Лексикология кумыкского языка.

ЛЕКСИКОЛОГИЯ

Тилдеги бары да сёзлени жыйымына, тилни сёзлюк хазнасына лексика деп айтыла. Тил илмуну лексиканы уьйренеген бёлюгюне лексикология дей. О лексикос - сёзлю, сёзлюк ва логос - илму деген грек сёзлерден этилген. Тилдеги бары да сёзлер ону сёзлюк хазнасы бола. Сёзню де, предметни, англавну да арасындагъы байлав инсанланы жамият, айрокъда загьмат яшавунда тувула. Сёйлев байлавлукъ аралыкъланы грамматика ёлда тиркелген, инсанланы къайсы буса да бир коллективине англашылагъан къуралыдыр.

Сёз авазлардан жыйыла, тек авазлар сёзню янгыз фонетика къабугьу бола, маънасы болмай. Сёз яшавдагъы предметни яда гьалны аты бола. Бир предметни де, бир гьалны да англатмайгъан авазлар жыйымы сёз саналмай. Сёз гьар заман сёйлевню аслу бир гесеги гьисапда къоллана ва ону ачыкъ маънасы, айрыча ренки жумлада, демек, байлавлу сёйлевде толу кюйде аян бола.

Гьар-бир сёзню лексика ва грамматика маъналары бола. Лексика ягъындан алгъанда, сёзню маънасы, бир яда кёп маъналыгъы, ону стиль ренклери, къолланагъан ерлери ачыкъ бола. Грамматика якъдан алгъанда, сёз къайсы тил гесимге гирегени, ону тюрлю-тюрлю грамматика маъналары ва къалиплери, сёз тагъымдагъы ва жумладагъы ролю аян этиле. Мисалгъа баш деген сёзню алсакъ, лексика ягъындан англата туруп, шо сёз инсанны бир саныны аты, ондан къайры да о бир затны башланывун яда башланагъан ерин (масала, китапны башы, булакъны башы), бирев ишни бойнуна алып юрюмекни (масала, мажлисни башы), англата деп айтажакъ бусакъ, грамматика ягъындан алгъанда, шо сёз жынс атлыкъ, теклик санавда, баш яда тюшюм гелишлерде гелмеге ярай, жумлада аслу гьалда иеси яда тувра толумлукъ бола деп айтажакъбыз.

Бизин шайлы бай ана тилибиз бар. Ону. сёзлюк хазнасына 40 мингден де артыкъ сёз гире. Шоланы англамакъ, айрокъда, къоллап билмек учун бек къаст этип чалышмагьа, кёп охумагъа-язмагъа, сёзге-лакъыргъа тергевлю тынглап уьйренмеге тюше. Адатлы гьалда, адамгьа тилдеги бары да сёзню къолламакъ чы къайдагъы затдыр, маъналарын англама да къыйын бола. Алимлер юрютген сынавлагьа гёре, орта охув ожакъланы битдирегенлер ана (охув) тилинде 11700 сёз къоллап болмагьа гереклер.

Сёзлерде кёп маъналыкъ

Аслу маънасындан къайры, сёзню гёчюм маънасы да болмагьа ярай. Бир предметни аты огъар не ягъындан буса да бир ягъындан ошайгъан башгъасына да берилип къалмагъа бола. Шо заманда, адатлы гьалда, сёзню гёчюм маънасы тувула.

Къумукъ тилде сёзлени бир маънадан башгъа маънагъа гёчювю, демек, оланы кёп маъналыгъы, аслу уьч себепге гёре бола.

Предметлер бири-бирине ошайгъанлыкъдан тувула:

адамны бети

Бет тавну бети

китапны бети

орунчаланы бети

адамны гёзю

Гёз инени гёзю

терезени гёзю

къумачны гёзю

Бут адамны буту

столну буту

адамны къулагъы
Къулакъ эшикни къулагъы

телефонну къулагъы

2. Предметлер этеген ишлени бири-бирине ошайгъанлыгъындан тувула:

тююнню чеч

масъаланы чеч

Чеч этикни чеч

сыр чеч

адам юрюй

сагьат юрюй

Юрюй заман юрюи

иш юрюй

янгур ява
Ява сёз ява

гюлле ява

3. Бир предметни аты шону булан тыгъыс аралыгъы бар
башгъасына гёчюп къалмакъдан тувула. Масала, савут-сабаны аты
олагьа тёгюлеген затгъа, къумачны аты ондан этилген опуракъгъа, ишни аты ону натижасында къурулгьан-этилген затгъа гёчюп къалмагъа ярай:

чыны сукара
Сукара эки сукараны ашадым

исхарла къумач

Исхарла исхарла гииген

гюн чыкъгъан

Гюн гюн тюшген

Сёзню бир нече маънасы болса да, шоланы арасындагьы байлав уьзюлмеген буса, бары да бир сёз санала.

Аваздаш сёзлер

Фонетика къабугъу бир йимик болуп, маъналары башгъа сёзлеге аваздаш сёзлер деп айтыла.

Аваздаш сёзлени кёп маъналы сёзлерден айырып билмеге тюше. Фонетика къабугъу бир йимик буса да аваздаш сёзлени айры-айры, бири-бирине ошамайгъан маъналары бола, кёп маъналы сёзлерде буса сёзлени фонетика къабугъу да бир йимик, маъналары да ошашлы, бири-бири булан бек байлавлу. Масала, бавну тереги, адамны тереги дегенде терек деген сёз кёп маъналыкъны англата буса, борчунгну теле, аюв теле дегенде теле сёзлер аваздаш сёзлер бола. Тек шолай демек сёзлени кёп маъналыгъыны да, аваздаш сёзлени де бир аралыгъы да ёкъ деген зат тюгюл. Бир сёзню кёп маънасын англатагъан сёзлер бара-бара, арасындагьы маъна байлав уьзюлюп, аваздаш сёзлеге айланып къалмагъа ярай. Мисал учун, яр (таш яр) - яр (агъач яр) сёзлени алайыкъ. Гьали олар аваздаш сёзлер. Амма яхшы ойлашып къарасакъ, яр кёп маъналы сёз деп токъташдырмагьа да болабыз, неге тюгюл таш яр бир пайы ярылып тайып амалгъа геле. Шолай болгъанда, таш яр булан агъач яр англавланы арасында тыгьыс байлав бар.

Аваздаш сёзлер толу да, толу тюгюл де (ярты да) болмагьа ярай. Толу аваздаш сёзлени айтылышы да, язылышы да бир йимик бола, олар аслу гьалда бир яда бир йимик грамматика хасиятлы тил гесимге де гире: бав (алма бав) - бав (къап бав), халча (яюв) - халча (агъач увакъ), от (оьсюмлюк) - от (агъу) - от (яллайгъан от) - от (тюбек от), юз (бет) - юз (санав).

Толу тюгюл аваздаш сёзлени янгыз бир, аслу гьалда баш къалиби бир йимик бола, тюрлендиргенде буса олар бири-биринден айрыла. Олагьа бир къалипли сёзлер деп айтыла. Олар башгъа-башгъа, грамматика якъдан бири-бирине ошамайгъан тил гесимлерден бола: гюзгю (гюзгюге къарамакъ) - гюзгю (гюзгю янгур), къой (мал) - къой (алмагъа къой), биз (тигеген биз) - биз (бет орунча), тил (сёйлейген тил) - тил (пастанны тил). Шоланы бир жутун алып, масала, къой (мал) - къой (алмагъа къой) деген сёзлени алыщдырмагъа къарасакъ, биринчи къой гелиш къошумчалар, экинчи къой буса ишлик къошумчалар къабул этежек ва бири-бирине бир де ошамайгъан болуп къалажакъ: къойну - къойду, къойгъа - къоя. Булардан къайры да, аваздаш сёзлени дагьы да эки тюрлюсю ёлугъа. Бир авазлы сёзлер - бир йимик айтылагъан, амма язылышы башгъа сёзлер: къатты (къатты ем) - къатды (эретуруп токътады), етти (санав) - етди (уьстюне етди), аччы (аччы туз) - ач чы (эшикни ач чы). Бир язывлу сёзлер 6Vip йимик язылса да, айтылышы башгъа сёзлер: алма (къызыл алма) - алма (керпични алма), къазма (теле) - къазма (ёлну къазма), бурма (бурма чач) - бурма (лакъырны бурма). Аваздаш сёзлер тюрлю-тюрлю кюйде амалгъа геле.

