайрылат.

• Тапшырма: Окуучуларга Семетейдин жоголушу жана Канчоронун чыккынчылыгы тууралуу кыскача эстетүү.

• Күтүлүүчү натыйжа: Окуучулар адилеттиктин калыбына келишине кызыгып, Сейтектин ролуна көңүл бурушат.

2. Изилдөө

Максат: Текст менен иштөө жана окуянын жүрүшүн түшүнүү.

• Топтук иш: Класс 3 топко бөлүнөт:

  1. "Тарыхчылар": Сейтектин эр жетиши жана анын ким экенин билиши.

  2. "Стратегдер": Кыязга каршы согуштун башталышы жана Кыяздын өлүмү.

  3. "Элчилер": Сейтектин Талас жерине келиши жана элдин аны кабыл алышы.

• Иш-аракет: Окуучулар эпостун үзүндүлөрүн окуп, негизги окуяларды белгилешет.

3. Түшүндүрүү

Талкуу:

• Кыяздын образы: Эмне үчүн ал терс каарман? Анын өлүмү эмнени символдоштурат?

• Сейтектин образы: Сейтек атасы Семетейден эмнеси менен айырмаланат?

• Негизги идея: "Сейтек" эпосунда ынтымактын жана адилеттүүлүктүн орношу.

• Мугалимдин толуктоосу: Кыяздын өлүмү менен ички жана сырткы душмандардан арылуу процесси аяктаганын түшүндүрүү.

4. Тереңдетүү

• Салыштыруу: Сейтек менен Манастын элге кошулушундагы окшоштуктар жана айырмачылыктар (Венндин диаграммасы).

• Чыгармачыл иш: "Эгерде Канчоро чыккынчылык кылбаса, Сейтектин тагдыры кандай болмок?" деген темада кыскача ой жүгүртүү (эссе же оозеки).

5. Баалоо

• Кайтарым байланыш: "3-2-1" ыкмасы:

  • Бүгүнкү сабактан билген 3 маанилүү факты.

  • Кызыктуу көрүнгөн 2 нерсе.

  • Дагы деле түшүнүксүз калган 1 суроо.

• Баалоо: Топтордун активдүүлүгүнө жана берилген жооптордун тереңдигине карап баа коюлат

Үй тапшырмасы: Окуу 139-144-бет

Кыяздын өлүмү сүрөттөлгөн үзүндүнү көркөм окууга даярдануу.

19.02.2026-жыл

Сабактын темасы: "Сейтек" эпосундагы аялдардын образы жана көркөм каражаттар

1. Кызыктыруу

Максат: Темага болгон кызыгууну арттыруу жана өбөлгө түзүүчү билимдерди иштетүү.

• Мугалимдин киришүүсү: Класска "Эл башына күн тууган кыйын кезеңде кимдер акылмандык кылган?" деген суроо ташталат.

• "Сүрөттөр сүйлөйт" оюну: Каныкейдин, Айчүрөктүн сүрөттөрүн (же аларды мүнөздөгөн буюмдарды: элечек, ак куунун канаты) көрсөтүү менен сабак башталат.

• Күтүлүүчү натыйжа: Окуучулар эпостогу аялдар жөн гана жар эмес, мамлекеттин жана үй-бүлөнүн тиреги экенине көңүл бурушат.

2. Изилдөө

Максат: Тексттин үстүндө иштөө менен аялдардын ролун жана көркөм сөздөрдү табуу.

• Топтук иш: Класс 3 топко бөлүнүп, тексттен төмөнкүлөрдү издешет:

  1. "Акылмандар" тобу: Каныкей менен Айчүрөктүн образын салыштыруу (Сейтекти кантип тарбиялашты, кандай кеңеш беришти?).

  2. "Баатырлар" тобу: Куялынын образы (кыз баатырдын эрдиги, Желмогуз уулу Сарыбай менен болгон согушу).

  3. "Тилчилер" тобу: Тексттеги эпитет, окшоштуруу жана гиперболаларды терип жазуу.

• Иш-аракет: Окуучулар "Сейтек" эпосунан үзүндүлөрдү окуп, керектүү маалыматтарды кагазга түшүрүшөт.

3. Түшүндүрүү

Максат: Изилдөөлөрдүн жыйынтыгын ортого салуу жана теориялык билим берүү.

• Образдарды талдоо:

  • Каныкей: Чыдамкайлыктын жана акылмандыктын символу.

  • Айчүрөк: Айлакерлик, сулуулук жана Сейтекке дем берүүчү күч.

  • Куялы: Эпостогу аялдардын эркиндиги жана баатырдыгы.

• Көркөм каражаттар боюнча түшүндүрмө:

  • Мисалы: "Асмандагы айдай сулуу" (окшоштуруу), "Болотту октон тез учкан" (гипербола).

• Графикалык уюштургуч: Окуучулар каармандардын ортосундагы байланышты схема түрүндө көрсөтүшөт.

4. Тереңдетүү

Максат: Алган билимди талдоо жана практикада колдонуу.

• Салыштыруу: Венндин диаграммасын колдонуу менен Каныкей менен Куялынын окшош жана айырмаланган жактарын табуу.

• Чыгармачыл тапшырма: "Эгерде мен эпостогу каарман болсом..." деген темада кыскача оозеки баян (мында окуучулар үйрөнгөн көркөм сөз каражаттарын — эпитет, салыштырууларды колдонуусу шарт).

5. Баалоо)

Максат: Сабактын максатына жеткендигин текшерүү.

• Тест же Суроо-жооп:

  1. Сейтектин баатыр болуп калыптанышында Айчүрөктүн ролу кандай?

  2. Куялы ким менен согушкан?

  3. Көркөм каражаттар эпостун тилин кантип байытат?

• Өзүн-өзу баалоо: Окуучулар бүгүнкү сабактагы өз ишине "Ийгилик тепкичи" аркылуу баа беришет.

Үй тапшырмасы:

1. Эпостогу аялдардын бирине мүнөздөмө жазуу.

22-23.01.2026-жыл

Сабактын планы: Ички душмандар менен күрөш жана үй-бүлө темасы

1. Кызыктыруу

Максат: Окуучулардын көңүлүн ички биримдик жана чыккынчылык маселесине буруу.

