Кыргыз валютасынын тарыхы

Сабактын темасы: Кыргыз валютасынын тарыхы

Максаты:

Окуучуларга кыргыз мамлекетинин валютасынын тарыхы ж=нънд= тааныштыруу, =здък билимдерищ кещейтъъ, =ркънд=тъъ.

Сактагандар иштегенин тапканын,

Санап, бычып баркын билет акчанын.

Кыргызымдын кыраандары бетинде,

Кыргыз акча жыйырма беш жаштасыщ.

Акыл ашып ыргак болгон алтын баш, Эмне кымбат =з тарыщын билъъд=н,

Адам болгон ар намыстуу алдырбас. Эмне артык мекенищди съйъъд=н.

К=чтъ баштап келет сомдун татыктуу, Бъбъсара бийчи менен дъйн=д=,

Композитор Малдыбаев Абдылас. Бир улутта экениме съйън=м.

Он с=з айтса =тк=р=м деп азуумдан, Бай манаптан коркпой обон созгонущ,

Он мищдеген билимдъъл=р ашынган. Бактыбызда ошондой инсан болгонущ

Алга озуп чыккан эмес бир== да, Узак доорлор =тс= дагы дащктайбыз,

Агартуучу Тыныстанов Касымдан. Урпактары ал Тоголок Молдонун.

Кыйын кезде журту ъчън туулган, Кербезинде арбып к=щъл жарааты,

Кылыч урса калкан болуп турган жан. Келечек деп къйъп келген санаасы.

Дащазасы барган сайын к=к=л=п, Токтобостон дале берет тарбия,

Датка эне, баатыр эне Курманжан. Токтогулдун бизге айткан санаты.

Жър=гъмдън сырт жагынан тыщдасам, 300 сомдо тартылган инсан Чынгызым

Жърб=й калам деди эстеп турбасам. Кыргыз жерин асмандаткан кыргызсыщ

Акылымды сактоо ъчън унутпай, Сламат бол, жащы кайра жаралуу,

Алыкулду ээрчип менда ыр жазам. Сен кыргызга тащкы чопон жылдызсыщ

Укмуш жерге сымалданган жаннаттай, Жыл =тс= да он кылымды узартчу,

Улуу жанды кантип коёт жаратпай. Жъзъ жарык мищ сомдукта кыналчу.

Айк=лъмдън батасына татыган, Билектен къч Баласагын атанын,

Айга тете залкар болгон Саякбай Билим кени калды бизге Кут алчу.

2000 сомдо Ак кула менен тартылган, К=к чокудай =зъ колдоп Съйм=нкул,

Атабыз бизге мурас калтырган. К=ркъ келип сър=т менен беш кулпу.

Кулаалы таптап куш кылган, +зг=л=рг= жаккан кыргыз кулуну,

Курама топтоп журт кылган. +тк=н бизде улуу адам Съйм=нкул.

Хор: Кыргызымдын акчасы

25 жылга толуп, А дегенде ден соолук

Валютанын кънъ болуп. Арыбасын кем болуп

Белгилеп майрамдайбыз, Анан акча табабыз

Кыргыз элим чогуу болуп. Билим алып умтулуп.

Башка =лк=г= бардым,

баарын сатып алдым,

къчън к=рчъ акчанын.

Кыргызымдын акчасындай,

эч бир жерден таппадым.

Сом  —  Кыргыз Республикасы нын  акча бирдиги . Улуттук валютанын бардык банкноттору жана монеталары Кыргыз Республикасынын аймагында расмий төлөм каражаты статусуна ээ жана кайсы жылы чыгарылгандыгына карабастан, төлөм каражаты катары төлөөгө милдеттүү түрдө кабыл алынууга тийиш.Кыргыз Республикасынын улуттук акча бирдиги сом өлкө эгемендүүлүк алгандан кийин, 1993-жылы 10-майда жүгүртүүгө чыгарылган.

Акча бул товар же кызматка төлөм катары кабыл алынуучу кагаз же эсептеги жазуу. Акча бул жалпы товарлардын жана кызматтардын баалоо эквивалентинин өзгөчө товары.   Кыргыз сому  өзүнчө тарыхка ээ.

• Акча беш функцияны аткарат:

-нарктын ченеми;

-жүгүртүүнүн каражаты;

-төлөм каражаты;

-топтоо жана үнөмдөө каражаттары;

-дүйнөлүк акчалар.

