Кыргыз тили 8-класс

Кыргыз тили 8-класс

15.01.2026-жыл Сабактын темасы: Баяндоочтун түрлөрү

Сабактын максаты:

1. Билим берүүчү: Баяндоочтун милдетин, анын түзүлүшүнө жана кайсы сөз түркүмүнөн жасалганына карай түрлөрүн (атооч жана этиш) айырмалоону үйрөнүшөт.

2. Өнүктүрүүчү: Сүйлөмдөн баяндоочту табуу, анын маанисин чечмелөө жана кепте туура колдонуу көндүмдөрүн өстүрүшөт.

3. Тарбиялык: Эне тилин сүйүүгө, так жана туура сүйлөөгө багыт алышат

1. (Кызыктыруу)

• Иш-аракет: Мугалим доскага эки сүйлөм жазат:

  1. Биздин класс бүгүн китепканага барды.

  2. Биздин класс абдан ынтымактуу.

• Суроо: Бул сүйлөмдөрдүн аягында турган сөздөр эмнени билдирип жатат? Биринчисинде кыймыл-аракетпи же сапатпы? Экинчисиндечи?

• Максат: Окуучуларды сүйлөмдүн бүткөн ойду билдирген негизги мүчөсүнө көңүл бурдуруу.

2. (Изилдөө)

Окуучулар эки топко бөлүнүп, берилген тексттен баяндоочторду табышат жана алар кайсы сөз түркүмү экенин аныкташат.

• 1-топ: Этиш сөздөр менен аяктаган сүйлөмдөрдү издейт (окуду, иштеп жатат, келген).

• 2-топ: Зат атооч, сын атооч, сан атооч менен аяктаган сүйлөмдөрдү издейт (мугалим, кызыл, бешөө).

3. (Түшүндүрүү)

Мугалим жаңы теманы схема аркылуу түшүндүрөт:

Баяндоочтун түрлөрү:

1. Этиш баяндооч: Кыймыл-аракетти билдирген этиш сөздөрдөн жасалат.

   • Мисалы: Күн чыкты. Биз сабакка даярдандык.

2. Атооч баяндооч: Этиштен башка сөз түркүмдөрүнөн (зат, сын, сан, ат атооч) жасалат.

   • Мисалы: Менин атам – дарыгер (зат ат.). Бул китеп кызыктуу (сын ат.).

4. (Тереңдетүү/Бекемдөө)

"Сүйлөмдү өзгөрт" оюну:

• Окуучуларга этиш баяндоочтуу сүйлөм берилет, алар аны маанисин сактап, атооч баяндоочко айлантууга аракет кылышат.

  • Мисалы: "Ал жакшы окуйт" (этиш баяндооч) - "Ал – жакшы окуучу" (атооч баяндооч).

• Тапшырма: Ар бир окуучу өзүнүн келечектеги кесиби жөнүндө эки сүйлөм жазат: бири этиш баяндооч, экинчиси атооч баяндооч менен.

5. (Баалоо)

Сабактын аягында "Туура же Ката" тести өткөрүлөт:

1. Баяндооч дайыма этиштен гана жасалат. (Ката)

2. "Бул – менин мекеним" сүйлөмүндөгү баяндооч – атооч баяндооч. (Туура)

3. Этиш баяндооч кыймыл-аракетти билдирет. (Туура) Үй тапшырмасы: 143-көнүгүү

4. Көркөм адабияттан атооч баяндооч катышкан 5 сүйлөм жана этиш баяндооч катышкан 5 сүйлөм көчүрүп келүү

16.01.2026-жыл

Сабактын темасы: Ээ менен баяндоочтун ортосуна сызыкчанын коюлушу

Сабактын максаты:

1. Билим берүүчү: Окуучулар ээ менен баяндоочтун ортосуна сызыкча кайсы учурда коюларын жана кайсы учурда коюлбай турганын эрежелер аркылуу үйрөнүшөт.

2. Өнүктүрүүчү: Пунктуациялык көндүмдөрүн калыптандырышат, сүйлөмдүн түзүлүшүн талдоо жөндөмүн өстүрүшөт.

3. Тарбиялык: Жазуу маданиятын жогорулатууга жана тактыкка тарбияланышат.

1. (Кызыктыруу)

• Иш-аракет: Мугалим доскага эки варианттагы сүйлөмдү жазат:

  1. Билим – ийгиликтин ачкычы.

  2. Билим ийгиликтин ачкычы.

• Суроо: "Бул эки сүйлөмдүн кайсынысы жазуу эрежесине ылайык туура жазылган? Эмне үчүн ортосуна сызыкча коюлду деп ойлойсуңар?"

• Максат: Окуучулардын кызыгуусун ойготуп, тыныш белгисинин кызматына көңүл бурдуруу.

2. (Изилдөө)

Окуучулар чакан топтордо иштешет. Ар бир топко бир нече сүйлөмдөр берилет.

• Тапшырма: Сүйлөмдөрдүн ээси менен баяндоочун таап, алар кайсы сөз түркүмүнөн жасалганын аныктагыла.

  • Мисалы: "Китеп — билим булагы." (Китеп - зат атооч, Булагы - зат атооч).

  • Мисалы: "Беш жерде беш — жыйырма беш." (Сан атоочтор).

• Жыйынтык чыгаруу: Кайсы учурларда сызыкча коюлуп жатканын окуучулар өздөрү байкап көрүшөт.

3. (Түшүндүрүү)

Мугалим негизги эрежелерди системалаштырып түшүндүрөт:

Сызыкча төмөнкү учурларда коюлат:

1. Зат атооч + Зат атооч: Ээ да, баяндооч да зат атоочтон болуп, атама жөндөмөдө турганда.

   • Мисалы: Тил — улуттун байлыгы.

2. Сан атооч + Сан атооч: Ээси да, баяндоочу да сан атоочтон болсо.

   • Мисалы: Үч үчүң — тогуз.

3. Туюктук этиш (Атоочтук) + Зат атооч:

   • Мисалы: Окуу — билим алуу.

4. Ат атооч + Зат атооч: (Эгерде баса белгиленип айтылса).

   • Мисалы: Бул — менин мекеним.

Эскертүү: Эгерде баяндоочтун алдында эмес, сыяктуу, маанисиндеги сөздөр келсе же баяндооч сын атоочтон болсо, сызыкча көбүнчө коюлбайт. (Мисалы: Ал адептүү. Тоо бийик.)

4. (Тереңдетүү)

"Пунктуациялык дуэль" оюну:

• Мугалим сызыкчасы жок сүйлөмдөрдү окуп берет, окуучулар колдорундагы карточкалар менен "Сызыкча коюлат" же "Коюлбайт" деп белги беришет.

• Тапшырма: Төмөнкү сүйлөмдөрдү катасын оңдоп жазгыла:

  1. Кыргызстан тоолуу өлкө.

  2. Эмгек бакыт.

  3. Биздин максат окуу.

5. (Баалоо)

Сабактын жыйынтыгында окуучулар "Чыгуу билети" толтурушат:

1. Бүгүн үйрөнгөн негизги эреже.

2. Сызыкча коюлган бир мисал жазуу.

3. Сызыкча коюлбаган бир мисал жазуу.

Үй тапшырмасы: "Менин келечегим" деген темада 5-6 сүйлөмдөн турган чакан дил баян жазуу.Сүйлөмдөрдө ээ менен баяндоочтун ортосуна сызыкча коюлган учурларды колдонуу.

23-12.01.2026-жыл

Сабактын темасы: Синтаксистик талдоо

Сабактын максаты:

1. Билим берүүчү: Сүйлөм мүчөлөрүнүн милдетин (ээ, баяндооч, аныктооч, толуктооч, бышыктооч) кайталап, синтаксистик талдоонун тартибин бекемдешет.

2. Өнүктүрүүчү: Тесттик тапшырмалар менен иштөөдө логикалык ой жүгүртүүсүн жана тез чечим кабыл алуу жөндөмүн өстүрүшөт.

3. Тарбиялык: Сабаттуу жазууга жана өз ара жардамдашууга тарбияланышат.

1. (Кызыктыруу)

• Иш-аракет: "Чачылган сүйлөм" оюну. Мугалим доскага аралашкан сөздөрдү жазат: билимдүү, ийгиликке, дайыма, адам, жетет.