• Мугалимдин суроосу: "Эмне үчүн 'Жоо сырттан эмес, ичтен чыгат' деп айтышат? Сырткы душман коркунучтуубу же ички душманбы?"

• Мээге чабуул: Окуучулар Канчоро менен Кыяздын кылган иштерин кыскача эстешет.

• Күтүлүүчү натыйжа: Окуучулар чыккынчылыктын мамлекет жана үй-бүлө үчүн канчалык кооптуу экенин аңдап билишет.

2. Изилдөө

Максат: Тексттеги ички карама-каршылыктарды жана үй-бүлөлүк мамилелерди талдоо.

• Топтук иш: Класс 3 топко бөлүнөт:

  1. "Адилеттүүлүк" тобу: Канчоронун образын изилдешет. Эмне үчүн ал өз элине, жакындарына чыккынчылык кылды?

  2. "Ынтымак" тобу: Сейтектин үй-бүлөсүн (Каныкей, Айчүрөк, Бакай) изилдешет. Аларды эмне бириктирип турат?

  3. "Талдоочулар" тобу: Ички душмандар (Канчоро, Чачыкей) менен күрөшүүнүн жолдорун жана жыйынтыгын изилдешет.

• Иш-аракет: Окуучулар эпостун текстинен Сейтектин ата-тегин билиши жана үй-бүлөсүнүн өчүн алышы тууралуу үзүндүлөрдү табышат.

3. Түшүндүрүү

Максат: Саткындыктын табиятын жана үй-бүлөнүн ролун терең чечмелөө.

• Ички душман темасы: Канчоро — ички душмандын образы. Ал бийлик жана байлык үчүн өз канын саткан каарман. Анын өлүмү — адилеттиктин жеңиши.

• Үй-бүлө темасы: Эпосто үй-бүлө (Манас-Семетей-Сейтек тукуму) — мамлекеттин өзөгү. Каныкей менен Айчүрөктүн Сейтекти сактап калышы, Бакайдын акылмандыгы — үй-бүлөлүк берилгендиктин үлгүсү.

• Көркөм чечим: Чыккынчылыктын жазасыз калбашы — эпостун негизги идеясы.

4. Тереңдетүү

Максат: Эпостогу баалуулуктарды бүгүнкү күн менен байланыштыруу.

• Талкуу: "Бүгүнкү коомдо ички душман (жемкорлук, ынтымаксыздык) менен кантип күрөшүүгө болот?"

• Ролдук оюн: Сейтек менен Канчоронун акыркы беттешүүсүндөгү диалогун сахналаштыруу. Окуучулар каармандардын ички абалын (өкүнүч, каар, сыймык) берип жатышабы?

• Үй-бүлөлүк дарак: Окуучулар Манастын тукумунун "Жети атасын" жана аялдардын бул тизмектеги ордун схема түрүндө сызышат.

5. Баалоо

Максат: Окуучулардын теманы өздөштүрүү деңгээлин аныктоо.

• Талдоо суроолору:

  • Сейтек кимдин жардамы менен ички душмандарын жеңди?

  • Үй-бүлөдөгү ынтымак Сейтектин баатыр болушуна кандай таасир этти?

  • Канчоронун трагедиясы эмнеде?

• Рефлексия: "Мен бүгүн эмнени түшүндүм?" (Окуучулар кыскача стикерлерге жазышат)

1. Үй тапшырмасы: "Үй-бүлө — мамлекеттин тиреги" деген темада Сейтектин үй-бүлөсүн мисал келтирип дил баян жазуу.

26.01.2026-жыл

Сабактын темасы: "Сейтек" эпосундагы образдар системасы

Сабактын максаты:

• Билим берүүчүлүк: Окуучулар эпостогу каармандарды (оң жана терс) жиктеп, алардын бири-бирине болгон катнашын үйрөнүшөт.

• Өнүктүрүүчүлүк: Каармандардын мүнөзүнө карап, образдар системасын схема түрүндө түзүү көндүмдөрүн өстүрүшөт.

• Тарбиялык: Адилеттүүлүккө, мекенчилдикке жана чыккынчылыктан алыс болууга тарбияланышат.

1. Кызыктыруу

Максат: Окуучулардын көңүлүн каармандардын байланышына буруу.

• "Кимдин орду кайсы жерде?" оюну: Доскага "Манас", "Семетей" жана "Сейтек" деген үч чоң алкак тартылат. Окуучулар Сейтек эпосундагы каармандардын ысымдарын (Сейтек, Куялы, Канчоро, Кыяз, Айчүрөк ж.б.) туура алкакка жайгаштырышат.

• Проблемалык суроо: "Эмне үчүн Сейтек эпосунда Семетей менен Манастын образдары дагы эле маанилүү ролду ойнойт?"

2. Изилдөө

Максат: Образдарды топторго бөлүп изилдөө.

• Топтук иш (Кластер түзүү): Класс каармандардын мүнөзүнө жараша 3 топко бөлүнөт:

  1. "Урпактар" тобу: Сейтек, Акжолтой, Күлчоро. (Манас тукумунун биримдиги).

  2. "Акылмандар жана коргоочулар" тобу: Каныкей, Айчүрөк, Куялы. (Аялдардын образы).

  3. "Душмандар жана чыккынчылар" тобу: Канчоро, Кыяз, Сарыбай. (Эл душмандары).

• Иш-аракет: Окуучулар тексттен бул каармандардын ортосундагы негизги кагылыштарды (конфликттерди) издешет.

3. Түшүндүрүү

Максат: Образдар системасынын түзүлүшүн схема аркылуу түшүндүрүү.

• Системалык талдоо: Эпостогу образдар системасы — бул жөн гана тизме эмес, бул бир идеянын тегерегиндеги (Ата журтту боштондукка чыгаруу) өз ара байланышкан чынжыр.

• Мугалимдин түшүндүрмөсү: Сейтектин образы — үмүттүн, Күлчоро — берилгендиктин, ал эми Канчоро — ички чыккынчылыктын образы экенин тереңдетип айтып берет.

4. Тереңдетүү

Максат: Каармандардын ортосундагы байланышты терең талдоо.

• "Мүнөздөр кагылышы" көнүгүүсү:

  • Сейтек vs Кыяз (Сырткы душман менен күрөш).

  • Күлчоро vs Канчоро (Достук менен чыккынчылыктын карама-каршылыгы).