• Акчанын касиеттери

-туруктуулук

-бышык

-портативдъъ

-таанымал

-б=лъмдъъ

• Сом — постсоветтик аймактагы рублдан кийинки эң биринчи валюта болуп эсептелет. 
• Сом "жергиликтүү эмес"… Улуттук акча Франция менен Мальтада басылып чыгат. Ал эми металлдан жасалган тыйындар Казакстанда даярдалат. 
• Учурда Улуттук банк көрсөткөн нарк боюнча рубль сомдон 3,5 тыйынга кымбат. Ал эми 1 доллар 68,54 сомго бааланат.  
• Кыргыз акчалары 100 пайыз кебезден жасалган. 
• Улуттук валютанын "жашоо" мөөнөтү беш жыл.
• Жүгүртүүдөгү 10 сомдук монеталарды колоннага тизе турган болсо, анын бийиктиги экзосферага жетип калат (9 миң 500 чакырым).  
• Кыргыз акчасынын көрүнүшү кандай болуусу керек экени Улуттук банк, Илимдер академиясы, президент жана премьер-министр тарабынан чечилет.
• Эл аралык банкноттук коомчулук беш миң сомду эң кооз акчалардын бири катары тааныган. 
• Азыркы жүгүртүүдөгү акчалар жаандан кийин пайда болгон асан-үсөндүн бардык түстөрүнө боёлгон.   
• Сомдун 30дан ашык коргоочу элементтери бар. Аларды Улуттук банк сыр катары айтпай келет. 
• Көлөмү боюнча эң чоң беш миң сомдук акчада СССРдин эл артисти Сүймөнкул Чокморовдун сүрөтү тартылган.  
• Көпчүлүк учурда 500 жана 1000 сомдук акчалар көп жасалмаланат. Жыл сайын 200-300гө жакын күмөндүү акчалар жүгүртүүдөн алынат. 
• Жыл сайын 50 тонна кыргыз акчалары жок кылынат. 
• 2010-жылдан тарта 1, 5 жана 10 сомдук кагаз акчалар жүгүртүүдөн алынып салынган. 
• 3,6 миллиард долларды түзгөн Кыргызстандын сырткы карызын төлөө үчүн 514 миллион 152 миң 810 килограмм 1 сомдук тыйын керектелет. 
• Монеталардын курамы 94-95 пайызга болоттон туруп сырты никель менен капталган.  
• Кыргыз валютасынын дизайны төрт жолу өзгөргөн. 
• Кыргыз банкноттору ийкемдүү келет, аларды беш миң ирет бүктөсө болот.
• Эски сомдор жок кылынгандан кийин калдыктары картон жасоого жөнөтүлөт. 
• Улуттук акчага "сом" деген аталышты алуу үчүн Кыргызстан Казакстан менен таймашкан. Натыйжада Кыргызстан биринчилерден болуп сомду киргизген. 
• Жергиликтүү валютанын наркын сактап калуу үчүн 2015-жылы Улуттук банк болжол менен 320 миллион доллар кетирген. 
• Эски сомдор чет жерде кымбат турат. Мисалы 1994-жылкы 100 сомдук акча 119 долларга бааланган. 

Улуттук валютанын чыгарылган этаптары

1 1993-жылы чыгарылган үлгүдөгү банкноттор

2 1994-1995-жылы чыгарылган үлгүдөгү банкноттор

3 1997—2005-жылдары чыгарылган үлгүдөгү банкноттор

4 2009-2010-жылдары чыгарылган үлгүдөгү банкноттор

5.2018-жыл 2000,300 сомдук акча

Сүрөт

Номиналы

Диаметри, мм

1 тыйын

Калыңдыгы, мм

10 тыйын

14

50 тыйын

Салмагы, г

0,95

15

Чыгарылган жылы

1 сом

17

1,0

1,15

3 сом

1,3

1,22

19

5 сом

21

1,36

1,8

2,5

1,4

10 сом

23

3,2

1,55

24,5

4,2

5,4

1993-жылы чыгарылган үлгүдөгү банкноттор

Банкноттордо чыгарылган жылы жазылган эмес. Акчаны майдалоо функциясын аткарган 1, 10,

50 тыйын жана 1, 5, 20 сом номиналындагы банкноттор 1993-жылы май айында жүгүртүүгө чыгарылган.

Кыргыз Республикасынын банкынын I сериядагы банкноттору

Сүрөт

Алдыңкы бети

Арткы бети

Номиналы

Өлчөмү (мм)

Түсү

1 тыйын

Чыгарылган күнү

90×70

10 тыйын

Алып ташталган күнү

кызыл

50 тыйын

жашыл

10 май   1993

көк

1 январь   2008

1 сом

140×70

5 сом

кызыл

20 сом

жашыл

Чыгарылган күнү

көк

Алып ташталган күнү

10 май  

1993

1 январь

  2008

II этабы

1994-жылы чыгарылган үлгүдөгү банкноттор Б анкноттордо чыгарылган жылы жазылган эмес.

1994-1995-жылдары акча белгилеринин экинчи эмиссиясы ишке ашырылган. Биринчи чыгарылыштагы

банкнотторго караганда “ калайык-калктын улуттук валютага карата ишениминин калыптанышы мезгилинде ” жасалмалуулуктан ишенимдүү корголгон банкноттор жүгүртүүгө чыгарылган. 1993-жылы чыгарылган үлгүдөгү

банкноттор жүгүртүүдөн акырындык менен алынып, 1994-1995-жылдары чыгарылган үлгүдөгү

1, 5, 10, 20, 50, 100 сом номиналындагы банкноттор менен алмаштырылган .