1. Бир сёзню эки-уьч маънасын англатагъан сёзлер бара-бара туруп оьзбашына маъна англатагъан айры-айры сёзлеге айланып къала. Гьатта ая (къолну аясы) - ая (затны ая), яр (таш яр) - яр (агъач яр), яй (яз) - яй (биченни яй) йимик гьали маъналары арек гёрюнеген жутлар да бир заманларда бир сёзню эки маънасын англатагъан сёзлер болгъаны шексиз. Ойлашып къарагьыз, масала, малны аяп харжламакъ къолуну аясында сакъламакъ деген зат чы.

2. Бир-бирде оьзге тилден янгы сёз алына да, маънасы башгъа шолай сёз ана тилде де бар буса, экиси де аваздаш сёзлер болуп къала: май (сари май) - май (айны аты), чара (агъач чара) - чара (бир чара гёрмек. Фарс сёз), халча (агъач халча) - халча (гиччи хали. Фарс сёз).

3. Башгъа-башгъа маъналы бир йимик сёзлер эки тюрлю тилден гелип, аваздаш сёзлер этип къоягъан кюйлер де бола: салам (ем. Рус тилден) - салам (салам бермек. Арап тилден), хор (хор гёрмек. Фарс тилден) - хор (хорда йырламакъ. Рус тилден).

4. Тилни диалектлеринде бир-бир сёзлени оьзтёрече
къолламакъдан да шо диалектлерде аваздаш сёзлер тувулунмагъа
ярай: тузлукъ (самырсакъ тузлукъ) - тузлукъ (гьайдакъ ва тавтюп диалектлерде тюзлюк шо формада къоллана), гора (кагъыз гора) -гора гьайдакъ ва тавтюп диалектлерде гёре шо формада къоллана), бур (башынгны бур) - бур (гьайдакъ ва тавтюп диалектлерде бюр шо къалипде къолана).

5. Тилни диалектлеринден къошулгъан сёзлер адабият тилде бар сёзге аваздаш сёзлер болуп къалма да ярай: худур (хав. Гьайдакъ диалект) - худур (каш), там (тавну бети. Гьайдакъ диалект) - там (чыр), чай (оьзен. Гьайдакъ диалект) - чай (ичеген чай), кершен (сюнкю. Гьайдакъ диалект) - кершен (булакъны кершени), кечел (къолкъотур. Гьайдакъ диалект) - кечел (башы кечел).

2. Сёзлени аваздаш жутларын табыгьыз.

Ат, агьа, ян, енг, хаба, бармакъ, сав, ялан, бой, тиз, талай, орам, гечив, гюе, агьа, бут, чакъ, къый, онг, буз, къара, тарт, ял, чий, тююн, келле.

1. Сиз билеген бары да аваздаш сёзлени тетрадларыгьызгьа тапкъыр этип языгьыз.

2. Беш жут аваздаш сёз къоллап, жумлалар тизигиз.

3. Маънадаш сёзлер

Айтылышы башгъа, амма маъналары ювукъ яда бир йимик сёзлеге маънадаш сёзлер деп айтыла.

Маънадаш сёзлер тилни бай эте, халкъгъа эркин сёйлемеге, мурадын тынч англатмагьа кёмек эте. Бир маънаны англатагъан сёз бар тура, тюппе-тюз шо маъналы бирдагьы сёзню халкъ тегин-тегин къабул этмей. Шо саялы лап бир йимик маъналы маънадаш сёзлер аз ёлугъа. Масала, аш-экмек-чёрек сёзлер маънадаш сёзлер деп айтабыз, амма шолар маъналарына гёре бири-биринден аз-маз буса да айрыла. Аш дегенде къайсы ундан, неден этилген ашны да англай бусакъ, экмек дегенде янгыз будай ундан этилгенин, чёрек дегенде будай ундан, тек юкъкъа этилгенин англайбыз.

Эгер тилде къолланып турагъан сёзню орнуна оьзге тилден сёз алына буса, шолар экиси де бир нечакъы заман маъналары бир йимик маънадаш сёзлер болуп турмагъа, гьатта шолай къалып къалма да ярай: мактап - школа, адабият - литература, муаллим -учитель, маданият - культура.

Бир маъналы башгъа-башгъа сёзлер адабият тилге тюрлю-тюрлю диалектлерден гелип, маънадаш сёзлер этип къоягъан кюйлер де бола. Эгер шолай сёзлер адабият тилни кюрчюсюне тюшген Буйнакск яда Хасавюрт диалектден гелген буса, адабият тилде олар тенг ихтиярда къоллана: эрик - зымых, кели - зукъа, чал ­гьамеч, тахана - буламукъ. Эгер маънадаш сёзлени бири къумукъ адабият тилни кюрчюсюне тюшмеген диалектден гелген буса, кёбюсю гьалда о китап тилге къошулмай, сёйлев тилде къолланагъан кююнде къалып къала: сыйыр - инек, ит - лакъай, самай - тулум, къайыр - хумташ.

Бир тайпа маънадаш сёзлер, фразеология сёз тагъымлагъа ошап, белгили гезик булан артлы-аллы болуп къоллана. Олар маънаны гючлендирмеге кёмек эте: ачув - оьч, ягь - намус, тёшек - орун, бав - бахча. Кёбюсю гезиклерде маънадаш сёзлер адамланы предметлеге, ишлеге-гьаллагъа тюрлю-тюрлю кюйде янашмагъаныны, олагьа гьар ягъындан багьа бермеге къарамагъыны, оланы тюрлю-тюрлю хасиятларын, хас башгъалыкъларын англамагьа къаст этмегини, тилине бир тюрлю ренк бермеге гьаракат этмегини натижасында тувулуна. Тил - сёз - лакъыр - хабар - калима яда дели - дувана -агьмакъ - авлия - абдал - гьагав - гьайгев - дувадакъ - къагъы -къагъбаш - темтек - шырыкъ - гьапдеш маънадашлар муна шолай амалгъа гелген.

Бир йимик яда ювукъ маъналы сёзлени сыдрасына маънадаш сёзлени тапкъыры деп айтыла.

Инг де кёп къолланагъан маънадаш сёз тапкъырланы бир нечесин беребиз: батыр - игит - кьоччакь - къатарбаш; am - алаша; агьлю

• кюлпет - хизан - ожакъ; адам - гиши - кес - инсан; юрт - абзар

• къабакъ - ожакъ - уьйлер; периште - гелем - кюц - къаркъара -япу - чарх - бой - бой-сой - парпача; къызгъанч - къарым - къыпты

• къанчыкъмас; давлашмакъ - тартышмакъ - ябушмакъ - урушмакъ

• эришмек - тутушмакъ - сёгюшмек - оьчешмек - хыртурмакъ -чокъушмакъ - токъалашмакъ - тюртюшмек - чабушмакъ; къуйпус

• пис - нас - гьиллачы - амалчы - илбис - ялгъанчы - уштукъул -алдатывчу; тикмек - сырмакъ - тобумакъ - кёклемек - ямамакъ; сюргюн - басгъын - чапгъын - гьужум - атака; онгсуз - кюцсюз -къолайсыз - эрши - ошавсуз - ишгъынсыз -гёлемсиз - исбатсыз -къыйывсуз - онгайсыз - жыйнакъсыз.