• Дискуссия: "Куялынын образы болбосо, Сейтек Сарыбайды жеңе алат беле?" (Баатырдыктын кошумча күчү катары аялдардын ролу).

5. Баалоо

Максат: Алган билимди текшерүү.

• "Концептуалдык карта": Окуучулар Сейтекти борборго коюп, калган каармандардын ага болгон мамилесин жебелер менен көрсөтүп, карта түзүшөт.

• Жыйынтыктоочу суроо: "Сейтек» эпосундагы образдар системасынан бүгүнкү коомдогу адамдардын кайсы сапаттарын көрүүгө болот?

Үй тапшырмасы:"Менин сүйүктүү каарманым" деген темада чакан мүнөздөмө жазуу.

29-30.01.2026-жыл

Сабактын темасы: Баатырдык эпостор (Адабият теориясы)

Сабактын максаты:

• Билим берүүчүлүк: Баатырдык эпостун жанрдык өзгөчөлүктөрү, гипербола, туруктуу эпитеттер жана мазмуну боюнча маалымат берүү.

• Өнүктүрүүчүлүк: Эпостордогу тарыхый чындык менен көркөм фантазияны айырмалай билүү көндүмдөрүн өстүрүү.

• Тарбиялык: Элдик мурастар аркылуу мекенчилдикке жана баатырдыкка тарбиялоо.

1. Кызыктыруу

Максат: Темага кызыгууну ойготуу.

• Мугалимдин иш-аракети: Доскага "Элдик ооз эки чыгармачылык" деген сөздү жазып, анын бутактарын сурайт.

• Мээ чабуулу: "Эмне үчүн айрым чыгармалар 'баатырдык' деп аталат? Баатырдык эпос менен жөнөкөй жомоктун кандай айырмасы бар?"

• Күтүлүүчү натыйжа: Окуучулар баатырдыктын коомдогу жана адабияттагы ордун талкуулап, негизги темага багыт алышат.

2. Изилдөө

Максат: Эпостун түзүлүшүн жана элементтерин өз алдынча табуу.

• Топтук иш: Класс 3 топко бөлүнөт:

  1. "Тарыхчылар": Баатырдык эпостордун чыгуу тарыхын жана максатын (элди сырткы душмандан коргоо) изилдешет.

  2. "Тилчилер": Эпостордогу апыртма (гипербола) жана туруктуу эпитеттерди ("кабылан Манас", "кыраан Сейтек") таап, маанисин чечмелешет.

  3. "Композиторлор": Эпостун курулушун (сюжетин): баатырдын төрөлүшү, алгачкы эрдиги, колукту издөө, чоң согуш жана жеңиш.

• Курал: "Манас", "Семетей", "Курманбек" же "Эр Табылды" эпосторунан үзүндүлөр берилет.

3. Түшүндүрүү

Максат: Теориялык терминдерди тактоо.

• Теориялык маалымат: Баатырдык эпос — бул элдин башынан кечирген тарыхый окуяларынын негизинде жаралган, баатырдык иштерди даңазалаган көлөмдүү эпикалык чыгарма.

• Негизги белгилери:

  • Мифологиялык катмар: Кереметтүү күчтөрдүн катышуусу.

  • Гиперболизация: Баатырдын күчүн, куралын апыртып сүрөттөө.

  • Туруктуу образдар: Баатыр, анын аты (мисалы, Аккула), акылман карыя (Бакай), ишенимдүү жар.

4. Тереңдетүү

Максат: Билимди бекемдөө жана башка жанрлар менен салыштыруу.

• Салыштыруу (Венндин диаграммасы): Баатырдык эпос менен Лиро-эпикалык эпостун (мисалы, "Олжобай менен Кишимжан") окшоштугу жана айырмасы.

• Практикалык иш: Окуучулар өздөрү билген бир баатырдын образын "Адабият теориясындагы" терминдер менен мүнөздөп беришет (Мисалы: "Курманбектеги гипербола — анын бир чапса миңди кырганы").

5. Баалоо

Максат: Түшүнүү деңгээлин текшерүү.

• "Беш манжа" ыкмасы:

  1. Баш бармак — Бүгүн мен эмнени үйрөндүм? (Теория).

  2. Сөөмөй — Кайсы термин мага кызык болду?

  3. Ортон — Кайсы эпостун мисалы эсте калды?

  4. Аты жок — Мага эмне кыйын болду?

  5. Чүрпө — Бүгүнкү сабак боюнча менин сунушум.

Үй тапшырмасы: Окуу

Баатырдык эпосторго мүнөздүү 5 гипербола жана 5 туруктуу эпитет жазып келүү.

2.02.2026-жыл

Сабактын темасы: "Курманбек" эпосу жана анда чагылдырылган доор

Сабактын максаты:

• Билим берүүчүлүк: Эпостун тарыхый негизин, XVI-XVIII кылымдардагы кыргыз-калмак мамилелерин жана чыгарманын мазмунун үйрөтүү.

• Өнүктүрүүчүлүк: Тарыхый окуялар менен көркөм адабиятты айкалыштырып талдоо көндүмдөрүн өстүрүү.

• Тарбиялык: Мекенди сүйүүгө, биримдикке жана ата-энени сыйлоого (Тейитбек менен Курманбектин мамилеси аркылуу) тарбиялоо.

1. Кызыктыруу

Максат: Окуучуларды өткөн замандын атмосферасына киргизүү.

• Мугалимдин иш-аракети: Класска "Эмне үчүн Курманбекти 'Кенже эпос' деп атайбыз?" деген суроо таштайт.

• Видео/Сүрөт көрсөтүү: XVI-XVIII кылымдардагы көчмөндөрдүн курал-жарактарынын сүрөтүн көрсөтүү.

• Күтүлүүчү натыйжа: Окуучулар Манас доорунан кийинки, бирок кыргыз тарыхы үчүн маанилүү болгон "калмак дооруна" кызыгышат.

2. Изилдөө

Максат: Тексттин негизинде доордун белгилерин табуу.

• Топтук иш:

  1. "Тарыхчылар" тобу: Эпостогу тарыхый доордун белгилерин (калмактардын чапкыны, кыргыздардын чачырандылыгы) изилдешет.

  2. "Географтар" тобу: Окуя кайсы жерлерде өтөт? (Анжиян, Алай, Кашкар, Теңир-Тоо).