Кыргыз Республикасынын банкынын II сериядагы банкноттору

Сүрөт

Алдыңкы бети

Номиналы (сом)

Арткы бети

Өлчөмү (мм)

1

Түсү

5

135х65

Түшүндүрмө

күрөң сары

Алдыңкы бети

көк сары

Арткы бети

кыргыз композитору 

Чыгарылган күнү

Алып ташталган күнү

Абдылас Малдыбаев  

комуз ,  кыяк   кыргыз музыкалык аспаптары Т. Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясынын   фонунда

кыргыз балеринасы  Бүбүсара Бейшеналиева  ( 1926 — 1973 )

( 1906 — 1978 )

11 апрель 1994

1 январь

2008

10

20

50

жашыл сары

кыргыз окумуштуусу жана маданият ишмери  Касым Тыныстанов  ( 1901 — 1938 )

кызыл кызгыл сары күрөң

100

Кыргызстандын тоо кыркалары жана Жети-Өгүз тоолору

кыргыз акыны  Тоголок Молдо  ( 1860 — 1942 )

кызыл-күрөң кызгылт

Манас тын күмбөзү

Алай ханышасы Курманжан Датка  ( 1811 — 1907 )

боз күрөң саргыч жашыл

кыргыз эл акыны Токтогул Сатылганов  ( 1864 — 1933 )

Өзгөн архитектуралык комплекси (Карахандар мечити жана күмбөзү)

29 август 1994

20 март 1995

III этабы 1997—2005-жылдары чыгарылган үлгүдөгү банкноттор Улуттук валютаны өркүндөтүүнүн үчүнчү баскычы 1997-жылдан тартып башталган. 1, 5, 10, 20, 50, 100 сом наркындагы, мурда чыгарылган банкнотторго салыштырганда өркүндөтүлгөн коргоо элементтерин камтыган банкноттор акырындык менен жүгүртүүгө чыгарылган. Ал эми 2000-жылы жогорку номиналдагы 200, 500, 1000 сом наркындагы банкноттор жүгүртүүгө чыгарылган.

Кыргыз Республикасынын банкынын III сериядагы банкноттору

Жыл

Сүрөт

Алдыңкы бети

Номиналы (сом)

Арткы бети

Өлчөмү (мм)

Түсү

1

Түшүндүрмө

120×60

5

135×65

Алдыңкы бети

ачык күрөң

көк

Арткы бети

Чыгарылган күнү

Суудай белгилер

комуз , 

кыяк , Т.Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясынын   имараты

портрет

7-февраль 2000

17 декабрь 1997

10

135×

20

65

жашыл

50

кызгыл сары

100

145×

150×

сирень түстүү кызгылт

70

Жети-Өгүз тоолору

Манас тын күмбөзү

72

ачык кызгылт көк бозомук жашыл

портрет жана номинал

17 декабрь 1997

15-август 2002

Кан- Теңири   тоосу

200

155×74

сары

500

160×76

кызгылт

1000

165×78

28 августа 2000

серый

манасчынын сүрөтү тартылган

2 август 2004

28 август 2000

1 ноябрь 2005

28 август 2000

2009-2010-жылдары чыгарылган үлгүдөгү банкноттор

Кыргыз Республикасынын банкынын IV сериядагы банкноттору IV этабы

Сүрөт

Алдыңкы бети

Номиналы (сом)

Арткы бети

Өлчөмү (мм)

20

Түсү

120×58

Түшүндүрмө

50

кызыл

Алдыңкы бети

100

126×61

кыргыз акыны  Тоголок Молдо

132×63

Арткы бети

кызгыл сары

көк

Таш -Рабат   архитектуралык эстелиги

Алай ханышасы  Курманжан Датка  

  ( 1860 — 1942 )

кыргыз эл акыны  Токтогул Сатылганов

( 1811 — 1907 )

Өзгөн архитектуралык комплекси (Карахандар мечити жана күмбөзү)

  ( 1864 — 1933 )

200

138×66

500

сары

144×68

1000

кызгылт көк

150×71

5000

кыргыз акыны   Алыкул Осмонов   ( 1915 — 1950 )

156×73

бозомук

манасчы  Саякбай Каралаев   ( 1894 — 1971 )

жашыл

Жусуп Баласагын   ( 1016 — 1077 )

Манас тын күмбөзү

1 декабрь 2010

кыргыз советтик актеру  Суймөнкул Чокморов  ( 1939 — 1992 )

«Ала-Тоо» кинотеатры,  Кыргыз Ала-Тоосу

2-март 2009

300

2000

Чынгыз Айтматов

Манас

баатыр

К=щъл бурганыщыздарга чон рахмат!