Къаршыдаш сёзлер

Табиатда ва инсанланы яшавунда бири-бирине къаршы затлар, гьаллар, агьвалатлар ёлугъагъанда йимик, тилде де шоланы англатагъан къаршы маъналы сёзлер ёлугъа. Шолагьа къаршыдаш сёзлер деп айтыла.

Къаршыдаш сёзлер аслу гьалда предметлени, ишлени, гьалланы бири-бири булан тенглешдирмеге, шоллукъда да олагьа багьа бермеге тюшгенде къоллана.

Къумукъ тилде кёп къолланагъан къаршыдаш сёзлер шулардыр.

1. Яшав гьалланы англатагъанлары: яхшы - яман, уллу - гиччи,
аврув - сав, къыйын - тынч, таза - нас, инче - базыкъ, алаша -
бийик, арив - эрши, герти - ялгъан.

2. Табиатны гьалларын англатагъанлары: от - сув, гече - гюн, къыш яз, къуру - дым, тав - тюз, къарангы - ярыкъ, сувукъ - исси, ачыкъ бюркев, татли - аччы, бавукъ - къуру, ахшам - эртен.

3. Заманны, ерни англатагъанлары: кёк — ер, уьст — тюп, геч тез, оьр — эниш, ойтан — тебе, арт — ал, ич — тыш, мунда онда. Бир сёзню бир нече къаршыдаш сёзю болма да ярай: оьр - ойтан,

оьр -эниш; игит - къоркъач, игит - осал, игит - кукай; семиз -арыкъ, семиз - начар, семиз - зелел; сувукъ - исси, сувукъ - яллав, сувукъ - салкъын.

Бир-бир къаршыдаш сёзлер маънаны гючлендирмек учун бир белгили гезиги булан артлы-аллы къоллана: Гече-гюн бир де токътамай ишледик. (М.А.) Берилген савгъатны яхшы-яман деп ахтара турмас. (И.К.)

Шолай жут къоллангъан къаршыдаш сёзлени ерлерин алышдырса, къулакъгъа залим четим чалынмагъа ярай: гюн-гече.

Эгер сёз янгы маънада къолланса, ону къаршыдаш сёзю де алышына. Масала, акъны къаршыдаш сёзю къара, амма шо сёзню акълар деп, асгерни аты гьисапда къолласакъ, ону къаршыдаш сёзю къара болмажакъ, къызыл болажакъ: акълар - къызыллар.

Адабият тилни лексикасы

Адабият тил - сёйлев ва языв якъдан белгили даражада токъташгьан къайдалары, нормалары булангъы, бары да халкъгъа англашылагъан ортакъ тил. О асруланы боюнда чарлана, тазалана, гёзеллене гелген тил. Адабият тил аслу гьалда тилни бютюн сёзлюк хазнасын къуршай, языв ва сёйлев аралыкъланы кютювде уьлгю болуп токътай.

Адабият тилни языв ва сёйлев тайпалары бола. Языв тилни, озокъда, уллу агьамияты бар, неге тюгюл китаплардагьы затны биз къайтара-къайтара охумагъа ва эсибизде беклешдирмеге болабыз, сонг да китаплардагьы зат асрулар боюнда къала, халкъны гележек наслуларына да къуллукъ эте, сёйлев тилде буса шо зат бажарылмай. Амма сёйлев тилни языв тилден айрылагъан бир яхшы ягъы да бар: айтылагьан затны орам булан, гёз-къашны кёмеги булан бек таъсирли англатмагъа бола.

Языв тилни де, сёйлев тилни де оьзлеге хас нормалары, къайдалары да бола. Масала, онда, баргъанда, он бир деп языла буса да, онна, баргъанна, оммир деп айтмакъ тюз санала.

Адабият тил яшавну бары да тармакъларында къоллана, ону. агьамияты, пайдасы гюн сайын арта да гете, тек о халкъны тилин бютюнлей къуршамагъа болмай. Ону лексикасы булан янаша диалект сёзлер, терминлер, саният ва жаргон сёзлер къала.

Диалект лексика умуми алгъанда адабият лексикагьа гирмей. Амма язывчулар бир-бирде адабият тилдеги сёзлер булан янаша диалект сёзлени де къоллай. Шо зат аслу гьалда язывчу асарыны игитлерини тилине (сёйлевюне) хас башгъалыкъ, артыкъ чеберлик бермек, сонг да иш, гьаракат юрюлеген ерни гьакъында охувчуда аян, арив ачыкъ англав болдурмакъ муратда чалышмакъдан бола. Бир-бир диалект сёзлер, чебер китапларда кёп къоллана туруп, бара-бара адабият тилге гирип де къала. Масала, алдын диалект лексикадан саналагъан инек, кес, сюек (къум) сёзлер гьали адабият тилге гирип битген деп айтмагьа ярай.

Диалектлерден алып, янгы-янгы сёзлени адабият тилге къоша, ону байлашдыра юрюмекни бек пайдалы иш гьисапламагъа герек. Масала, тюкенлерде сатылагъан маягъа уьйде оьзюбюз этегенинден айырмакъ учун дрож дейген болуп барабыз, гьайдакъ диалектде буса шону тап-таза къумукъча аты бар экен - хамурдан. Рус сёзден эсе арив де, аян англашылагъан да болгъан сонг, ону адабият тилге алмагъа неге ярамай.

Терминология лексика тилде айрыча ер тута. Оьзге сёзлер булан урушдургъанда, терминлени хас башгьалыкълары бары да гёрюне.

Терминлер илмуда, техникада, маданиятда, жамият яшавунда ёлугъагъан бир табун предметлени, англавланы мекенли, дурус англата. Шо саялы терминлени бир тюгюл маънасы болмай, гёчюм маънасы бир де къаршылашмай. Терминлер маъна якъдан тюрлю-тюрлю ренкли болуп яда сёйлевге шолай ренк берип болмай, масала, кёп ашайгъан гишиге ачгёз, тыгъынчыкъ, ашамчыкъ, гьампа дейбиз, шоланы гьарсини айрыча бир ренки де бар, амма техника, комбайн, радио сёзлени къайда къолласанг да, олар шо бир баш маънасында къала.

Терминлени бирлери халкъ арада бек яйылып гете, адабият тилде де къолланагъан болуп да къала. Масала, аптек, артист, капрон, телефон, поч, союз, курорт, радио, банк, станция, студент, телевизор сёзлени талигьи шолай болду.

Бир-бир терминлер аз къолланагъан кююнде, адабият тилден тышда къалып да къала. Масала, диалектика, абсолютизм, реализм, либретто сёзлени гьалы шолай.

Терминлени аслу гьалда къолланагъан ери - илму ахтарывлар, китаплар. Къумукъ тилдеги терминлер аслу гьалда оьзге тиллерден гелген, къайсы тил де оьзюню сёзлюк запасыны кюрчюсюнде терминлени кёп аз ярата.

Саният лексика бир касбуну тутгъан адамланы тилинде къаршылаша. Масала, агъач арбалар ишлейген устаны тилинде тамакъса, боюнса, келемукъ, къалакъ, ич чомача, орта чомача, ян чомача, маймакълар, уьст ялкъын, тюп ялкъын, гегей, мийлик, тогъай йимик саният ишине хас сёзлер ёлугъажакъ. Саният сёзлени бирлери кёп къоллана туруп, бара-бара адабият тилге гирип къала. Балыкъчыланы, къойчуланы, гьавчуланы тилинде саният сёзлер айрокъда кёп ёлугъа. Техника булан байлавлу касбуну башын тутгъанланы тилинде де, масала, лётчиклени, трактористлени, машинистлени тилинде де саният сёзлер кёп къаршылаша. Олар аслу гьалда-самолётланы, тракторланы, машинлени санларылы атлары бола: карбюратор, блюминг, кузов, катод.