  3. "Социологдор" тобу: Доордогу үй-бүлөлүк мамилелер жана Тейитбектин образы (ата менен баланын конфликти).

• Курал: Эпостон үзүндүлөр берилет.

3. Түшүндүрүү

Максат: Доордун социалдык-саясий абалын чечмелөө.

• Теориялык талдоо: "Курманбек" — бул чыныгы тарыхый доорго эң жакын турган эпос. Анда кыргыздардын башына түшкөн оор сыноолор жана бытырандылык ачык көрсөтүлгөн.

• Негизги карама-каршылык:

  • Сырткы душман: Калмактар (баскынчылар).

  • Ички душман: Тейитбектин саткындыгы, ичи тардык жана бийлик талашуу.

• Көркөм каражаттар: Баатырдын аты (Тайтору) жана куралы доордун баатырдык духун кантип чагылдырат?

4. Тереңдетүү

Максат: Доордун көйгөйлөрүн бүгүнкү күн менен байланыштыруу.

• Дебат/Талкуу: "Тейитбек — жаман атабы же ката кетирген саясатчыбы?". Эмне үчүн ал өз баласына жардам берген эмес?

• Салыштыруу: Курманбек менен Манастын образын салыштыруу. Манас бүтүндөй элди бириктирсе, Курманбек — өз жерин коргогон локалдык баатыр экенин белгилөө.

5. Баалоо

Максат: Сабактын жыйынтыгын чыгаруу.

• "Фишбоун" (Балыктын скелети) ыкмасы:

  • Башы: "Курманбек" эпосунун негизги көйгөйү.

  • Сөөктөрү: Тарыхый доор, чыккынчылык, баатырдык.

  • Куйругу: Доордун сабагы (Биримдик жок болсо, жеңилүү болот).

• Рефлексия: Окуучулар бүгүнкү сабактан алган эң башкы ойду бир сүйлөм менен жазышат

Үй тапшырмасы: Окуу(Интернет булактарынан)

Курманбектин баатырдык өлүмү сүрөттөлгөн үзүндүнү окуп, өз пикирин жазуу.

5-6.01.2026-жыл

Сабактынтемасы: Курманбек баатырдын мекенчилдиги, адеп-ахлагы жана достугу

Сабактын максаты:

• Билим берүүчүлүк: Окуучулар эпостун мазмунуна таянып, Курманбектин адамдык сапаттарына мүнөздөмө беришет.

• Өнүктүрүүчүлүк: Баатырдын иш-аракеттерин анализдөө аркылуу сын көз караш менен ой жүгүртүүсүн өстүрүшөт.

• Тарбиялык: Достукка бекем болууга, мекенди коргоого жана адептүүлүккө тарбияланышат.

1. Кызыктыруу

Максат: Окуучулардын эмоциясын козгоо жана темага багыттоо.

• Мугалимдин иш-аракети: Класска "Чыныгы баатыр кандай болушу керек? Ал үчүн мекенби же ата-энеби?" деген суроо таштайт.

• Цитата менен иштөө: "Эр жигит эл четинде, жоо бетинде". Бул макалдын Курманбекке тиешеси кандай?

• Күтүлүүчү натыйжа: Окуучулар баатырдыктын моралдык тарабына көңүл бурушат.

2. Изилдөө

Максат: Тексттен баатырдын сапаттарын таап, далилдерди чогултуу.

• Топтук иш (3 багыт):

  1. "Мекенчилдер" тобу: Курманбектин элди калмактардан коргоодогу эрдиги жана 18 жашында эл башына турганы.

  2. "Адеп-ахлак" тобу: Атасы Тейитбектин каарына, саткындыгына карабай ага жасаган сыйы жана элге болгон камкордугу.

  3. "Достук" тобу: Курманбек менен Аккандын достугу. Достук үчүн кечкен кечүүсү жана берген анты.

• Иш-аракет: Окуучулар эпостон үзүндүлөрдү окуп, каармандын мүнөзүн ачкан сөздөрдү белгилешет.

3. Түшүндүрүү

Максат: Табылган маалыматтарды системалаштыруу.

• Талкуу: Курманбектин трагедиясы эмнеде? (Атасынын саткындыгы жана досу Аккандын кечигип калышы).

• Негизги түшүнүктөр:

  • Мекенчилдик: Жеке кызыкчылыктан элдин тынчтыгын өйдө коюу.

  • Адеп-ахлак: "Ата — асман, эне — жер" деген принципке таянып, атасынын катасын кечире билүүсү.

  • Достук: Согуш талаасындагы ишенимдүүлүк.

4. Тереңдетүү

Максат: Баатырдын образын бүгүнкү күн менен байланыштыруу.

• Ролдук оюн же кырдаал: "Эгерде сиз Курманбектин ордунда болсоңуз, сизге таарынып жардам бербей койгон атаңызга кандай мамиле кылмаксыз?"

• Салыштыруу: Курманбек менен анын досу Аккандын ортосундагы достук азыркы заманда кандай бааланат?

• Чыгармачыл иш: "Курманбек — адептүүлүктүн үлгүсү" деген темада 5 мүнөттүк эссе жазуу.

5. Баалоо

Максат: Окуучулардын түшүнүгүн текшерүү.

• "Ийгилик дарагы" ыкмасы: Окуучулар Курманбектин эң бийик үч сапатын кагазга жазып, доскадагы даракка чапташат.

• Жыйынтыктоочу суроолор:

  • Курманбектин өлүмүнө ким күнөөлүү: тагдырбы, атасыбы же досубу?

  • Анын образынан биз кандай сабак алсак болот?

Үй тапшырмасы: Синквейн, кластер тузүү

1. Курманбек менен Аккандын жолугушуусун окуп келүү.

9.02.2026-жыл

Сабактын темасы: Канышай менен Тейитбектин образы. Телтору тулпардын ролу.

Сабактын максаты:

• Билим берүүчүлүк: Каармандардын мүнөзүн ачуу жана Телторунун баатырдык эпостогу аттын ролун түшүндүрүү.

• Өнүктүрүүчүлүк: Оң жана терс каармандарды салыштыруу, деталдардын маанисин чечмелөө көндүмдөрүн өстүрүү.