• Суроо: "Бул сөздөрдөн сүйлөм курагыла. Ар бир сөз сүйлөмдө кандай кызмат аткарат? Аларды кантип ажыратабыз?"

• Максат: Окуучуларды сүйлөмдүн курулушуна жана мүчөлөрүнүн байланышына көңүл бурдуруу.

2. (Изилдөө)

Окуучуларга кичинекей текст берилет. Алар топтордо иштеп, төмөнкү схема боюнча изилдөө жүргүзүшөт:

1. Баш мүчөлөрдү табуу (Ээ, Баяндооч).

2. Айкындооч мүчөлөрдү табуу (Аныктооч, Толуктооч, Бышыктооч).

3. Сүйлөм мүчөлөрүнүн астын тиешелүү сызыктар менен сызуу.

3. (Түшүндүрүү)

Мугалим синтаксистик талдоонун үлгүсүн жана тартибин так көрсөтүп берет:

Талдоо тартиби:

1. Сүйлөмдүн түрү: (Айтылыш максатына карай: жайыл, суроолуу ж.б.)

2. Ээ: (Ким? Эмне? — бир түз сызык ___)

3. Баяндооч: (Эмне кылды? Кандай? — эки түз сызык ===)

4. Аныктооч: (Кандай? Кимдин? — толкун сызык ~~~~)

5. Толуктооч: (Кимди? Эмнени? — үзүк сызык - - -)

6. Бышыктооч: (Качан? Кантип? — чекит-үзүк сызык ._._.)

4. (Тереңдетүү)

Бул этапта окуучулар Тесттик тапшырмалар менен иштешет. Бул алардын алган билимин практикада колдонуусуна шарт түзөт.

Мисал тесттик суроолор:

1. Сүйлөмдүн ээсин тап: "Асманда жаркыраган күн чыкты." А) Асманда Б) Күн В) Чыкты Г) Жаркыраган

2. Аныктоочтун суроосун белгиле: А) Кимге? Б) Кантип? В) Кандай? Г) Эмнени?

5. (Баалоо)

Сабактын жыйынтыгында "Өзүн-өзү текшерүү" барагы толтурулат.

• Мен синтаксистик талдоонун тартибин билем (Ооба/Жок).

• Мен айкындооч мүчөлөрдүн астын туура сыза алам (Ооба/Жок).

• Тест иштөөдө кайсы суроодон кыйналдым?

Үй тапшырмасы: Көркөм адабияттан 3 сүйлөм көчүрүп, аларга толук синтаксистик талдоо жүргүзүү.

29-13.01.2026-жыл

Сабактын темасы: Аныктооч жана анын түрлөрү

Сабактын максаты:

1. Билим берүүчү: Аныктоочтун кызматын, суроолорун жана түзүлүшүнө карай (жөнөкөй, татаал) бөлүнүшүн үйрөнүшөт.

2. Өнүктүрүүчү: Сүйлөм ичинен аныктоочту таап, анын кайсы сөз түркүмү менен байланышканын талдоо көндүмдөрүн өстүрүшөт.

3. Тарбиялык: Көркөм сөздөрдү колдонуу аркылуу кепти байытууга жана эстетикалык табитти калыптандырууга багыт алышат.

1. (Кызыктыруу)

• Иш-аракет: Мугалим доскага бир заттын атын жазат, мисалы: "Китеп".

• Суроо: "Бул китеп кандай болушу мүмкүн? Аны мүнөздөгөн сөздөрдү кошуп айткылачы?"

• Окуучулар: Кызыктуу китеп, калың китеп, менин китебим, жаңы китеп.

• Мугалим: "Биз кошкон сөздөр китепти аныктап жатат. Демек, бүгүнкү темабыз — Аныктооч."

2. (Изилдөө)

Окуучулар эки топко бөлүнүп, берилген сүйлөмдөрдүн ичинен аныктоочторду табышат жана алардын түзүлүшүнө көңүл бурушат.

• 1-топ: Көк асман, беш окуучу, кызгылт гүл. (Бир сөздөн тургандар).

• 2-топ: Асмандагы топ-топ булуттар, тогузунчу класс, кып-кызыл алма. (Эки же андан көп сөздөн тургандар).

• Тапшырма: Аныктоочтор канча сөздөн турат жана кайсы сөздү аныктап жатат?

3. (Түшүндүрүү)

Мугалим аныктоочтун эрежесин жана түзүлүшүн схема түрүндө түшүндүрөт:

Аныктооч — заттын белгисин, сынын, сапатын, санын же таандык экенин билдирген сүйлөмдүн айкындоочу мүчөсү. Суроолору: кандай? кайсы? кимдин? эмненин? канча? нече? сызыгы: ~~~~

Түзүлүшүнө карай бөлүнүшү:

1. Жөнөкөй аныктооч: Бир гана сөздөн турат.

   • Мисалы: Тартиптүү окуучу сабакты жакшы окуйт.

2. Татаал аныктооч: Эки же андан көп сөздөн турат (татаал сөздөр же сөз айкаштары).

   • Мисалы: Айнектей тунук суу сайда агат. Ак жүздүү кыз күлүп карады.

4. (Тереңдетүү)

"Сүрөттү аныкта" оюну:

• Окуучуларга жаратылыштын же белгилүү инсандын сүрөтү көрсөтүлөт.

• Алар сүрөттөгү заттарды мүнөздөө үчүн жөнөкөй жана татаал аныктоочторду катыштырып сүйлөм түзүшү керек.

  • Мисалы: "Бийик тоо" (жөнөкөй), "Чокусу ак карлуу тоо" (татаал).

5. (Баалоо)

Төмөнкү таблицаны толтуруу аркылуу билимди текшерүү:

Сүйлөм	Аныктооч	Түрү (Жөнөкөй/Татаал)
Биз кооз бакчага бардык.	кооз	Жөнөкөй
Кырк беш окуучу залга кирди.	кырк беш	Татаал
Алманын таттуусу мага жагат.	алманын	Жөнөкөй
Кара каштуу жигит сүйлөдү.	кара каштуу	Татаал

Үй тапшырмасы:154-көнүгүү

"Менин айылым" деген темада чакан баян жазып, андагы жөнөкөй аныктоочтордун астын бир толкун сызык, татаал аныктоочтордун астын эки толкун сызык менен сызып келүү.

19.01.2026-жыл

Сабактын темасы: Аныктоочтун милдетин аткаруучу сөздөр

Сабактын максаты:

1. Билим берүүчү: Аныктоочтун милдетин кайсы сөз түркүмдөрү аткара аларын жана алардын байланышуу жолдорун үйрөнүшөт.

2. Өнүктүрүүчү: Сүйлөмдөгү сөздөрдүн маанилик байланышын талдап, аныктоочту башка мүчөлөрдөн айырмалоону машыгышат.

3. Тарбиялык: Эне тилибиздин байлыгын сезип, кепти туура түзүүгө аракет кылышат.

1. (Кызыктыруу)

• Иш-аракет: Мугалим доскага "Мектеп" деген сөздү жазып, аны төмөнкүдөй толуктайт:

  1. Биздин мектеп.

  2. Эки кабаттуу мектеп.

  3. Таза мектеп.

• Суроо: "Бул белгиленген сөздөр кайсы сөз түркүмдөрүнө кирет? (Ат атооч, сан атооч, сын атооч). Алар сүйлөмдө кандай милдет аткарып жатат?"

2. (Изилдөө)

Окуучуларга ар кандай сөз түркүмдөрү катышкан сүйлөмдөр берилет. Алар аныктоочторду таап, алардын кайсы сөз түркүмү экенин изилдешет.

• Мисалы: "Жакшы сөз — жан азыгы." (Сын атооч).

• Мисалы: "Айылдын кечи — өзүнчө керемет." (Зат атооч, илик жөндөмөсүндө).

• Мисалы: "Окуган бала — озот." (Атоочтук).

3. (Түшүндүрүү)

Мугалим аныктоочтун милдетин аткаруучу негизги сөз түркүмдөрүн системалаштырат:

1. Сын атооч: Заттын өңүн, сынын билдирет. (Көк арал, бийик тоо).

2. Сан атооч: Заттын санын, иретин билдирет. (Беш киши, экинчи катар).

3. Зат атооч (Илик жөндөмөсүндө): Заттын кимге же эмнеге таандык экенин билдирет. (Атамдын китеби, кыштын суугу).