Жаргон лексика терминлерден де, диалект ва саният сёзлерден де айрыла. Жаргон сёзлер аслу гьалда адамланы айры-айры жамият группалары бир-бир предметлени ва англавланы адабият тилде къолланагъан атларын пешемей, олагъа янгы атлар такъмакъдан амалгъа геле. Жаргон сёзлер бюс-бютюнлей ойлашылып чыгъарылмай, адабият тилде бар сёзлени бузмакъ, фонетика къабугъун аз-маз буса да алышдырмакъ булан яда саният сёзлени гёчюм маънада къолламакъ булан этиле. Масала, ханц (аччы юзюм деген маънада), бакьа япыракъ (осал тамакю, бош тамакю деген маънада), баца, анца (палхус деген маънада) жаргон сёзлерден саналмагьа ярай.

Актив ва пассив сёзлер

Гьаман къолланагъан, бары да халкъны тилине ортакъ лексика асруланы боюнда сыгьаллана-сайлана геле. Шо лексикагъа инсанланы яшавуну кюрчюсю болгъан предметлени ва англавланы атлары гире, шолар да тилни оьзеги бола. Экинчи даражалы предметлени ва англавланы атлары болгъан кёп сёз тилни шо оьзегинден тышда къала.

Жамият оьсген сайын тил де оьсе, алышына. Яшавда болагьан алышынывлар бир тайпа сёзлени тайывуна яда янгы сёзлени геливюне себеп болуп токътай. Жамиятны оьсювюне кюрчюленип, бир-бир предметлер къолланмайгъан бола, англавлар эсгилене, адам аралыкълар алышына, янгы предметлер, ойлар, аралыкълар тувула. Шо себепден бир табун сёзлер де тая, орнуна башгъалары геле. Шо таягъан сёзлер де аслу гьалда тилни оьзегинден тышдагъы сёзлер бола.

Бир сёз къоллана туруп, ону орнуна башгъасы геле буса, эки де сёз бир йимик къолланмагъа имканлыкъ ёкъ саялы, бири аз къолланагъан бола гете, демек бири генг, башгъасы тар оьлчевде къолланмагъа башлай. Сёзлени активлиги ва пассивлиги гьакъындагъы англав да муна шо заманда арагьа чыгъа.

Актив сёзлени къатлавуна халкъ гьар гюн къоллап турагъан, къолламаса сёйлемеге, мурадын англатмагьа бажарылмайгъан сёзлер гире: гьава, aw, сув, гел, гет, терек, тав. Бир табун саният сёзлер де актив лексикагъа гире. Шолай сёзлер генг кюйде къолланмаса да, яшавда оларсыз бажарылмай.

Пассив сёзлени къатлавуна халкъны гьар гюнлюк талапларын кютювде аз ёлугъагъан, сёйлевде болмаса да бажарылагъан, амма бир-бирде къолланып да къалагъан сёзлер гире. Къысгъача айтгъанда, пассив сёзлени къатлавуна эсгилене тура буса да тилде аз-маз къолланагъан ва тилге янгы гире турагъан, тек халкъ гьали де къоллап уьйренмеген сёзлер гире.

Шолай болгъанда, пассив сёзлени эсгиленген сёзлер ва янгы сёзлер деп, экиге бёлмеге ярай.

Эсгиленген сёзлер. Тилде жанлы кюйде, генг оьлчевде къолланып турагъан бир-бир сёзлер аста-аста пассив сёзлени сыдрасына гирип, бара-бара унутулуп ва тилден тайыбокъ къалагъан кюйлер бола. Бир-бирде шолай сёзлер къайтып гелип, халкъны мурадын битдирмеге башлай. Масала, адабият, маданият, таржума сёзлер бир-гьавур арадан тайып турса да, гьали сёйлев ва языв тилибизге гийирилип бара. Шолай гьал рус тилде де болду: бир вакъти унутула барагъан офицер, генерал, министр сёзлер гьали эркин кюйде къоллана.

Сёзлер тюрлю-тюрлю даражада эсгиленмеге бола. Масала, лап эсгиленген, гьали къумукълар маънасын. англамайгъан сёзлер де къаршылаша: гумарлап, мундасындан, ялдап, хаслар, барымта. Гьали аз-маз буса да къолланагъан сёзлер де бар: кантил, супу, дуван, секет, ясавул, межмейил, чанка, оьзден, къул.

Гьали халкъгъа белгили бир даражада англашылагъан эсгиленген сёзлер тарыкълы ерде къолланмагъа бола.

Эсгиленген сёзлер архаизмлер ва историзмлер деп, экиге бёлюне.

Архаизмлер. Архаизмлер историзмлерден гьалиги къумукъ тилде маънадаш сёзлери барлыгъы булан айрыла, архаизмни орнуна гьали тилде бир башгъа сёз къоллана. Шолай маънадаш сёзлер аслу гьалда оьзге тиллерден гелген сёзлер болуп чыгъа: мактап - школа, мюгьюр - печать, азархана - больница, мудир - заведующий, маишат -экономика, сиясат - политика, дуван - суд. Шолай сёзлер аз буса да къумукъ сёзлер де бола: къарп - гюнбатыш, шаркъ - гюнтувуш, шимал - темиркъазыкъ, махлукъат - халкъ.

Архаизмлер амалгъа гелмекни себеби бир тайпа предметлер ва англавлар оьзлер таймаса да, атлары тайып, оланы орнуна оьзге сёзлер къолланагъан болуп къалмакъдыр. Масала, къыраатхана, шакирт деген сёзлени орнуна гьали изба-читальня, охувчу деп къоллайбыз.

Историзмлер. Оьзлер англатагъан предметлер, англавлар арадан тайгъаны саялы къолланмайгьан болуп къалгьан сёзлеге историзмлер деп айтыла. Масала, гьали садакъ (окълар салагъан зат), къалкъан (окъ, къылыч тиймесин деп, алдына тутагъан темир), сюнгю (башында чанчагъан темири булангъы узун къурух) деген предметлер де, оланы атлары да къолланмай.

Архаизмлер де, историзмлер де аслу гьалда чебер адабиятны асарларында гетген девюрню ачыкъ гёрсетмек муратда яда игитлени тил ягъындан суратламакъ муратда къоллана.

Неологизмлер. Тилде къолланагъан, тек гьали де огъар яхшы сингип, бегип битмеген, ону актив сёзлюк хазнасына гирмеген сёзлеге неологизмлер, демек, янгы сёзлер деп айтыла. Эсгиленеген сёзлер артгъа багъып йылыша буса, янгы сёзлер алгъа, тилге багъып геле. Эсгиленеген сёзлер тилден гьазирине тайып битмейгенде йимик, янгы сёзлер де бары да гьазирине халкъны тилине къошулуп битмей. Олар бир башлап интеллигенцияны, тюрлю-тюрлю касбуланы вакиллерини тилине гире. Шо вакътисинде олар пассив лексикадан саналмагьа тюше. Тилни актив запасына гирип битгинче, шолай сёзлер неологизмлер кююнде къала. Масала, молотилка деген сёз бир-гьавур бизин тилге гирип битмей турду. Шо девюрде молотилкалар яхшы яйылып битмеген эди. Сонг олар бары да ерде ва кёп къолланагъан болду, молотилка сёз де, неологизмлигинден тайып, актив лексиканы сыдраларына гирди. Энни молотилкалар тайып, комбайнлар чыкъгъан, молотилка сёз де, актив сёзлюкден тайып, историзмлени арасына гире бара. Колхоз, совхоз, трактор, совет, райком йимик бир замангъы неологизмлер гьали шолардан саналмай, неге тюгюл актив лексикагъа гирип битген.