• Тарбиялык: Акылмандыкка, ишенимдүүлүккө тарбиялоо жана ичи тардык, көрө албастык сыяктуу терс сапаттардан арылууга үндөө.

1. Кызыктыруу

Максат: Окуучулардын көңүлүн каармандардын карама-каршылыгына буруу.

• Мугалимдин иш-аракети: Доскага эки карама-каршы сөздү жазат: "Тирек" жана "Тоскоол". Окуучулардан бул сөздөрдү кимге таандык кыларын сурайт.

• Күтүлүүчү натыйжа: Окуучулар Канышайды "тирек", ал эми Тейитбекти "тоскоол" катары атап, сабактын темасына киришет.

2. Изилдөө

Максат: Текст менен иштөө жана деталдарды талдоо.

• Топтук иш (3 багыт):

  1. "Канышай" тобу: Канышайдын Курманбекти согушка кантип жөнөткөнү жана анын кыраакылыгы (Тейитбектин ниетин алдын ала билгени).

  2. "Тейитбек" тобу: Өз баласына болгон ичи тардыгы, Телторуну бербей койгону жана анын эл алдындагы жоопкерсиздиги.

  3. "Телтору" тобу: Тулпардын баатыр үчүн мааниси. Телтору жөн эле жаныбарбы же баатырдын "канатыбы"?

• Иш-аракет: Окуучулар тексттен Тейитбектин Телторуну бербей койгон учурундагы сөздөрүн таап окушат.

3. Түшүндүрүү

Максат: Образдардын маңызын терең түшүндүрүү.

• Образдарды талдоо:

  • Канышай: Идеалдуу жардын образы. Ал Курманбектин гана эмес, элдин тагдырын ойлойт.

  • Тейитбек: Эпостогу эң татаал терс образ. Ал сырткы душман эмес, ички душман (чыккынчы ата). Анын образы — бийлик жана байлык үчүн баарын сатуунун символу.

  • Телтору: Баатырдык эпостордо ат — баатырдын жарымы. Телторунун жоктугу Курманбектин алсырашына жана өлүмүнө алып келген негизги себептердин бири.

4. Тереңдетүү

Максат: Алган билимди турмуштук кырдаалдарга салыштыруу.

• "Эмне үчүн?" оюну:

  • Эмне үчүн Тейитбек өз баласына атты берген жок? (Психологиялык талдоо: бийликти кызгануу).

  • Эмне үчүн Телторунун ролу сюжеттин чечилишинде (развязка) маанилүү?

• Талкуу: "Ат — адамдын канаты" деген макалдын маанисин Телторунун тагдыры аркылуу чечмелөө.

5. Баалоо

Максат: Сабакты жыйынтыктоо.

• "Үч каарман" тести:

  1. Канышайдын Курманбекке кылган эң чоң жардамы эмне?

  2. Тейитбектин образынан кандай сабак алсак болот?

  3. Телтору берилгенде, окуя кандай аяктамак?

• Рефлексия: Окуучулар бүгүнкү каармандардын ичинен өздөрүнө жаккан сапаттарды белгилешет.

Үй тапшырмасы:Каармандарга мүнөздөмө берүү

"Телтору — Курманбектин айрылгыс досу" деген темада сүрөт тартуу.

12-13.01.2026-жыл

1. Дил баян Дил баян дайыма үч негизги бөлүктөн турушу керек:

I. Киришүү

• Чыгарма тууралуу кыскача маалымат: Эпостун аты, анын кыргыз адабиятындагы орду.

• Теманын актуалдуулугу: Эмне үчүн бул каарман же окуя бүгүнкү күндө да маанилүү?

II. Негизги бөлүк

• Каармандын образы: Анын мүнөзү, жасаган иштери, баатырдыгы.

• Окуянын өнүгүшү: Конфликт (мисалы, Курманбек менен Тейитбектин же Сейтек менен Кыяздын ортосундагы карама-каршылык).

• Көркөм каражаттар: Автордун (же манасчынын) баатырды сүрөттөөдө колдонгон ыкмалары (гипербола, эпитет).

• Жеке көз караш: Каармандын жасаган кадамына сиздин бааңыз.

III. Корутунду

• Жалпылоо: Чыгармадан алынган негизги сабак.

• Жыйынтык ой: "Бул эпос бизди эмнеге үйрөттү?" (мисалы: биримдикке, ата-журтту сүйүүгө, чыккынчы болбоого).

2. Сунушталган темалар (8-класс үчүн)

"Курманбек" эпосу боюнча:

1. "Курманбек — элдик баатыр": Баатырдын мекенчилдиги жана эрдиги тууралуу.

2."Достук жана чыккынчылык": Күлчоро менен Канчоронун образдары аркылуу адамдык сапаттарды талдоо.

3."Ата Журт кыйын күнгө кабылганда,

Айлансын ар бир уулуң чагылганга

3. Жазууда колдонулуучу кеңештер

• Цитата колдонуу: Эпостон үзүндүлөрдү (ыр түрүндө) келтирсеңиз, дил баяндын сапаты жогорулайт.

• Логикалык байланыш: Ар бир абзац мурунку ойду толуктап турушу керек.

• Сабаттуулук: Сөздөрдүн туура жазылышына жана тыныш белгилерине көңүл буруңуз.

Үй тапшырмасы: Кайталоо

16.02.2026-жыл

Сабактын темасы:Дил баянга анализ жасоо жана каталар үстүндө иштөө

Сабактын максаты:

• Билим берүүчүлүк: Окуучуларга дил баяндын критерийлерин (теманын ачылышы, логика, сабаттуулук) түшүндүрүү.

• Өнүктүрүүчүлүк: Өзүн-өзү текшерүү, каталарды таба билүү жана ойду ырааттуу баяндоо көндүмдөрүн өстүрүү.

• Тарбиялык: Тактыкка, жоопкерчиликтүүлүккө жана өз оюн ачык айтууга тарбиялоо.

1. Кызыктыруу

• Мугалимдин киришүүсү: "Эң мыкты жазуучу — бул өз катасын оңдогон жазуучу" деген ураан менен сабакты баштоо.

• Суроо: "Силердин оюңарча, жакшы жазылган дил баян деген кандай болушу керек? Тексттин кооздугубу же катасыз жазылганыбы?"

• Иш-аракет: Окуучулар "идеалдуу дил баяндын" 3 белгисин аташат.