4. Ат атооч: Заттын белгисин көрсөтүп же ишарат кылып туюнтат. (Ушул окуя, менин досум).

5. Атоочтук (Этиштин өзгөчө формасы): Кыймыл аркылуу заттын белгисин ачат. (Аккан суу, келе жаткан конок).

4. (Тереңдетүү)

"Сөз түркүмдөрүнүн орду" оюну: Окуучуларга бир зат (мисалы, "алма") берилет. Алар аны ар башка сөз түркүмдөрүн колдонуу менен аныкташы керек:

• Сын атооч менен: Таттуу алма.

• Сан атооч менен: Үч алма.

• Ат атооч менен: Тигил алма.

• Зат атооч менен: Асандын алмасы.

• Атоочтук менен: Бышкан алма.

5. (Баалоо)

Окуучулар берилген сүйлөмдөрдөгү аныктоочторду таап, астын сызып жана алардын кайсы сөз түркүмү экенин кашаанын ичине жазышат.

• Үлгү: Тоодогу (сын атооч/орун тактоочтук мааниде) аба абдан таза.

Үй тапшырмасы: Кыргыз тили окуу китебиндеги көнүгүүлөрдөн аныктоочтун милдетин аткарган 5 башка сөз түркүмүнө мисалдарды таап, сүйлөмдөрдү көчүрүп келүү.

30-20.01.2026-жыл

Сабактын темасы: Аныктооч менен аныкталгычтын маанилик катыштары. Жамдама мүчө

Сабактын максаты:

1. Билим берүүчү: Аныктооч менен аныкталгычтын ортосундагы маанилик байланышты (сын-сыпат, сан-өлчөм, таандык) жана жамдама мүчөнүн кызматын үйрөнүшөт.

2. Өнүктүрүүчү: Жамдама мүчөлөрдү сүйлөм ичинен таап, алардын башка аныктоочтордон айырмасын талдоо жөндөмүн өстүрүшөт.

3. Тарбиялык: Тилдин тактыгына жана сөз байлыгын туура колдонууга тарбияланышат.

1. (Кызыктыруу)

• Иш-аракет: Мугалим доскага эки башка топко сөздөрдү жазат:

  1. Ак калпак, беш окуучу, менин китебим.

  2. Акын Алыкул, уста Асан, студент кыздар.

• Суроо: "Биринчи топ менен экинчи топтун ортосунда кандай айырма бар? Экинчи топту 'кандай?' же 'кимдин?' деген суроо менен тапса болобу?"

• Максат: Окуучуларды аныктоочтун өзгөчө түрү болгон жамдама мүчөгө багыттоо.

2. (Изилдөө)

Окуучулар чакан топтордо берилген сүйлөмдөрдү талдашат:

• Тапшырма: Төмөнкү сүйлөмдөрдөгү аныктоочторду таап, алар эмнени билдирип жатканын аныктагыла:

  • Көк жайык (түсү), жыгач кашык (заты), темир жол (мүнөзү), Мугалим Салтанат (кесиби).

• Изилдөө суроосу: Эмне үчүн кээ бир аныктоочтор заттын атын (кесибин, даражасын) билдирип, аныкталгыч менен эч кандай мүчөсүз эле жанаша турат?

3. (Түшүндүрүү)

Мугалим теориялык маалыматты бекемдейт:

Аныктооч менен аныкталгычтын маанилик катыштары:

1. Сын-сыпаттык катыш: Заттын өңүн, сапатын билдирет (Таттуу алма).

2. Сан-өлчөмдүк катыш: Заттын санын билдирет (Он бала).

3. Таандык катыш: Заттын кимге таандык экенин билдирет (Мектептин багы).

Жамдама мүчө

Бул — аныктоочтун өзгөчө түрү. Ал аныкталгычтын атын башкача атап, анын кесибин, жаш өзгөчөлүгүн, туугандык байланышын же даражасын билдирет.

• Өзгөчөлүгү: Көбүнчө зат атоочтон жасалат жана аныкталгыч менен жанаша турат.

• Мисалдар: Инженер Асанов, курдаш жигит, байбиче апам, чоку Ленин.

4. (Тереңдетүү)

"Ким? Эмне?" оюну:

Окуучулар белгилүү адамдардын аттарына жамдама мүчөлөрдү кошуп айтышат.

• Мисалы:

  • Манас — Баатыр Манас.

  • Күрөңкеев — Композитор Күрөңкеев.

  • Ысык-Көл — Көл Ысык-Көл.

  • Айгүл — Бийчи Айгүл.

5. (Баалоо)

Төмөнкү таблицаны толтуруу аркылуу окуучулардын түшүнүгүн текшерүү:

Сүйлөм	Аныктооч (Жамдама мүчө)	Эмнени билдирет?
Учкуч Талгат асманда учат.	Учкуч	Кесиби
Кошуна Эшим бизге келди.	Кошуна	Байланышы
Профессор Садыков лекция окуду.	Профессор	Даражасы
Карындашым Гүлнур абдан зирек.	Карындашым	Туугандыгы

Үй тапшырмасы: 157-көнүгүү

Жамдама мүчөлөрдү колдонуп, өзүңүздүн үй-бүлөңүз же досторуңуз жөнүндө 5 сүйлөм жазып келүү (Мисалы: Досум Али, агам Болот ж.б.).

26.01.2026-жыл

Сабактын темасы: Жамдама мүчө жана анын колдонулушу 1. (Кызыктыруу)

Мугалим доскага эки сүйлөм жазат:

1. Жакшы бала ата-энесин сыйлайт.

2. Студент бала ата-энесин сыйлайт.

Суроо: Бул эки сүйлөмдөгү "бала" деген сөздү кайсы сөздөр аныктап жатат? "Жакшы" менен "Студент" деген сөздөрдүн айырмасы эмнеде? (Биринчиси сапатын, экинчиси ким экенин же кесибин билдирет).

2. (Изилдөө)

Окуучуларга сөз айкаштары берилет. Алар маанисине карап топтоштурушат:

• Инженер Асанов, кыз Сайкал, курдаш жигит, дарыгер Касымов, баатыр Манас. Тапшырма: Бул жердеги аныктоочтор (курсив менен жазылгандар) эмнени билдирип жатканын изилдегиле. Алар заттын сапатын билдиреби же заттын экинчи бир атынбы?

3. (Түшүндүрүү)

Жамдама мүчө — аныкталгыч заттын атын башкача атап, анын кесибин, даражасын, жаш өзгөчөлүгүн, туугандык байланышын же улутун билдирген аныктоочтун түрү.

Негизги белгилери:

• Көбүнчө зат атоочтон жасалат.

• Аныкталгыч менен жанаша туруп, ага эч кандай мүчөсүз (ыкташуу жолу менен) байланышат.

• Суроолору: ким? эмне? кандай?

Жамдама мүчө төмөнкүлөрдү билдирет:

1. Кесибин, кызматын: мугалим эже, космонавт киши.

2. Туугандык байланышты: эжеке Гүлмира, тага иним.

3. Жаш өзгөчөлүгүн: карыя ата, бөбөк бала.

4. Улутун: кыргыз жигит, орус тили.

5. Даражасын, наамын: академик Айтматов, баатыр эне.

4. (Тереңдетүү)

Сызыкчанын коюлушу: Жамдама мүчө менен аныкталгычтын ортосуна кээде сызыкча коюлат.

• Эгерде эки зат атооч биригип, бир гана маанини берсе: инженер-техник, кыз-келиндер, түлкү-куудул.

• Эгерде жамдама мүчө аныкталгычтан кийин келсе: Асан-уста, Чолпон-бийчи.

5. (Баалоо)

Төмөнкү сүйлөмдөрдөн жамдама мүчөлөрдү таап, астын сызгыла (аныктооч сыяктуу толкун сызык менен):

1. Коңшубуз Акмат аксакал бүгүн тоого кетти.

2. Биздин мектепке жаш мугалим Элнура келди.

3. Учкуч Талгат асманда эркин калкыйт.

4. Кыргыз эли меймандостугу менен таанымал.

Жыйынтыктоочу суроо: "Жамдама мүчө" эмне үчүн "жамдама" деп аталат? (Анткени ал негизги заттын атына кошулуп, аны жамдап, толуктап турат).