Бизин тилде бир нечакъы заман неологизмлерден саналып туруп, актив лексикагъа къошулмайлы, эсгиленип къалгъан сёзлер де къаршылаша: нарком, ревком, окружком, комиссар, политотдел.

Гьали бизде къолланагъан шу сёзлени неологизмлерден санамагьа ярай: телевизор, космонавт, магнитофон, мопед, спутник ва ш. б.

ФРАЗЕОЛОГИЯ

Фразеология - (фразис - калима, сёз тагъым ва логос - илму деген грек сёзлерден къурашгьан) тил илмуну фразеология (бирикген) сёз тагьымланы уьйретеген бир бёлюгю.

Тилде сёзлер эки тюрлю кюйде байланмагьа бола: 1. эркин сёз тагьымлар, 2.фразеология (бирикген) сёз тагьымлар.

Эркин сёз тагъымлардагъы гьар сёзню оьзге кёп сёз булан къолламагьа бола. Масала, семиз сыйыр деген сёз тагъымдагъы эки де сёзню тюрлю-тюрлю сёзлеге къошуп айтмагъа ярай: семиз оьгюз, семиз топуракъ, семиз эт, къонгур сыйыр, ала сыйыр, буваз сыйыр. Эркин сёз тагъымлардагъы сёзлени ерлерин алышдырма да, араларына башгъа сёзлер къошма да бола: агъачгъа бармакъ -бармакъ агъачгъа - агъачгъа сен бармакъ. Эркин сёз тагъымларда сёзлер тувра маънасында къоллана. Фразеология сёз тагъымлардагъы сёзлеге шо хасиятлар аслу гьалда хас тюгюл. Масала, сулагь ютмакъ сёз тагъымдагъы сулагь сёз ютмакъдан къайры бир сёз булан да къолланмай деп айтмагъа ярай. Сонг да оланы ерлерин алышдырмагьа яда арасына сёз къошуп айырмагъа бажарылмай. Фразеология сёз тагъымларда сёзлер аслу гьалда гёчюм маънасында къоллана.

Фразеология сёз тагьымлар бирикген, савлай бир англавлар бола ва шо саялы да айры-айры сёзлени орнунда къоллана. Аслу гьалда фразеология сёз тагьымланы халкъ тарыкъ болгъанда гележек наслулар алып къоллап къоймакъ учун оьтген девюрлерде яратгъан. Шо саялы сёйлейгенде бизге сёзлени янгыдан тиркей турмагъа тюшмей, ери гелгенде гьап-гьазир тагьымланы къоллап къоябыз. Шолай демек, озокъда, фразеология сёз тагьымлар гьалиги заманда амалгъа гелмей деген зат тюгюл. Фразеология сёз тагьымлар айтылагъан пикруну гючлендирмек, маънагъа айрыча ренк бермек учун къоллана. Тилни стиль имканлыкъларын байлашдырывда оланы уллу агьамияты бар.

Фразеология сёз тагьымлар гьар тилде бола. Оланы бир тилден башгъасына туврадан-тувра гёчюрмеге бажарылмай, эки де тилде маъналары къыйышагъан фразеология сёз тагьымланы тапмагьа тюше. Масала, выйти замуж деген рус фразеология сёз тагъымны эрге чыкъмакъ деп гёчюрмеге ярамас, эрге бармакъ деп гёчюрмеге герек болур.

9. Фразеология сёзтагъымланы журалары.

Ичинде сёзлени маъна ва грамматика якъдан нечик бирикгенине къарап, фразеология сёз тагьымлар дёрт жура бола: 1. токъташгъан сёз тагьымлар, 2.бирлик сёз тагьымлар, 3. гелишли сёз тагьымлар, 4. сёз тагьымлар - калималар.

1. Токъташгъан сёзтагьымлар

Булай сёзтагьым англатагъан зат ону ичиндеги сёзлени тувра маънасындан бюс-бютюн башгъа бола. Шо сёзлеге башгъасын къошмагъа яда оланы гезигин алышдырмагъа бажарылмай. Масала, гёзден тюшмекни тувра маънасы гёзден чыкъмакъ, тюшмек, таймакъ, фразеология маънасы буса абурун mac этмек. Шо сёзлеге башгъасын къошуп яда оланы гезигин алышдырып, масала, уллу гёзден тюшмек яда тюшмек гёзден деп айтма болмай.

Бир-бир токъташгъан сёзтагъымларда эсгиленген сёзлер яда грамматика къалиплер ёлукъмагъа ярай. Масала, сулагь ютмакъ, хайрат йимик, хах болмакъ сёз тагъымлардагъы сулагь, хайрат, хах эсгиленген, гьатта айры алгъанда маънасы англашылмайгъан сёзлер. Масала, жанына тувмакъ сёз тагьым грамматика якъдан алгъанда - эсгиленген къалип.

Токъташгъан сёз тагъымлагьа мисаллар: акъ этмек, инеден къаяв излемек, мийи айланмакъ, бетин этмей, насиби алчы турмакъ, нагь да билмей, ув талкъын болмакъ, яман гюню булан чапмакъ, гёзю тюшмей ва ш. б.

2. Бирлик сёз тагьымлар

Токъташгъан сёз тагъымлардан башгъа болуп, бирлик сёз тагъымлардагъы сёзлени гёчюм маънасы булан янаша тилде тувра маънасы да сакълана. Бирлик сёз тагьымны маънасы огъар гиреген сёзлени маънасындан белгили бир къадарда англашылып къала. Шолай сёз тагъымларда сёзлер токъташгъан сёз тагъымларда йимик бек тыгъыс байланмай, оланы бирлёрини арасына сёз къошмагъа,

бир-бирде, гьатта гезигин де алышдырмагъа бажарыла. Масала, тилин сакъламакъ сёйлемей иннемей турмакъ деген маънада бирлик сёз тагьым бола. Амма шо сёз тагьымны тувра маънасы да бар: тилин аявламакъ, аямакъ, къорумакъ.

Бирлик сёз тагъымланы бирдагьы хас хасияты кёбюсюню маънадаш сёз тагъымлары ёлугъагъанлыкъдыр: тил этмек - тил бермек - тил юрютмек: гёз къаратмакъ - гёз салмакъ - гёзю тюшмек.

Бирлик сёз тагъымлагьа мисаллар: къулакь асмакъ, тамурун къурутмакъ, тилин чыгъармакъ, ав алмакъ, эрнин-бурнун чюймек, гьава тийдирмек, ёл салмакъ, къуйрукъ чалмакъ, баш къошмакъ, тиш батдырмакъ, толгъан юрек, хуртсуз емиш ва ш. б.

3. Гелишли сёз тагьымлар

Гелишли сёз тагъымларда сёзлени гёчюм маъна байлаву алдагьы сёз тагъымларда йимик тыгъыс болмай. Гелишли сёз тагъымлардагъы сёзлени маънадаш сёзлери булан алышдырмагъа ярай, шондан маъна да бузулмай. Шолай сёз тагъымлардагъы сёзлени бириси чи нечик де, гьатта гьариси де оьзге сёзлер булан къолланып, башгъа сёз тагьымлар этмеге бола. Оланы аслу фразеология хасияты - гёчюм маънада къолланагъанлыкъ ва тилде тизилип гьап-гьазир болуп сакъланагъанлыкъ. Шолай сёз тагъымларда сёзлер аслу гьалда бири-бирин гёчюм маънада белгилеп геле: таш юрек, рагьмусуз юрек, къара юрек.

Гелишли сёз тагъымлагьа мисаллар: авур хасият, агъач am, алтын топ, акъ бишген, акъ табан, аччы тил, асил адам, бир гёнгюлден, итти гёз, бир тавушдан, гьалал мал, ел баш, гьалал адам, енгил гиши, ез мыйыкъ, пос мыйыкъ, етти ят, зыр ялгъан, къысыр экмек, манг тувар, сёзге югюрюк, сума таякъ ва ш. б.