2. Изилдөө

• Топтук иш (Анализ борборлору): Окуучуларга текшерилген дил баяндары таратылып берилет. Алар 3 багытта изилдөө жүргүзүшөт:

  1. "Мазмун" борбору: Тема толук ачылдыбы? Планга туура келеби?

  2. "Тил жана стиль" борбору: Кайталанган сөздөр барбы? Ойлор логикалык байланыштабы?

  3. "Грамматика" борбору: Орфографиялык жана пунктуациялык каталар кайсы жерден кеткен?

3. Түшүндүрүү

• Анализдин критерийлери: Мугалим дил баянды баалоонун негизги 3 блогун түшүндүрөт:

  • Мазмуну (Content): Тексттин темадан чыгып кетпеши, цитаталардын туура колдонулушу.

  • Түзүлүшү (Structure): Киришүү, негизги бөлүк жана корутундунун ортосундагы тең салмактуулук.

  • Сабаттуулук (Literacy): Грамматикалык нормалардын сакталышы.

• Типтүү каталарды талдоо: Доскага эң көп кетирилген каталарды (атын атабай) жазып, чогуу оңдоо.

4. Тереңдетүү

• Каталар үстүндө иштөө: Окуучулар өз ишиндеги каталарды атайын таблицага толтурушат: | Калпыс жазылган сөз | Түшүндүрмө (Эреже) | Туура жазылышы | | :--- | :--- | :--- | | баатырдык | Түбүр жана мүчө | Баатырдык |

• Редакциялоо: Окуучулар дил баянындагы эң начар жазылган бир абзацты кайрадан иштеп, көркөмдөп жазып чыгышат.

5. Баалоо

• Өзүн-өзү баалоо: "Мен бүгүн эмнени үйрөндүм?" деген суроого жооп беришет.

• Жыйынтыктоо: Мугалим жалпы класстын ийгиликтерин белгилеп, кийинки дил баян үчүн сунуштарды берет.

• Кайтарым байланыш: "Эми мен дил баян жазганда ..." деген сүйлөмдү толукташат.

Үй тапшырмасы: Кайталоо

1. Каталар үстүндө иштөөнү толук бүтүрүү.

19-20.02.2026-жыл

Сабактын темасы: Жусуп Баласагын жана ал жашаган доор

Сабактын максаты:

• Билим берүүчүлүк: Окуучулар Жусуп Баласагындын өмүр баяны, Карахандар каганатынын маданияты жана "Кутадгу билиг" дастанынын мааниси жөнүндө маалымат алышат.

• Өнүктүрүүчүлүк: Тарыхый доорду талдоо жана көркөм чыгармадагы философиялык ойлорду чечмелөө көндүмдөрүн өстүрүшөт.

• Тарбиялык: Окуучуларды билимге, адептүүлүккө жана өз тарыхын сыйлоого тарбиялоо.

1. Кызыктыруу

Максат: Окуучуларды XI кылымдын атмосферасына багыттоо.

• Мугалимдин иш-аракети: Окуучуларга 1000 сомдук банкнотту көрсөтөт. "Бул жерде кимдин сүрөтү бар? Эмне үчүн бул инсан биздин акчабызда жана тарыхыбызда мынчалык маанилүү орунду ээлейт?" деген суроо таштайт.

• Видео/Сүрөт: Баласагын шаарынын (Бурана мунарасы) сүрөттөрүн көрсөтүү.

• Күтүлүүчү натыйжа: Окуучулар Жусуп Баласагындын ким экенин жана анын биздин аймак менен байланышын билүүгө кызыгышат.

2. Изилдөө

Максат: Тарыхый доорду жана чыгарманын мазмунун өз алдынча изилдөө.

• Топтук иш: Класс 3 топко бөлүнөт:

  1. "Тарыхчылар" тобу: XI кылымдагы Карахандар каганаты. Чыгыш кайра жаралуу доору, илимдин жана маданияттын өнүгүшү.

  2. "Биографтар" тобу: Жусуп Баласагындын өмүрү. Анын "Хас Хажиб" (Башкы кеңешчи) наамын алышы.

  3. "Ойчулдар" тобу: "Кут алчу билим" дастанындагы 4 негизги каарман (Адилеттүүлүк, Бакты-дөөлөт, Акыл жана Канат) жана алардын мааниси.

• Курал: Окуу куралдарынан жана энциклопедиялардан алынган кыскача тексттер.

3. Түшүндүрүү

Максат: Изилдөөлөрдү жалпылап, негизги терминдерди түшүндүрүү.

• Доордун өзгөчөлүгү: XI кылым — түрк тилдүү элдердин маданиятынын гүлдөгөн мезгили. Баласагын жана Кашкар шаарлары илимдин борбору болгонун түшүндүрүү.

• Чыгарманын маңызы: "Кутадгу билиг" — бул жөн гана ыр эмес, бул мамлекетти башкаруу жана адам болуунун эрежелери (дидактикалык чыгарма).

• Символика:

  • Күнтууду — адилеттүүлүк (падыша).

  • Айтолду — бакыт-дөөлөт (вазир).

  • Өгдүрмүш — акыл (вазирдин уулу).

  • Одугурмыш — канат-ынсап (вазирдин тууганы).

4. Тереңдетүү

Максат: Дастандагы акылман сөздөрдү бүгүнкү күн менен байланыштыруу.

• "Акылмандык сабагы": Окуучуларга чыгармадан накыл сөздөр жазылган карточкалар берилет.

  • Мисалы: "Билимдүү билсе — дүйнө түзөлөт", "Тил — адамга бакыт же кырсык алып келет".

• Талкуу: "Бул накыл сөздөр бүгүнкү күндө актуалдуубу? Саясатчылар же окуучулар бул кеңештерди колдонсо эмне өзгөрмөк?"

5. Баалоо

Максат: Сабактын натыйжасын текшерүү.

• "Кластер" түзүү: Окуучулар "Жусуп Баласагын" деген борбордук сөздүн тегерегине бүгүн үйрөнгөн негизги маалыматтарын (Карахандар, 1069-жыл, Хас Хажиб, Кут алчу билим ж.б.) жайгаштырышат.