Үй тапшырмасы:Кайталоо

5-27.02.2026-жыл

Сабактын планы: Атоочтук түрмөктүн нагыз өз маанисинде жана затташкан маанисинде аткарган аныктоочтук милдеттери

Сабактын максаты:

1. Билим берүүчү: Атоочтук түрмөктүн нагыз өз маанисинде жана затташкан маанисинде аныктооч болуу өзгөчөлүгүн үйрөнүшөт.

2. Өнүктүрүүчү: Сүйлөмдөн атоочтук түрмөктөрдү таап, алардын маанилик айырмасын ажыратуу көндүмдөрүн калыптандырышат.

3. Тарбиялык: Тилдин ийкемдүүлүгүн баалоого жана кеп маданиятын жогорулатууга тарбияланышат.

1. (Кызыктыруу)

• Иш-аракет: Мугалим доскага эки сүйлөм жазат:

  1. Китеп окуган бала көптү билет.

  2. Китеп окугандын билими терең болот.

• Суроо: Бул эки сүйлөмдө тең "Китеп окуган" деген түрмөк бар. Бирок алар кимге/эмнеге тиешелүү болуп жатат? Кайсынысынан кийин зат атооч катышты, кайсынысында жок?

2. (Изилдөө)

Окуучулар топтордо иштеп, төмөнкү сүйлөмдөрдү талдашат:

• 1-топ: Айтылган сөз — атылган ок. (Кандай сөз? — зат атоочтун алдында келди).

• 2-топ: Айтылгандын баары эле чындык эмес. (Эмненин баары? — заттын ордуна колдонулду).

• Изилдөө суроосу: Атоочтук түрмөк качан заттын белгисин билдирет, качан заттын өзүнүн ордуна өтүп кетет?

3. (Түшүндүрүү)

Мугалим атоочтук түрмөктүн эки абалын схема түрүндө түшүндүрөт:

А) Нагыз өз маанисиндеги аныктоочтук милдети

Атоочтук түрмөк өзүнөн кийин келген зат атоочту (аныкталгычты) мүнөздөйт. Бул учурда ал "Кандай? Кайсы?" деген суроолорго жооп берет.

• Мисалы: Тоодо өскөн гүлдөр абдан кооз.

• Талдоо: "Тоодо өскөн" (түрмөк) + "гүлдөр" (зат атооч). Бул жерде түрмөк нагыз аныктооч.

Б) Затташкан маанисиндеги аныктоочтук милдети

Атоочтук түрмөк өзүнөн кийинки зат атоочту "жутуп" алып, анын ордуна колдонулат. Бул учурда ал көбүнчө илик жөндөмөсүндө келип, "Кимдин? Эмненин?" деген суроого жооп берет.

• Мисалы: Тоодо өскөндүн жыты башкача.

• Талдоо: "Тоодо өскөндүн" (түрмөк) — бул жерде "гүлдүн" деген сөз түшүп калып, анын белгиси (түрмөк) затташып кетти. Бул илик жөндөмөлүү аныктооч болуп саналат.

4. (Тереңдетүү)

"Трансформер" көнүгүүсү:

Окуучуларга нагыз маанидеги атоочтук түрмөктөр берилет, алар аны затташкан мааниге айландырышы керек.

Нагыз маани (Кандай?)	Затташкан маани (Кимдин/Эмненин?)
Жакшы окуган окуучу сыйлык алат.	Жакшы окугандын сыйлыгы бар.
Эрте келген коноктор төркө өттү.	Эрте келгендердин орду төр.
Көп иштеген адам чарчабайт.	Көп иштегендин наны таттуу.

5. (Баалоо)

Төмөнкү сүйлөмдөрдөн атоочтук түрмөктөрдү таап, алардын маанисин (нагыз же затташкан) аныктагыла:

1. Өткөн күндөр кайрылып келбейт.

2. Өткөндүн баарын унутуу мүмкүн эмес.

3. Билим алган жаштар — өлкөнүн келечеги.

4. Билим алгандын келечеги кең.

Туура жооптор:

1. Нагыз (күндөр деген затты аныктап жатат).

2. Затташкан (заттын ордуна келди).

3. Нагыз.

4. Затташкан.

Үй тапшырмасы: 161-көнүгүү

Көркөм адабияттан (мисалы, "Манас" эпосунан же А. Осмоновдун ырларынан) атоочтук түрмөк катышкан 4 сүйлөм жазып келүү (2 нагыз, 2 затташкан мааниде).

6-2.02.2026-жыл

Сабактын темасы: Толуктооч анын грамматикалык түзүлүшү.Жөнөкөй жана татаал толуктооч.Толуктоочтун милдетин аткаруучу сөз же сөз тизмектери

Сабактын максаты:

1. Билим берүүчү: Толуктоочтун түзүлүшүнө карай түрлөрүн (жөнөкөй жана татаал) жана анын милдетин аткарган сөз түркүмдөрүн үйрөнүшөт.

2. Өнүктүрүүчү: Сүйлөмдөгү сөздөрдү грамматикалык түзүлүшүнө карай талдап, жөнөкөй толуктоочту татаалдан ажырата билүү көндүмдөрүн өстүрүшөт.

3. Тарбиялык: Сабаттуу жазууга жана сөз байлыгын орундуу колдонууга тарбияланышат.

1. (Кызыктыруу)

• Иш-аракет: Мугалим доскага эки сүйлөм жазат:

  1. Мен Асанды көрдүм.

  2. Мен Асандын инисин көрдүм.

• Суроо: "Бул эки сүйлөмдүн толуктоочторунун ортосунда кандай айырма бар? Кайсынысы бир сөздөн, кайсынысы сөз айкашынан турат?"

• Максат: Окуучуларды толуктоочтун түзүлүшүнө көңүл бурдуруу.

2. (Изилдөө)

Окуучулар топтордо иштеп, берилген толуктоочторду эки мамычага бөлүшөт:

• Бир сөздөн тургандар: Китепти, мектепке, тоодон, бизге.

• Эки же андан көп сөздөн тургандар: Окуган баланы, ак карлуу тоону, беш окуучуну, ата-энеси жөнүндө.

3. (Түшүндүрүү)

Мугалим толуктоочтун грамматикалык түзүлүшүн жана аны аткаруучу сөздөрдү түшүндүрөт:

I. Түзүлүшүнө карай бөлүнүшү:

1. Жөнөкөй толуктооч: Бир гана сөздөн туруп, жөндөмө мүчөлөрү же жандоочтор менен байланышат.

   • Мисалы: Биз Айгүлдү чакырдык.

2. Татаал толуктооч: Эки же андан көп сөздүн айкалышынан (сөз айкаштарынан, татаал сөздөрдөн же түрмөктөрдөн) жасалат.

   • Мисалы: Ал коктудагы суудан ичти. Биз кызыл-тазыл гүлдөрдү тердик.

II. Толуктоочтун милдетин аткаруучу сөздөр:

Толуктоочтун милдетин дээрлик бардык атооч сөз түркүмдөрү аткара алат:

• Зат атооч: Досума кат жаздым.

• Ат атооч: Ага ишенем.

• Сан атооч: Бешти экиге көбөйт.

• Сын атооч (затташкан): Жакшыны жанда, жамандан кач.

• Атоочтук: Окуганды билесиңби?

4. (Тереңдетүү)

"Талдоо жана кеңейтүү" көнүгүүсү:

Окуучуларга жөнөкөй толуктоочтуу сүйлөм берилет, алар аны татаал толуктоочко айлантышы керек.

• Үлгү: Мен гүлдү көрдүм. (Жөнөкөй) - Мен терезенин алдындагы гүлдү көрдүм. (Татаал).

• Тапшырма: "Китепти окудум", "Досума бардым" сүйлөмдөрүн татаалдантып жазгыла.

5. (Баалоо)

Төмөнкү таблицаны толтуруу:

Сүйлөм	Толуктооч	Түзүлүшү (Жөнөкөй/Татаал)	Милдетин аткарган сөз
Биз аны чакырдык.	аны	Жөнөкөй	Ат атооч
Ал чоң атасынын сөзүн эстеди.	чоң атасынын сөзүн	Татаал	Зат атоочтук айкаш
Жакшыга ишен.	жакшыга	Жөнөкөй	Сын атооч (затташкан)

Үй тапшырмасы:165-көнүгүү

Окуу китебиндеги көнүгүүдөн 5 татаал толуктооч катышкан сүйлөмдү көчүрүп, синтаксистик талдоо жүргүзүү.