4. Сез тагьымлар - калималар

Бир табун сёз тагьымлар тилде бир къадар эркин кюйде къолланып тура да, бара-бара гёчюм маъна къабул этип, фразеология сёз тагъымлагьа айланып къала. Шолагъа сёз тагьымлар - калималар деп айтыла. Масала, гёзлерин аралтмакъ, къашларын тюймек, тишлерин къыжыратмакъ, къол силлемек шолардан саналмагьа ярай. Маъна ва грамматика якъдан сёзлерини байлаву оьрде эсгерилген уьч де жура бирикген сёз тагъымларда йимик тыгъыс болмаса да, оланы фразеология сёз тагъымлагьа хас болгъан бир табун белгилери табула: тилде гьаман биригип гьап-гьазир болуп турагъаны, гёчюм маънасы, тилге чеберлик беривю. Шо гёзден къарагъанда бир хыйлы айтывлар, аталар сёзлери де шо фразеология сёз тагъымлардан саналмагъа ярай.

Аталар сёзлери, айтывлар да фразеология сёз тагьымлар йимик, тилде асруланы боюнда амалгъа геле ва тегин-тегин алышынмай тура. Оьзге фразеология сёз тагьымлар йимик, олар да тилге пасигьлик, чеберлик бере. Кёбюсю айтывланы ва аталар сёзлерини къылыкъ-тарбиялав, насигьат берив хасияты бар: ёлавчу ёлда яхшы, иши ёкъну ашы ёкъ, аз аша - асил аша, гьакь сёз аччы болур, баланы баласы балдан татли, айыпсыз дос болмас, янгыз яшав яйнатмас, отсуз тютюн чыкъмас, элни тили элекдир, яшагъанынг яшдан бил, элни эми уллудур, салгъан чыгъар къазандан ва ш. б.

10. Фразеология сёз тагьымланы тувулунуву.

Фразеология сёз тагьымланы халкъ яратгъан. Ата-бабаларыбыз оьзлени яшав сынавуну гьасиллеринден наслулар пайдалансын деп, бир-эки сёз булан бек оьткюр, уллу чебер даражада англатып къоюп гетген. Олар тилде асруланы, балики де, минг йылланы боюнда яшап тура, гьар наслу да шо гьап-гьазир сёз минчакъланы ери гелгенде янгыдан тизип авара бола турмай, къыйналмай алып къоллап къоя.

1. Фразеология сёз тагьымланы арасында яшавну, инсанланы яшав аралыкъларын, халкъны дюнья къаравун англатагъанлары аслу ерни тута: айып къапламакъ, акъча берген согъа шювшювню, аллагьгъа шюкюр, аллагьгъа аманат, язгъанны гёрмей, къазгъангъа гирмес, аллагь сакъласын, алтын еринде сыйлы, арты хайырлы болсун, бавурсуз адам, баш гётермек, баш урмакъ, баш иймек, берекетли къол, гебин къыймакъ, гьалаллыкъ бермек, гьакъылын жыймакъ, дюньяны сюрмек, дюньясы къарангы болмакъ, кимбилди этмек, кюрчюсюн кёкге айландырмакъ, намусгъа байланмакъ, намусун сакъламакъ, арагъа гирмек, пайын алмакъ, сабур тюбю сари алтын, тийишлисин алмакъ, уруну арты къурудур, учузну йилиги татымас ва ш. б.

2. Яшавдагъы тюрлю-тюрлю касбулагьа байлавлу фразеология сёз тагьымлар да кёп ёлугъа: шайтан базар, чатакъ салмакъ, туваргъа бармакъ, чёп салмакъ, туваргъа баргъан атдай, сирив-сирив болуп, сиривге къошулмакъ, сокъур сатыв, орам оьлчемек, орам-орамда къалмакъ, молла оьзюне ёл табар, масхара булан йибермек, масхара тюгюл, масхара-оюнму, масхарачы адам, масхараны билмек, масхарагъа айландырмакъ, инныр басмакъ, загьмат тёкмек, ийленген экмек, жыжыгъы бар, жыжыкъ къувурувгъа салмакъ, жыжыгъы ёкъ, жыжыгъын чыгъармакъ, ав алмакъ ва ш. б.

1. Инсанланы тюрлю-тюрлю хасиятларын суратлайгъан сёз тагьымлар да кёп: янгыз терек, ялгъанны басып къоя, юхучу мишик, юхусырап сёйлемек, эретургъан эркек къаз, ханц къуймур, хумар-хумар гёзлери, уьй гиев, уьшюген тавукъ, уьфюрсе йыгъыла, уллу юрек, уланланы оьзеги, тюе чакъы, сав адам, сувлу гёз, пос мыйыкъ, подур бет, от гесек, назик юрек, мых йимик, ногъай бузав, къылына тиймек, къоян юрек, къувут къурдаш, къолу авур, къолу бар, къарт бёрю, къакъ деп къалмакъ, жыкъы баш, жагь адам, дели-дувана, долма гёз, гьиллачы тюлкю, гьанкъут баш, бурнун чюймек, бет къара болмакъ, ачыкъ адам, ач бёрюдей, аччы тил, алтын топ, абурлу-сабурлу, авузгъа бош, авур адам ва ш.б.

2. Адабият асарларында язывчулар къоллагъан бир табун къанатлы сёзлер халкъны арасында генг яйылып гетмеге ва бара-бара фразеология сёз тагъымлагъа айланып къалмагъа бола. Къумукъ поэзияны классиги Йырчы Къазакъны асарларында ёлугъагъан асгъар тав, къакъ элме (янгыз терек, янгыз гиши), гёкша марал гюз (къара сувукъ гюз) сёз тагьымланы талигьи муна шолай болду. Гьалиги инг пагьмулу шаирибиз - бизин девюрню Йырчы Къазагъы Гь.Анварны йырларында къоллангъан авузгъа бош акъ бабиш, къувунчу Къызай сёз тагьымлар да къумукъ фразеологиягъа мекенли гирип битген.

Стилистика ва тил культурасы

Стилистика (стилус - учу итти чубукъ гесек деген латин сёзден этилген. Бырынгьы заманларда шону булан яза болгъан) - тил илмуну бир бёлюгю. О тилни стиллерин, оланы жураларын ва къолланывун уьйрете. Тил илмуну оьзге бёлюклеринден башгъа болуп, стилистика тилни аянлыкъ, чебер къуралларын уьйрете, сёзге усталыкъ, дилбарлыкъ тувдура.

Бютюн халкъгъа ортакъ, бары да халкъ къоллайгъан лексика асруланы боюнда яратыла ва тилни кюрчюсю, орта багьанасы санала. Шо лексиканы стиль башгъалыкълары болмай, сёйлев ва языв тилни бары да тюрлюлерине о бир йимик ортакъ.

Сёйлев тилни кюрчюсюнде бары да халкъгъа ортакъ лексика болса да, онда адамлар гьар гюнлюк яшавунда.оьз аралыкъларында къоллайгъан сезлер, демек яшавлукъ лексика да болмагьа ярай. Шо лексика аслу гьалда адабият тилни токъташгъан нормаларын бузмайдек сей лев тилде ёлугъагъан бир табун простой сёзлер, масала, анца,баца, хантай, жыкъы, покътебе, гьампа, канцук, кюлбай, къагьба, къурумсакъ, зыркъы йимик сезлер адабият тилден тышда къала. Шолай сёзлени язывчулар игитлерин бек таъсирли, айрыча хасиятлы этип суратламагъа сюйгенде къоллап йибермеге де ярай.

Простой сёзлени арасында китаплагъа, газетлеге, журналлагьа язмагъа, халкъ эшитеген кюйде айтмагъа ярамайгъан эршилери де ёлугъа. Олагьа вульгар сёзлер - вульгаризмлер деп айтыла.