• Рефлексия: "Эгер мен Жусуп Баласагын менен кездешсем, андан эмнени сурамакмын?" деген суроого кыскача жооп. Үй тапшырмасы:

1. "Кутадгу билиг" дастанынан 3-4 накыл сөздү жаттоо.

23.02.2026-жыл

Сабактын темасы: "Кут алчу билим" – Түрк маданиятынын казынасы

Сабактын максаты:

1. Билим берүүчү: Чыгарманын жазылуу тарыхы, негизги каармандары жана маңызы боюнча маалымат алышат.

2. Өнүктүрүүчү: Окуучулар түрк маданиятындагы адеп-ахлак, мамлекеттик түзүлүш тууралуу түшүнүктөрүн кеңейтишет.

3. Тарбиялык: Адилеттүүлүк, акылмандык жана каниеттүүлүк сыяктуу баалуулуктарды баалай билишет.

1. (Кызыктыруу)

• Мугалимдин иш-аракети: Класска "Кут" деген сөздү доскага чоң кылып жазып, "Бул сөз силер үчүн эмнени түшүндүрөт?" деген суроо таштайт.

• Окуучунун иши: "Бакыт", "ырыскы", "ийгилик" деген жоопторду беришет.

• Максат: Окуучулардын көңүлүн теманын өзөгүнө буруу.

2. (Изилдөө)

Окуучулар 4 топко бөлүнүп, чыгарманын 4 негизги каарманынын образын изилдешет:

• 1-топ: Күнтууду (Адилеттүүлүк - Падыша)

• 2-топ: Айтолду (Бакыт/Дөөлөт - Вазир)

• 3-топ: Өгдүлмиш (Акыл - Вазирдин уулу)

• 4-топ: Одгурмыш (Каниеттүүлүк - Вазирдин тууганы)

3. (Түшүндүрүү)

Мугалим чыгарманын тарыхый маанисин кыскача лекция түрүндө айтып берет:

• Доору: 11-кылым (1069-1070-жж.), Караханийлер мамлекети.

• Мааниси: Бул – түрк тилиндеги алгачкы энциклопедиялык жана дидактикалык (насаат) чыгарма.

• Түрк маданиятында: Түрк дүйнөсүнүн мамлекеттик башкаруу системасын жана коомдук этикасын калыптандырган негизги булак.

4. (Тереңдетүү/Иштеп чыгуу)

Окуучулар "Венндин диаграммасын" же "Интеллект-картаны" колдонуп, "Кут алчу билимдеги" баалуулуктар бүгүнкү күндө канчалык актуалдуу экенин талкуулашат.

Талкуу үчүн суроолор:

• Бүгүнкү күндөгү президент же жетекчи Күнтууду сыяктуу боло алабы?

• "Акыл" (Өгдүлмиш) менен "Дөөлөттүн" (Айтолду) айырмасы эмнеде?

5. (Баалоо) Сабактын жыйынтыгында "Кыска тест" же "3-2-1" ыкмасы колдонулат:

• 3 жаңы маалымат: Бүгүн эмнени билдиңиз?

• 2 кызыктуу факт: Сизди эмне таң калтырды?

• 1 суроо: Дагы эмнени билгиңиз келет?

Үй тапшырмасы: Окуу

"Эгерде мен Жусуп Баласагын менен жолуксам..." деген темада 10-12 сүйлөмдөн турган ссе жазып келүү.

26-27.02.2026-жыл

Сабактын планы: "Кут алчу билим" – Адамзаттын рухий күзгүсү

Сабактын максаты:

1. Билим берүүчү: Дастандын негизги темасы, идеясы жана каармандардын философиялык мааниси жөнүндө түшүнүк берип, билимдерин системалаштыруу.

2. Өнүктүрүүчү: Окуучулардын аналитикалык ой жүгүртүүсүн, символдорду чечмелөө жөндөмүн өнүктүрүү.

3. Тарбиялык: Адеп-ахлакка, түз жолдо жүрүүгө жана билимди баалоого тарбиялоо.

1. (Кызыктыруу)

• Иш-аракет: "Төрт тирөөч" методу. Мугалим доскага төрт сөздү жазат: Түзүк (Адилет), Дөөлөт (Бакыт), Акыл, Каниет.

• Суроо: "Элестеткиле, мамлекет же адамдын жашоосу бир имарат болсо, ушул төрт тирөөчтүн бири жок болсо эмне болот?"

• Максат: Философиялык маанидеги түшүнүктөргө кызыгууну жаратуу.

2. (Изилдөө)

Окуучулар дастандын текстинен алынган үзүндүлөр (дидактикалык ырлар) менен иштешет.

• Тапшырма: Ар бир топко берилген үзүндүдөн дастандын темасын жана идеясын аныктоо сунушталат.

  • Мисалы: "Билимдүү билди, билим алды, ачты жол, Билим менен бакыт табат ар бир кол." (Бул жерде билимдин философиясы жатат).

3. (Түшүндүрүү)

Мугалим дастандын философиялык жана адеп-ахлактык маңызын схема түрүндө түшүндүрөт:

• Дастандын темасы: Коомду жана адамды туура башкаруу, эки дүйнө бактысына жетүү жолдору.

• Идеясы: Идеалдуу адам жана идеалдуу мамлекетти куруу.

• Философиялык көз караш: Жусуп Баласагын дүйнөнү төрт негиз аркылуу түшүндүрөт. Бул "Төрт каармандын диалогу" аркылуу берилет.

4. (Тереңдетүү)

"Философиялык баарлашуу" бөлүмү. Окуучулар төмөнкүдөй суроолордун үстүндө иштешет:

• Адеп-ахлак: "Тил – арстан, босогодо жаткан, этият болбосоң өзүңдү жеп коёт" деген ойду азыркы этика менен кантип байланыштырабыз?

• Дүйнө тааным: Эмне үчүн автор "Бакытты" (Айтолду) туруксуз, бат кетип калуучу нерсе катары сүрөттөгөн?

• Иш-аракет: Окуучулар бүгүнкү күндүн "Идеалдуу адамынын" образын түзүшөт (Жусуптун каармандарына таянып).

5. (Баалоо)

Окуучулардын алган билимин текшерүү үчүн "Концептуалдык таблицаны" толтуруу сунушталат:

Үй тапшырмасы: Эссе жазуу

5-2.03.2026-жыл

Дил баян жазуу

Бул план окуучуларга ойду ырааттуу баяндоого жардам берет.