3.02.2026-жыл

Сабактын планы: Толуктоочтун милдетин аткаруучу сөздөр жана сөз тизмектери

Сабактын максаты:

1. Билим берүүчү: Толуктоочтун милдетин кайсы сөз түркүмдөрү жана кандай сөз айкаштары аткара аларын үйрөнүшөт.

2. Өнүктүрүүчү: Сүйлөмдөн толуктоочту таап, анын жасалуу жолун (жеке сөз же сөз тизмеги) талдоо көндүмдөрүн өстүрүшөт.

3. Тарбиялык: Тилдин ички мыйзам ченемдүүлүктөрүн сыйлоого жана тактыкка үйрөнүшөт.

1. (Кызыктыруу)

• Иш-аракет: Мугалим доскага бир сүйлөмдү үч вариантта жазат:

  1. Мен Асанды көрдүм. (Зат атооч)

  2. Мен аны көрдүм. (Ат атооч)

  3. Мен келе жатканды көрдүм. (Атоочтук)

• Суроо: "Бул үч сүйлөмдө тең кыймыл-аракет кимге багытталды? Бирок алар кандай сөздөр менен берилди?"

2. (Изилдөө)

Окуучуларга ар кандай сөз айкаштары катышкан сүйлөмдөр берилет.

• Тапшырма: Төмөнкү толуктоочторду эки топко бөлүп жазгыла:

  • 1-топ (Жеке сөздөр): Китепти алды, силерге айтты, үчтү кошту.

  • 2-топ (Сөз тизмектери): Айылдан келгендерди тосту, беш окуучуну чакырды, кызыл-тазыл гүлдөрдү терди.

3. (Түшүндүрүү)

Мугалим толуктоочтун милдетин аткаруучу каражаттарды системалаштырат:

А) Жеке сөздөр менен берилиши:

Толуктоочтун милдетин бардык атооч сөз түркүмдөрү аткарат:

• Зат атооч: Мугалимге жолуктум.

• Ат атооч: Буга ишенсе болот.

• Сан атооч: Онду бешке бөл.

• Сын атооч (затташкан): Жакшыны жанда.

• Этиштин атоочтук жана кыймыл атооч формалары: Окуганды жакшы көрөм. Сураганга жооп бер.

Б) Сөз тизмектери (айкаштары) менен берилиши:

Толуктооч бир нече сөздөн турган тизмектер аркылуу да берилет:

• Зат атоочтук айкаш: Асандын инисин чакырдым.

• Сан атоочтук айкаш: Отуз бешти үчкө көбөйт.

• Атоочтук түрмөк: Тоодо мал жайганды көрдүм.

4. (Тереңдетүү)

"Сөз тизмегин түз" оюну: Мугалим жеке сөз түрүндөгү толуктоочту айтат, окуучулар аны сөз тизмегине (татаал толуктоочко) айлантышат.

• Мисалы:

  • Китепти (жеке сөз) - Менин эң сүйүктүү китебимди (сөз тизмеги).

  • Балдарды (жеке сөз) - Мектепке жаңы келген балдарды (сөз тизмеги).

5. (Баалоо)

Төмөнкү сүйлөмдөрдөгү толуктоочторду таап, эмне менен берилгенин аныктагыла:

1. Ал мени тааныган жок. (Ат атооч)

2. Биз жаңы курулган мектептин имаратын көрдүк. (Сөз тизмеги)

3. Сабактан кечиккендерди мугалим киргизген жок. (Атоочтук)

4. Ал он экини экиге бөлдү. (Сан атоочтук айкаш)

Үй тапшырмасы: "Менин сүйүктүү китебим" деген темада 5-6 сүйлөмдөн турган чакан баян жазуу. Сүйлөмдөрдө толуктоочтун милдетин аткаруучу ар кандай сөз түркүмдөрүн жана сөз тизмектерин колдонуу.

12-09.02.2026-жыл

Сабактын темасы: Толуктооч ,анын түрлөрү.Тике,кыйыр толуктооч

Сабактын максаты:

1. Билим берүүчү: Толуктоочтун кызматын, суроолорун жана тике, кыйыр болуп бөлүнүшүн үйрөнүшөт.

2. Өнүктүрүүчү: Сүйлөмдөн толуктоочту таап, анын түрлөрүн жөндөмө мүчөлөрү аркылуу ажыратуу көндүмдөрүн өстүрүшөт.

3. Тарбиялык: Окуучуларды бири-биринин пикирин толуктоого жана так сүйлөөгө тарбиялоо.

1. (Кызыктыруу)

• Иш-аракет: Мугалим доскага бир гана ээ жана баяндоочтон турган сүйлөм жазат: "Асан жазды."

• Суроо: "Бул сүйлөм силерге түшүнүктүүбү? Асан эмнени жазды? Кимге жазды? Эмне менен жазды?"

• Окуучулар: "Катты жазды", "Досуна жазды", "Калем менен жазды" деген жоопторду беришет.

• Мугалим: "Демек, биз кошкон бул сөздөр сүйлөмдүн маанисин толуктап жатат. Бүгүнкү темабыз — Толуктооч."

2. (Изилдөө)

Окуучулар топтордо иштеп, төмөнкү сүйлөмдөрдөгү толуктоочторду таап, алардын кайсы жөндөмөдө турганын аныкташат:

• 1-топ: Мен китепти окудум. Ал алманы жеди. (Табыш жөндөмөсү).

• 2-топ: Мен мектепке бардым. Ал инисине жардам берди. (Барыш жөндөмөсү).

• 3-топ: Биз тоодон келдик. Ал калем менен жазды. (Чыгыш жөндөмөсү жана көмөктөш мүчө).

3. (Түшүндүрүү)

Мугалим толуктоочтун эки түрүн таблица аркылуу түшүндүрөт:

Толуктооч — баяндооч билдирген кыймыл-аракеттин багытталган объектисин билдирет. Суроолору: кимди? эмнени? кимге? эмнеге? кимден? эмнеден? ким менен? Сызыгы: - - - -

Түрү	Жөндөмөлөрү жана суроолору	Мисалдар
Тике толуктооч	Табыш жөндөмөсү (кимди? эмнени?). Кыймыл-аракет затка түздөн-түз багытталат.	Мен катты жаздым. Апам нанды кести.
Кыйыр толуктооч	Барыш, Жатыш, Чыгыш жөндөмөлөрү жана менен, жөнүндө ж.б. жандоочтор аркылуу жасалат.	Иниме китептен окуп бердим. Досум менен сүйлөштүм.

4. (Тереңдетүү)

"Тикеден кыйырга" оюну:

Окуучуларга этиштер берилет, алар ал этиштерге тике жана кыйыр толуктоочторду таап сүйлөм түзүшөт.

• Мисалы: Көрдүм.

  • Тике: Мен кинону көрдүм.

  • Кыйыр: Мен терезеден көрдүм.

5. (Баалоо)

Төмөнкү тесттик тапшырманы аткаруу:

1. Тике толуктооч кайсы жөндөмөдө болот? (Табыш)

2. "Мен досума ишенем" сүйлөмүндөгү толуктоочтун түрүн аныкта. (Кыйыр толуктооч, барыш жөндөмөсүндө).

3. Толуктоочтун асты кандай сызылат? (Үзүк-үзүк сызык менен - - -).

Үй тапшырмасы: 167-көнугүү

Көркөм чыгармадан 5 сүйлөм жазып, ичинен тике жана кыйыр толуктоочторду белгилеп келүү.

13-10.02.2026-жыл

Сабактын темасы: Бышыктооч жана анын грамматикалык түзүлүшү.Бышыктоочтун милдетин аткаруучу сөз же сөз тизмектери

Сабактын максаты:

1. Билим берүүчү: Бышыктоочтун кызматын, түзүлүшүнө карай түрлөрүн (жөнөкөй, татаал) жана анын милдетин аткарган сөз түркүмдөрүн үйрөнүшөт.

2. Өнүктүрүүчү: Сүйлөмдөн бышыктоочту таап, анын маанилик түрлөрүн жана жасалуу жолдорун талдоо көндүмдөрүн өстүрүшөт.

3. Тарбиялык: Тактыкка, убакытты туура пайдаланууга жана кеп маданиятын жогорулатууга тарбияланышат.

1. (Кызыктыруу)

• Иш-аракет: Мугалим доскага бир сүйлөмдү үч башка толуктоо менен жазат:

  1. Биз эртең барабыз. (Качан?)