Языв тилде, масала китап тилде, эрши сезлер къолланмай, шо да огъар сёйлев тил булан тенглешдиргенде белгили къадарда тазалыкъ, гёзеллик бере.Токъташгъан нормалары бузулмай, дурус кюйде сакъ-ланагьаны саялы, языв тил (китап тил) асруланы боюнда алышынмай къалмагъа ярай. Ону булан тенглешдиргенде сёйлев тил чалт алышына. Халкъны тарихин, эсделик документлерин тувгъанлардан тувгъанлагъа сакълавда языв тилни айрыча агьамияты бар.

Адабият тил яшавну бары да тармакъларында къоллана: халкъ ара къатнашывда, илмуда, техникада, ишлик кагъызларда, теле­видение булан радиода, газет-журналларда, чебер китапларда. Къайда къолланагъанына къарап, адабият тилни тюрлю-тюрлю стиллерин айырмагъа бола. Стиллер тилде гьазирине яратылып къалмай, олар мекенли токъташгъынча он йыллар, гьатта асрулар арадан гетмеге ярай. Бизин тилни стиллери де гьали де токъташып, нормалашып битмеген. Стиль халкъны гьар гюнлюк яшавда, тюрлю-тюрлю ишлерде къатнашывуну хасиятындан, муратындан ва борчларындан гьасил болагъан тил къуралланы токъташгъан бир системасыдыр. Гьар-бир стилни, айрокъда чебер стилни, таза сакъламакъ учун сейлейгенде ва язагъанда сёз танглавгъа айрыча тергев бермеге тюше.

1. Яшавлукъ стиль. Тилни стиллерини арасында яшавлукъ стиль инг де генг къолланагъаныдыр. Бу стилге адамланы гьар гюнлюк къатнашывунда къолланагъан сёзлер гире, шолар да аслу гьалда бары да халкъгъа ортакъ лексикадан алына. Илмугъа, техникагъа хас сёзлер, айтайыкъ, къыйын терминлер мунда аз къоллана, шо да адамлагьа тартынмай, эркин сёйлемеге, мурадын ачыкъ англатмагьа имканлыкъ бере.Сёз арада адамлар, оьзгелени тилинде аз ёлугъа буса да, оьзлер кёп айтагъан сёзлени яда бир-бир сёзлени бираз алышынгъан къайдаларын ва башгъа тил аламатланы къолламагъа бола: элеке-селеке, ачгючюк, азгине, гьай аман я, бакъ бугъар, гьара бара, ачкъарын бет, солпукъулакъ, лепбей, игъвал ва ш.б. Лакъыр этегенде англавлагьа масхара, мысгъылчакъ, иришхат ренк бермек учун, тынглавчуну кюлетмек, айтылагъан затгъа бек тергевлю этмек учун къолланагъан бир табун сёзлер де яшавлукъ лексикагъа гире: Дагъы,не этип боласан дагъы сен, уланпав? (А.С.) Дагъы, къалмагъын алай, сиз чи бек уллу игитлик гёрсетип гелгенсиз! (А.С.) Ва уьюнг йыгъылмагъыр, эки гёзюнгню дёрт этип къарамаймы эди? (М.А.)

2. Илму стиль. Бу стилде терминлер кёп къоллана. Аслу гьалда, биргине -бир, мекенли маънасы тюгюл болмайгъаны саялы, илму стилде терминлени къолламагъа бек онгайлы бола. Илму англавлар эки - уьч затгъа ёралмайгъан кюйде, дуп - дурус айтылма тюше, англашылма да герек. Масала, тил ил-муда шулай терминлер ёлугъа: тамур, тюп, бувун, сингармонизм, ургъу, белгилевюч, толумлукъ, гьал, фонетика, морфология, синтаксис ва ш.б. Масала, техника булан таныш болагъанда шулай терминлеге къаршылашасан: автомат, автол, автопарк, ампер, аппарат, зенитка, контейнер, макет, монтаж, контакт ва ш.б.

Илму стилни англамагъа къыйын бола, шо саялы огъар гиреген терминлени тарыкълы болагъанларын къаст этип уьйренмеге тюше.

1. Ишлик стиль. Тюрлю-тюрлю пачалыкъ идараларда, судларда, прокуратураларда, адвокатураларда кагъызланы тили ишлик стиль санала. Шолай документлерде, законларда ва закон актларда, масала, судланы къарарларында, протоколларында ёлугъагъан хас терминлер кёп къоллана. Законда ва башгъа закон актларда чалдырыш яда терс маъна англашылмагъа ярамайгъаны саялы, оларда бир мекенли муратны англатагъан сёзлер, демек, аслу гьалда хас терминлер, къолланмагъа герек. Муна шо саялы ишлик стилде закон, къарар, статья, параграф, жавап, жазалав, туснакъ, такьсырламакъ, тутмакъ, тё'летмек, борчлу этмек, протокол, магьрюм этмек, ихтияр бермек ва ш.б. сёзлер ва сёз тагьымлар кёп къаршылаша.

2. Публицистика стиль. Бу стилге аслу гьалда газетлени ва тюрлю-тюрлю жамият-политика журналланы тили гире. Халкъгъа яхшы англашылагъан болсун учун, шолардагьы макъалаларда хас илму терминлерден лап къолланмаса ярамайгьанлары, эшитиле - языла туруп, адамлар мекенли уьйренгенлери тюгюл ёлукъмай: колхоз, ферма, социализм, силос, сайлавлар, ярыш, председатель, профсоюз, член, директор, дыгъар, доклад, гелим, чыгъыш, ижара ва ш.б.

3. Чеберлик стиль. Оьзге стиллени арасында бу стиль адабият тилни инг де таза сакълайгъаны санала. Бу стилге чебер китапланы тили, шолардан да янгыз язывчуланы тили гире. Шону шулай англатмагъа бола. Язывчуну тили де, ол язгьан китапны тили де бир затлар тюгюл. Язывчуну оьзюню тили жавгьар йимик тап-таза болмагьа тюше. Асарларында буса ол игитлерин гьар ягъындан суратлай туруп, оланы тилин де, ойлашагъан кююн де келпетлемеге ва шо заманда олагьа хас, тек я чебер тилге, я язывчуну оьзюню хас сёзлюк запасына гирмейген сёзлени ва сёз тагьымланы къолламагъа ярай. Шолар чеберлик стилден тышда къала: "Яхари, сен чи уллу къанчыкъ экенсен! - деп кюстюндю Алпият. Огьо-гьой! Айбаланы чекеленип гетгени! "Воллагь, къанчыкъ да сенсен, къурумсакъ да сенсен, къагьба да сенсен! Сени урлугъунг да дюр! Тухум-къачарынг да дюр!" - деп акъырып йиберди ол". (И.К.)

Диалект сёзлени иши буса бираз башгъа. Озокъда, олар да чебер стилге гирмей, амма кёп къоллана туруп, халкъ уьйренип, оланы бирлери адабият тилге гирмеге ва шоллукъда чебер стилде къолланагъан болмагьа ярай. Масала, гьайдакъ ва тавтюп диалект-лерден алынгъан инек сёзню талигьи шолай. Сыйыр, сыйыр гезив деп айтма ярайгъан йимик, инек, инек гезив деме де ярай. Сёз еринде эсгерсек, бир-бир тюрк тиллерде, масала азербайжан тилде, инек деп къоллана.