1. "Кут алчу билим" – түрк дүйнөсүнүн руханий мурасы. (Тарыхый жана маданий баалуулугу жөнүндө).

2. Адилеттүүлүк жана Акыл – идеалдуу мамлекеттин негизи. (Күнтууду жана Өгдүлмиштин образдары аркылуу).

3. Жусуп Баласагындын "Идеалдуу адам" жөнүндөгү философиясы. (Адеп-ахлак жана инсандык сапаттар)

I. Киришүү

• Чыгарманын тарыхый контексти: 11-кылым, Караханийлер доору жана Жусуп Баласагындын инсандыгы.

• Чыгарманын аталышынын мааниси: "Кутадгу билиг" – бакыт берүүчү, кут алып келүүчү билим.

• Тезис: Эмне үчүн бул дастан миң жылдан бери баасын жоготпой келет?

II. Негизги бөлүм

1. Төрт негизги символ (Философиялык өзөк):

• Төрт каарман жана алар чагылдырган түшүнүктөр (Адилет, Бакыт, Акыл, Каниет).

• Бул каармандардын ортосундагы диалогдор аркылуу берилген турмуштук чындыктар.

2. Адеп-ахлактык насааттар:

• Тил адеби: Сөздүн мааниси жана сүйлөө маданияты.

• Билимдин ролу: Илимдүү адам менен илимсиз адамдын айырмасы.

• Жакшылык жана жамандык: Адамдын коомдогу орду жана жүрүм-турум эрежелери.

3. Мамлекеттик жана коомдук көз караштар:

• Бийлик менен элдин байланышы.

• Адилеттүү башкаруунун шарттары.

III. Корутунду

• Автордун жыйынтыктоочу ою: Дүйнөдөгү эң чоң байлык – бул акыл жана таза адеп.

• Жеке көз караш: Дил баян жазып жаткан окуучунун чыгармадан алган таасири жана бүгүнкү жашоо менен байланышы.

• Жыйынтык: "Кут алчу билим" – бул жөн гана китеп эмес, бул жашоо мектеби.

3. Дил баян жазууда колдонуучу афоризмдер (Цитаталар)

Окуучуларга дил баяндын ичине кошуу үчүн төмөнкү саптарды сунуштасаңыз болот:

• "Билим – караңгыда жарык берген чырак."

• "Акылы бар – сыйлуу, билими бар – улуу."

• "Тил – бакыттын да, кырсыктын да булагы."

• "Адилеттүүлүк – мамлекеттин тиреги."

5Е усулу менен жыйынтыктоочу кадам: (Баалоо)

Дил баяндарды баалоодо төмөнкү критерийлерди колдонсоңуз болот:

1. Теманын терең ачылышы (философиялык жана тарыхый мааниси).

2. Чыгарманын каармандарынын образдарын колдоно билүүсү.

3. Ойдун ырааттуулугу жана грамматикалык сабаттуулук.

4. Өз алдынча корутунду чыгара алуусу.

Үй тапшырмасы:Кайталоо

Тесттик тапшырмалар

8-класс: Адабият (3-чейрек)

Тема: "Кут алчу билим" дастанынын тарыхы, мааниси жана философиясы

I бөлүм: Тесттик суроолор

1. "Кут алчу билим" (Кутадгу билиг) дастаны кайсы жылы жазылып бүткөн?

А) 1050-1051-жж.

Б) 1069-1070-жж.

В) 1210-1212-жж.

Г) 980-985-жж.

2. Чыгарманын автору Жусуп Баласагын кайсы шаарда төрөлгөн?

А) Кашгар

Б) Ош

В) Баласагын (Чүй өрөөнү)

Г) Самарканд

3. Дастандагы Күнтууду падыша кайсы философиялык түшүнүктү символдоштурат?

А) Бакыт (Дөөлөт)

Б) Акыл

В) Адилеттүүлүк

Г) Каниеттүүлүк (Өлүм)

4. "Кут алчу билим" кайсы тилде жана кайсы мамлекеттин тушунда жазылган?

А) Түрк тилинде, Караханийлер мамлекети

Б) Перс тилинде, Саманилер мамлекети

В) Араб тилинде, Аббасийлер халифаты

Г) Монгол тилинде, Алтын Ордо

5. Дастандагы Айтолду (вазир) эмненин символу катары берилет?

А) Билимдин

Б) Бакыттын жана Дөөлөттүн

В) Сабырдуулуктун

Г) Мыйзамдын

6. "Тил — арстан, босогодо жаткан..." — бул насаат сөздүн мааниси эмнеде?

А) Сүйлөөнү үйрөнүү керек

Б) Тилди (сөздү) этияттык менен колдонуу, ашыкча сүйлөбөө

В) Тил адамды коргойт

Г) Чечен болуу — башкы максат

7. Акылдын жана илимдин символу болгон каарман ким?

А) Одгурмыш

Б) Күнтууду

В) Өгдүлмиш

Г) Айтолду

8. Дастандын негизги идеясы эмне?

А) Согуш өнөрүн үйрөтүү

Б) Идеалдуу адамды жана адилеттүү мамлекетти түзүү жолдорун көрсөтүү

В) Тарыхый окуяларды тизмектөө

Г) Жаратылыштын кооздугун сүрөттөө

9. Каниеттүүлүктү жана дүйнө кызыкчылыгынан баш тартууну кайсы каарман чагылдырат?

А) Өгдүлмиш

Б) Айтолду

В) Одгурмыш

Г) Күнтууду

10. "Кут алчу билим" чыгармасы адабияттын кайсы түрүнө кирет?

А) Лирикалык ырлар жыйнагы

Б) Дидактикалык (насаат) дастан

В) Драмалык чыгарма

Г) Тарыхый роман

II бөлүм: Шайкештикти аныктагыла

Төмөнкү каармандарды алар чагылдырган маанилер менен туташтыргыла:

III бөлүм: Туура жооптор (Ачкычтар)

Тесттин жооптору:

1. Б

2. В

3. В

4. А

5. Б

6. Б

7. В

8. Б

9. В

10. Б

Шайкештик: 1 - В, 2 - А, 3 - Б, 4 - Г.

Баалоо критерийи:

• 9-10 балл: "5" (Эң жакшы)

• 7-8 балл: "4" (Жакшы)