  2. Биз мектепке барабыз. (Кайда?)

  3. Биз тез барабыз. (Кантип?)

• Суроо: "Бул белгиленген сөздөр кыймыл-аракеттин эмнесин билдирип жатат? Аларсыз сүйлөмдүн мааниси толук болобу?"

• Максат: Окуучуларды кыймыл-аракеттин ар кандай кырдаалын билдирген бышыктоочко багыттоо.

2. (Изилдөө)

Окуучулар топтордо иштеп, берилген бышыктоочторду түзүлүшүнө карай эки мамычага бөлүшөт:

• 1-мамыча (Бир сөздөн тургандар): Тез, бүгүн, өйдө, атайын, көп.

• 2-мамыча (Сөз тизмектери): Эртең менен, абдан тез, тоонун башына, беш саат бою, окуш үчүн.

• Тапшырма: Бул сөздөр кайсы сөз түркүмдөрүнөн жасалганын байкап көргүлө.

3. (Түшүндүрүү)

Мугалим бышыктоочтун грамматикалык табиятын системалаштырат:

Бышыктооч — кыймыл-аракеттин ар кандай кырдаалын (мезгилин, ордун, сынын, өлчөмүн, себебин, максатын) билдирет. Сызыгы: ._._._.

I. Түзүлүшүнө карай бөлүнүшү:

1. Жөнөкөй бышыктооч: Бир гана сөздөн турат.

   • Мисалы: Ал жай сүйлөйт. Биз төбөгө чыктык.

2. Татаал бышыктооч: Сөз айкаштары, татаал сөздөр же түрмөктөр аркылуу берилет.

   • Мисалы: Биз таң атканда жолго чыктык. Ал окуу үчүн шаарга келди.

II. Бышыктоочтун милдетин аткаруучу сөздөр жана тизмектер:

• Тактооч: Тез басты, жогору чыкты.

• Зат атооч (жөндөмөлөр менен): Айылда жашайт, кечке иштеди.

• Чакчыл жана чакчыл түрмөктөр: Күлө карады, баштыктарды көтөрүп келди.

• Кыймыл атооч (жандоочтор менен): Жүрүш үчүн керек, сүйлөгөн соң токтоду.

• Тууранды сөздөр: Жарк-журк этет.

4. (Тереңдетүү)

"Сүйлөмдү бышыкта" оюну:

Мугалим жалаң сүйлөм берет (мисалы: "Жамгыр жаады"), окуучулар ага жөнөкөй жана татаал бышыктоочторду кошуп, сүйлөмдү кеңейтиши керек.

• Мисалы:

  • Шалпылдап жамгыр жаады. (Жөнөкөй)

  • Күн баткандан кийин шалпылдап жамгыр жаады. (Татаал)

5. (Баалоо)

Төмөнкү таблицаны толтуруу аркылуу билимди текшерүү:

Сүйлөм	Бышыктооч	Түзүлүшү	Эмне менен берилди?
Ал бүгүн келди.	бүгүн	Жөнөкөй	Тактооч
Биз шаардан айылга кайттык.	шаардан айылга	Татаал	Зат атоочтук айкаш
Суу шаркырап агат.	шаркырап	Жөнөкөй	Чакчыл
Бийик тоонун башында кар жатат.	бийик тоонун башында	Татаал	Сөз тизмеги

Үй тапшырмасы:171-көнүгүү

"Кышкы эс алууда" деген темада 6-7 сүйлөмдөн турган баян жазуу. Андагы бышыктоочторду таап, түзүлүшүн жана жасалуу жолун аныктоо.

16.02.2026-жыл

Сабактын темасы: Бышыктоочтун милдетин аткаруучу сөз же сөз тизмектери 1. (Кызыктыруу)

• Иш-аракет: Мугалим доскага бир этишти жазат: "... окуду".

• Тапшырма: Окуучулар бош орунга суроолорго жооп берген сөздөрдү коюшат:

  • (Качан?) — Бүгүн окуду.

  • (Кантип?) — Көңүл коюп окуду.

  • (Кайда?) — Китепканада окуду.

  • (Эмне үчүн?) — Билим алуу үчүн окуду.

• Максат: Бышыктоочтун суроолору аркылуу анын милдетин аткарган сөздөрдүн ар түрдүүлүгүн көрсөтүү.

2. (Изилдөө)

Окуучулар берилген сүйлөмдөрдөн бышыктоочторду таап, алардын кайсы сөз түркүмү экенин же кандай тизмектен турганын изилдешет:

1. Күн бүгүн ачык.

2. Суу шаркырап агат.

3. Биз тоо тарапка бастык.

4. Ал сабакты жакшы окуш үчүн аракет кылат.

3. (Түшүндүрүү)

Бышыктоочтун милдетин төмөнкүдөй сөздөр жана сөз тизмектери аткарат:

А) Жеке сөздөр (Сөз түркүмдөрү):

• Тактооч: Бышыктоочтун эң негизги жасалуу жолу. (Мисалы: эртең, тез, жогору, көп).

• Чакчыл: Кыймыл-аракеттин сынын, сыпатын билдирет. (Мисалы: күлө, чуркап, сурабай).

• Зат атооч: Жөндөмө мүчөлөр менен келгенде. (Мисалы: айылда, кечке, мектептен).

• Тууранды сөздөр: (Мисалы: күр-шар, жылт-жулт).

Б) Сөз тизмектери (Түрмөктөр жана айкаштар):

• Чакчыл түрмөктөр: (Мисалы: сабактан келип, тоого чыгып).

• Кыймыл атоочтук түрмөктөр: (Мисалы: иштеш үчүн, келген соң).

• Зат атоочтук айкаштар: (Мисалы: эртең менен, күн бою, беш сааттан кийин).

• Атоочтук түрмөктөр: (Мисалы: күн батканда, жамгыр жааганда).

4. (Тереңдетүү)

"Сөздөн — тизмекке" көнүгүүсү:

Окуучулар жеке сөз түрүндөгү бышыктоочту сөз тизмегине (татаал бышыктоочко) айландырышат:

• Тез (тактооч) — Абдан тез (сөз тизмеги).

• Эртең (тактооч) — Эртең эрте менен (сөз тизмеги).

• Окуп (чакчыл) — Китепти кызыгып окуп (чакчыл түрмөк).

5. (Баалоо)

Төмөнкү таблицаны толтуруу:

Сүйлөм	Бышыктооч	Жасалуу жолу (Сөз же тизмек)
Ал жай басат.	жай	Сөз (тактооч)
Биз күн батканда кайттык.	күн батканда	Тизмек (атоочтук түрмөк)
Суу күркүрөп агат.	күркүрөп	Сөз (чакчыл)
Окуу үчүн китеп алдым.	окуу үчүн	Тизмек (кыймыл атооч+жандооч)

Үй тапшырмасы: "Менин бир күнүм" деген темада кыскача баян жазгыла. Анда мезгил, орун жана сын-сыпат бышыктоочторду (жеке сөздөрдү жана сөз тизмектерин) колдонуп, астын ._._._. сызгыла.

19-17.02.2026-жыл

Сабактын темасы: Мезгил жана орун бышыктоочтор

Сабактын максаты:

1. Билим берүүчү: Мезгил жана орун бышыктоочтордун маанисин, суроолорун жана жасалуу жолдорун үйрөнүшөт.

2. Өнүктүрүүчү: Сүйлөмдөн кыймыл-аракеттин мезгилин жана ордун билдирген сөздөрдү таап, аларды бири-биринен ажыратуу көндүмдөрүн өстүрүшөт.

3. Тарбиялык: Убакытты туура пайдаланууга жана айлана-чөйрөгө аяр мамиле жасоого багыт алышат.

1. (Кызыктыруу)

• Иш-аракет: Мугалим доскага эки суроо жазат: "Качан?" жана "Кайда?".

• Тапшырма: Окуучуларга сүрөттөр көрсөтүлөт (мисалы: саат, календарь, тоо, мектеп). Окуучулар бул сүрөттөргө карап, суроолорго жооп беришет.

• Максат: Кыймыл-аракеттин убактысы жана мейкиндиктеги орду болорун көрсөтүү.

2. (Изилдөө)

Окуучулар эки топко бөлүнүп, текст менен иштешет:

• 1-топ (Мезгил): Кыймыл-аракеттин убактысын билдирген сөздөрдү издешет (бүгүн, эртең менен, жайында, кечке чейин).

• 2-топ (Орун): Кыймыл-аракеттин болгон жерин билдирген сөздөрдү издешет (айылда, жогору, мектепке, тоодон).

• Тапшырма: Бул сөздөр кайсы сөз түркүмдөрүнөн жасалды жана кандай суроолорго жооп берди?

3. (Түшүндүрүү)

Мугалим бышыктоочтун бул эки түрүн салыштырып түшүндүрөт:

Бышыктоочтун түрү	Мааниси	Суроолору	Мисалдар
Мезгил бышыктооч	Кыймыл-аракеттин болгон убактысын билдирет.	Качан? Качандан бери? Качанга чейин?	Эртең келебиз. Кечке чейин иштедик.
Орун бышыктооч	Кыймыл-аракеттин болгон жерин, багытын билдирет.	Кайда? Кайдан? Каяка?	Биз айылга бардык. Жогору чыккыла.

Эсте сакта! Мезгил жана орун бышыктоочтор тактоочтордон, зат атоочтордун жөндөмө формаларынан жана түрмөктөрдөн жасалат.

4. (Тереңдетүү)

"Мезгил жана Орун" оюну:

Окуучуларга этиш берилет (мисалы: "окуду"), алар ага бир мезгил, бир орун бышыктооч кошуп сүйлөм түзүшү керек.

• Мисалы: Китепканада (орун) бүгүн (мезгил) окуду.

• Тапшырма: "ойноду", "иштеди", "жолукту" этиштери менен сүйлөм түзгүлө.

5. (Баалоо)

Төмөнкү сүйлөмдөрдөгү бышыктоочтордун түрүн аныктагыла:

1. Биз жайында () Ысык-Көлгө () барабыз.

2. Эртең менен () мектептен () жолугабыз.

3. Ал жогору () түштө () чыкты.

Үй тапшырмасы: 173-көнүгүү

"Менин келечектеги саякатым" деген темада 5-6 сүйлөмдөн турган чакан баян жазуу. Анда мезгил жана орун бышыктоочторду катыштырып, астын ._._._. сызуу.

20-23.02.2026-жыл

Сабактын темасы: Себеп жана максат бышыктоочтор

Сабактын максаты:

1. Билим берүүчү: Себеп жана максат бышыктоочтордун маанилик айырмасын, суроолорун жана жасалуу жолдорун үйрөнүшөт.

2. Өнүктүрүүчү: Кыймыл-аракеттин себеби (өткөн чакка багытталган) менен максатын (келечекке багытталган) ажыратуу көндүмдөрүн өстүрүшөт.

3. Тарбиялык: Ар бир ишти максаттуу жасоого жана турмуштагы кубулуштардын себеп-натыйжасын түшүнүүгө тарбияланышат.

1. (Кызыктыруу)

• Иш-аракет: Мугалим доскага эки сүйлөм жазат:

  1. Ал сууктан тоңду.

  2. Ал окуш үчүн келди.

• Суроо: "Эмне үчүн тоңду? (Себеби — суук). Эмнеге келди? (Максаты — окуу). Бул эки сүйлөмдүн суроолору окшошпу? Маанисичи?"

• Максат: Окуучуларды "эмне үчүн?" деген суроонун эки башка мааниси бар экенине көңүл бурдуруу.

2. (Изилдөө)

Окуучулар топтордо иштеп, төмөнкү сүйлөмдөрдү талдашат:

• 1-топ (Себеп): Жамгыр жаагандыктан бара алган жокпуз. Көп баскандыктан чарчадым.

• 2-топ (Максат): Билим алуу үчүн китеп окуйм. Тынчтык болсун деп тилейм.

• Тапшырма: Кайсы сүйлөмдө иш аткарылып бүткөн соң натыйжасы көрүндү (себеп), ал эми кайсынысында иш келечектеги бир ниет үчүн жасалып жатат (максат)?

3. (Түшүндүрүү)

Мугалим бул эки бышыктоочтун айырмасын схема түрүндө түшүндүрөт:

Бышыктоочтун түрү	Мааниси	Суроолору	Жасалуу жолу
Себеп бышыктооч	Кыймыл-аракеттин келип чыгуу себебин билдирет.	Эмне үчүн? Эмнеликтен? Кандай себеп менен?	-дыктан, -ган соң, үчүн, зат атооч + чыгыш жөндөмөсү.
Максат бышыктооч	Кыймыл-аракеттин аткарылуу максатын билдирет.	Эмне үчүн? Эмне максат менен? Эмнеге?	-макчы, -ыш үчүн, -ганы, деп, үчүн.

Мугалимдин эскертүүсү: Эгер кыймыл-аракетке чейин бир жагдай болуп, анын натыйжасы болсо — бул себеп. Эгер кыймыл-аракет келечектеги бир ниет үчүн жасалса — бул максат.

4. (Тереңдетүү)

"Себеппи же Максатпы?" оюну:

Мугалим сүйлөмдөрдүн башталышын айтат, окуучулар аны себеп же максат бышыктооч менен толукташат.

• Окуучу келди...

  • (Максат): ...билим алуу үчүн келди.

  • (Себеп): ...чакыргандыктан келди.

• Ал сүйүндү...

  • (Себеп): ...белек алгандыгы үчүн сүйүндү.

  • (Максат): ...ата-энесин кубантыш үчүн сүйүндү.

5. (Баалоо)

Төмөнкү бышыктоочтордун түрүн аныктагыла:

1. Ал ооругандыктан (_______) сабакка келген жок.

2. Биз эс алуу үчүн (_______) тоого чыктык.

3. Кечиккендиктен (_______) кечирим сурады.

4. Таза аба жутуу максатында (_______) терезени ачты.

Үй тапшырмасы: Синтаксистик талдоо жүргүзүү

"Эмне үчүн мен спорт менен машыгам?" деген темада 5 сүйлөм жазгыла. Сүйлөмдөрдүн ичинде себеп жана максат бышыктоочторду колдонуп, астын ._._._. сызгыла.

26-24.02.2026-жыл

Сабактын планы: Сын-сыпат жана сан-өлчөм бышыктоочтор

Сабактын максаты:

1. Билим берүүчү: Сын-сыпат жана сан-өлчөм бышыктоочтордун маанисин, суроолорун жана жасалуу жолдорун үйрөнүшөт.

2. Өнүктүрүүчү: Кыймыл-аракеттин кандайча аткарылганын (сыпатын) жана канчалык деңгээлде аткарылганын (өлчөмүн) ажыратуу көндүмдөрүн өстүрүшөт.

3. Тарбиялык: Сүйлөө маданиятында тактыкка, көркөмдүүлүккө жана чен-өлчөмдү туура сактоого тарбияланышат.

1. (Кызыктыруу)

• Иш-аракет: Мугалим доскага эки сүйлөм жазат:

  1. Ат тез чуркады.

  2. Ат абдан көп чуркады.

• Суроо: "Биринчи сүйлөмдө аттын чуркаганынын сапаты (кандайча?) айтылып жатабы же өлчөмү (канча?) айтылып жатабы? Экинчисиндечи?"

• Максат: Окуучуларды кыймыл-аракеттин сыпаты менен өлчөмүнүн айырмасына көңүл бурдуруу.

2. (Изилдөө)

Окуучулар топтордо төмөнкү сөздөрдү эки топко бөлүшөт:

• Жай, беш саат, жакшы, бир аз, шаркырап, толугу менен, күлүп, абдан.

• 1-топ (Сын-сыпат): Кыймылдын кандайча аткарылганын билдирген сөздөрдү табат.

• 2-топ (Сан-өлчөм): Кыймылдын канчалык өлчөмдө аткарылганын билдирген сөздөрдү табат.

3. (Түшүндүрүү)

Мугалим теориялык маалыматты таблица түрүндө берет:

Бышыктоочтун түрү	Мааниси	Суроолору	Мисалдар
Сын-сыпат бышыктооч	Кыймыл-аракеттин аткарылуу ыкмасын, сапатын билдирет.	Кантип? Кандайча? Кандай абалда?	Суу шаркырап агат. Ал тез келди.
Сан-өлчөм бышыктооч	Кыймыл-аракеттин санын, иретин же өлчөмүн билдирет.	Канча? Нече? Канчалык? Неченчи ирет?	Биз үч саат ойнодук. Ал бир аз эс алды.

Жасалуу жолдору:

• Сын-сыпат: Тактоочтор (тез, жай), чакчылдар (күлө, чуркап), тууранды сөздөр (тарс-турс).

• Сан-өлчөм: Сан атоочтор (беш жолу), өлчөм тактоочтор (аз-көп, бир топ).

4. (Тереңдетүү)

"Сүрөттөө жана Ченөө" оюну:

Мугалим бир кыймылды айтат (мисалы: "окуду"), окуучулар ага эки башка бышыктооч кошушат.

• Үлгү:

  • (Сын-сыпат): Көңүл коюп окуду.

  • (Сан-өлчөм): Эки жолу окуду.

• Тапшырма: "иштеди", "басты", "ырдады" этиштери менен уланткыла.

5. (Баалоо)

Төмөнкү бышыктоочтордун түрүн аныктагыла:

1. Жамгыр себилеп (_______) жаап жатты.

2. Биз бүгүн бир топ (_______) иштедик.

3. Коноктор жылуу (_______) учурашты.

4. Ал экинчи ирет (_______) сурады.

5. Машина зымырап (_______) жөнөдү.

Үй тапшырмасы: Синтасистик талдоо

"Менин бир күнүм" деген темада 5-6 сүйлөм жазыңыз. Анда сын-сыпат жана сан-өлчөм бышыктоочторду катыштырып, астын ._._._. сызыңыз

27.02.2026-жыл 2.03.2026-жыл

Сабактын тема: Жат жазуу

Сабактын темасы: "Ата Журттун асылдыгы" Сабактын максаты:

1. Билим берүүчү: Окуучулардын сабаттуулугун текшерүү, тыныш белгилерин (өзгөчө ээ менен баяндоочтун ортосундагы сызыкча, айкындооч мүчөлөрдөгү үтүрлөр) туура коюу көндүмдөрүн бекемдөө.

2. Өнүктүрүүчү: Угуу, эс тутум жана таза, сулуу жазуу жөндөмдөрүн өнүктүрүү.

3. Тарбиялык: Мекенди сүйүүгө, жаратылышты коргоого жана ата-бабалардын мурасын кадырлоого тарбиялоо.

Сабактын жүрүшү (5Е усулунун элементтери менен):

1. (Кызыктыруу): Мекен, Ата Журт тууралуу кыскача маектешүү. "Мекен – бул эмне?" деген суроону таштоо.

2. (Изилдөө): Жат жазуунун текстин мугалим көркөм окуп берет. Окуучулар тааныш эмес сөздөрдү сурашат.

3. (Түшүндүрүү): Тексттеги татаал сөздөрдүн жазылышын (мисалы: Ала-Тоо, Ата-Журт) жана синтаксистик өзгөчөлүктөрүн эскертүү.

4. (Тереңдетүү): Текстти жаздыруу.

5. (Баалоо): Жазып бүткөндөн кийин өз алдынча текшерүүгө убакыт берүү жана иштерин чогултуу.

Жат жазуу тексти: Ата Журттун асылдыгы

Ар бир адам үчүн өзүнүн туулуп-өскөн жери – дүйнөдөгү эң ыйык жана кымбат жай. Биздин ата-бабаларыбыз кылымдар бою Ала-Тоонун койнунда эркин өмүр сүрүп, бизге ушул ажайып кооздукту мурас катары калтырышкан. Кыргызстандын жаратылышы өзүнчө бир керемет дүйнө. Күркүрөп аккан тоо суулары, чокусунан кар кетпеген заңгыраган бийик тоолору жана бейпил жаткан жайлоолору адамдын көзүн кубантып, көңүлүн сергитет.

Ата-Журттун ар бир ташы, ар бир карыш жери биз үчүн алтындан да баалуу. Биздин милдетибиз – ушул сулуулукту көздүн карегиндей сактоо. Анткени жаратылыш менен адам баласы тыгыз байланышта. Эгерде биз таза абаны, тунук сууну жана жашыл токойлорду коргобосок, келечек муундардын алдында жоопкер болобуз.

Азыркы учурда билимдүү жаштар Ата Мекендин өсүп-өнүгүшүнө чоң салым кошушу керек. Билим алуу – бул жарыкка карай жол. Жусуп Баласагын айткандай, акыл менен билим гана адамды чыныгы бакытка жеткирет. Биз ата-бабалардын насааттарын унутпай, адилеттүүлүк жана каниеттүүлүк менен жашашыбыз зарыл. Ар бир кыргыз жараны өз өлкөсүнүн гүлдөшүнө чын дилинен кызмат кылууну максат кылышы шарт. Анткени Мекенди сүйүү – ийгиликтин жана ынтымактын башаты.

(142 сөз)

Грамматикалык тапшырма (кошумча):

1. Тексттин биринчи сүйлөмүнө толук синтаксистик талдоо жүргүзгүлө.

2. Тексттен бир татаал аныктооч жана бир мезгил бышыктооч таап, астын сызгыла.

3. Тексттин ичиндеги ээ менен баяндоочтун ортосуна сызыкча коюлган учурду таап, эрежесин түшүндүргүлө.

Үй тапшырмасы: Кайталоо

5-3.03.2026-жыл

Сабактын темасы: Каталар үстүндө иштөө

Сабактын максаты:

1. Билим берүүчү: Окуучулар кетирген орфографиялык жана пунктуациялык каталарын талдашат, тиешелүү эрежелерди кайталашат.

2. Өнүктүрүүчү: Өз катасын таап, оңдоо аркылуу өзүн-өзү текшерүү көндүмдөрүн өстүрүшөт.

3. Тарбиялык: Тактыкка, жоопкерчиликке жана сабаттуу жазууга умтулууга тарбияланышат.

Сабактын жүрүшү (5Е модели): 1. (Кызыктыруу)

• Иш-аракет: Мугалим доскага жат жазууда көп кездешкен 2-3 ката сөздү (туура эмес жазылган түрүндө) жазат.

• Суроо: "Балдар, бул сөздөр эмне үчүн мындай жазылып калды? Кандай эрежени унутуп койдук?"

• Максат: Окуучулардын көңүлүн типтүү каталарга буруу.

2. (Изилдөө)

Мугалим текшерилген дептерлерди таратат. Окуучулар өз каталарын карап чыгышат.

• Тапшырма: Ар бир окуучу өзүнүн каталарын классификациялайт:

  • Арип каталары (тамгаларды алмаштыруу).

  • Орфографиялык каталар (сөз жасоо мүчөлөрү, татаал сөздөр).

  • Пунктуациялык каталар (үтүр, сызыкча).

3. (Түшүндүрүү)

Мугалим жалпы класс боюнча кеткен эң негизги каталарды доскага талдайт.

Типтүү каталарды талдоо үлгүсү:

1. Баш тамга: Ата Журт (эгер Мекен маанисинде келсе, экөө тең баш тамга менен).

2. Сызыкча: Ата-бабалар, өсүп-өнүгүү (кош сөздөр сызыкча менен жазылат).

3. Тыныш белгиси: Ээ менен баяндоочтун ортосундагы сызыкча ("Өзүнүн туулуп-өскөн жери – эң ыйык жай").

4. (Тереңдетүү)

Бул этапта окуучулар "Ката оңдоо таблицасын" толтурушат.

Ката жазылган сөз	Туура жазылышы	Тиешелүү эреже (түшүндүрмө)
жаратылышын	жаратылышы	Түпкү уңгусу — "жарат", мүчөлөрү туура уланат.
ата журт	Ата Журт	Энчилүү ат катары баш тамга менен жазылат.
өсүп өнүгүү	өсүп-өнүгүү	Кош сөздөр сызыкча менен жазылат.

5. (Баалоо)

Окуучулар оңдолгон сөздөрдү катыштырып 2-3 сүйлөм түзүшөт. Мугалим ар бир окуучунун ишин жекече текшерип, "эми түшүндүңбү?" деп кайтарым байланыш жасайт.

Мугалим үчүн сунуш (Классификация):

• "5" алгандар үчүн: Тексттеги татаал сөздөрдү синтаксистик талдоо тапшырмасын берүү.

• "4" жана "3" алгандар үчүн: Ката үстүндө иштөө таблицасын толтуруу.

• "2" алгандар үчүн: Тексттин эң көп ката кеткен бөлүгүн кайра көчүрүп жаздыруу.

Үй тапшырмасы: Кайталоо