Сёйлевчю янгыз бир затны атын айтып яда о не экенни англатып къоймай, шо затгъа, ону ишине-гьаракатына оьзю нечик къарайгьанны да билдире, демек ушатагьанын - ушатмайгьанын, мысгъыллайгъанын, иришхат этегенин, кем гёрегенин, масхара санайгъанын, аявлайгьанын - асырайгъанын англата. Шо да сёзлени этилген, къоллайгъан къайдаларындан гьасил бола. Масала, къызгъанч - къарым - къыпты сёзлени маъналары уллудан алгъанда бир йимик буса да, ренклери башгъа-башгъа. Къарым бек къызгъанчлыкъны англата буса, къыпты гьатдан озуп къызгъанч экенни англата. Муна шо гёзден къарагъанда, сёйлевчю айтагъан затына не тюрлю ренк берегенни гьисапгъа алгъанда, сёзлени бир тайпасы маъна ренксиз бола. Шо саялы олар хас болуп бир стилге де гирмей, орталыкъда токътай. Амма оланы къайсы стилде де къолламагъа ярай. Шолай сёзлеге нейтральный лексика деп айтыла. Шолай сёзлер тилни кюрчюсю, аслу къатлаву санала, оларсыз тил толу болмай. Оьрде эсгерилген уьч де сёзню шолай ы - къызгъанч.

Тюрлю-тюрлю стиллени къоллав сёз танглавгъа байлавлу. Шо ишде маънадашлар уллу роль ойнай. Гьатта маънадаш тапкъырдагъы сёзлени гьариси бир башгъа стилде яда лап ювукълары бары да бир стилде къолланмагъа ярай. Масала къаркъара - япу - гелем -периште - кюц-чарх— бой - парпача маънадашлардан къаркъара ва бой нейтральный сёзлер саналса, къалгъанлары бары да яшавлукъ стилге гирежек.

Тил культурасы

Тил культурасы айтагъан затын мекенли кюйде англатмагъа бажармакъ, тюз ва таъсирли сёйлеп билмек демекдир. Шолай сёйлеп билмек учун адабият тилни токъташгъан языв ва сёйлев къайдаларын, нормаларын тайышывсуз кюйде сакъламагъа тюше. Шо къайдалар, нормалар чебер адабиятны яратагъанланы, театрны, кинону, радиону, телевидениени чалышывчуларыны сёйлейген кююне ва сёз къоллавну, грамматиканы токъташгъан аслу къайдаларына асаслана. Маънаны дурус англатып къойгъан булан болмай, ону лап таъсирли кюйде айтып бажармагъа тюше. Бу ерде, озокъда, тарыкълы болгъанда маънадаш тапкъырдагъы сёзлени инг де герегин, къыйышывлусун къоллап бажармакъны уллу агьамияты бар.

Сёзлени айтывда ёлугъагъан янгылышлар тилни фонетика законларын билмейгенликден, сонг да театрлардагьы спектакллени, радиодан, телевидениеден берилишлени тилине яхшы къулакъ асып тынгламайгъанлыкодан бола. Сёзлени айтывда гьали кёп къаршылашагъан янгылышлар, диалект хас башгъалыкъланы эсгермегенде, хоншу авазланы бири-бирине этеген таъсирине тергев бермей къоягъанлыкъдан бола. Масала, эртеннен, мунна, оммеш, яммаш, арттан дейгенни орнуна эртенден, мунда, онбеш, янбаш, артдан деп айтылып къала, шо да къулакъгъа бир тамаша четим тие, сёйлейген гиши таза къумукъ тюгюлдюр, бизин тилни янгы уьйрене турагъан башгъа миллетлидир деп эсинге геле.

Сёзлени тийишли еринде къолламайгъанлыкъдан болагъан янгылышлар да кёп къаршылаша. Масала, Универмагда халилер сатыладейгенни орнуна Универмагда халилер бериледеп айтылып гете. Халилер, озокъда, берилмей, сатыла. Бу йыл юртхозяйство институтну битген къыз колхозгъа агроном болуп гелген, - деген жумлада булай къарагъанда гьар сёз оьзюню еринде йимик гёрюне буса да, шонда янгылыш йиберилген: институтну битип болмай, битдирип бола. Охуп битген деме ярар, амма институтну битген-демеге ярамас. Биревлер, масала, бетинде мини бор-дейгенни орнуна бетинде минги бар-р,еп янгылыш къоллайлар. Арт вакътилерде рус тилни таъсири булан бир ошавсуз сёз тагъым яйылып бара: эрге баргъан дейген ерде эрге чыкъгъан деп къоллайлар. Санавлагьа -ав,-эв суффикс къошулуп этилген сёзлер адамланы англата: бир - бирев, уьч - уьчев, он - онав, алты - алтав. Шо саялы оланы адамлардан къайры затны гьакъында айтагъанда къолламагъа ярамай, амма къоллайгъанлар бола: Уллу орамны бизге таба ягъында алаша уьйлер, биревю ягъында бийик тал тереклер. Биревю ягъында тюз тюгюл, бириси ягъында болмагьа тюше. Гьакъында сёз де гьар заман оьз еринде къолланмай. Къумукъланы тарихи гьакъында сёйлейик ("Ленин ёлундан") деген жумланы алайыкъ. Тюз кюйде ойлашсакъ, шону маънасы тарихни оьзюн ачыкъ этип алгъанда нечик болгъан, яхшымы-яманмы, тюзмю-тюгюлмю, инамлымы - инамсызмы деген зат бола. Шо жумланы, таза къумукъча этип айтсакъ, о шулай тизилмеге герек: Къумукъланы тарихинден сёйлейик. Оьз деген сёзню къоллавну да ёрукълашдырмагъа герек. Гьали биз газетлерде, журналларда, гьатта чебер китапларда, масала, Язывчу оьз яшавун къысгъача англатды ("Ленин ёлундан") яда Уста Агьмат оьз касбусун бек сюе. (М.А.) - деп язабыз. Шу эки де жумлада оьз сёзню къолламагъа тарыкъ тюгюл, неге десе язывчуну кимни яшавун англатгъаны, касбу да кимники экени шосуз да англашылып тура. Бу да бизге рус тилни таъсири булан гелген янгылыш. Масала, русча мастер Ахмед очень любит профессию - деп къоллап болмай, о не профессия экени ва кимники экени англашылмай къала, шо саялы да ону алдына свою деген сёзню къошалар. Бизде буса оьз деген сёзню къошмагъа гьажатлыкъ ёкъ, неге тюгюл касбу кимники экени шо сёзге къошулгъан - сун къошумчадан англашылып тура: касбусун.

Тилни сёз тюрлендирив ва сёз къурашдырыв къайдаларын билмейгенликден болагъан янгылышлар да аз ёлукъмай. Масала, биревлерИтау Москвадан къайтгъанын бугюн тюгюл эшитмедик - деп айталар. Атай ва къайтгъанын сёзлени аралыгъы тюз гёрсетилмегени артдагъы сёзню - ин мюлк къошумчасы бардан билинип тура, шо къошумчалы сёз оьзю байлангъан сёз тюшюм гелишде болмакъны талап эте, Атай деген сёз буса шо гелишде --ны къошумчасыз къолланмагъа болмай: Атайны Москвадан къайтгъанын бугюн тюгюл эшитмедик - болмагьа герек эди. Шолай башгъа жумлада Атай деген сёз гелиш къошумчасыз къолланмагъа да ярай, тек шо заманда къайтгъанын сёзде мюлк къошумчаны орнуна гелиш къошумча -ны къолланмагъа герек: Атай Москвадан къайтгъанны бугюн тюгюл эшитмедик.

Санавлар ва затны азын-кёбюн англатагъан сёзлер булан гелген атлыкълар теклик санавда болмагьа тюше: эки китап, беш алма, кёп адам. Амма шо къайда бузулагъан гезиклер аз ёлукъмай: Экиде пачалыкъланы (пачалыкъ болмагьа герек эди) арасындагьы дыгъар (радиодан берилиш) Эндирейде болгъан шо шатлыкъ жыйында къырдан гелген он-он беш къонакълар (къонакъ болмагъа герек эди) да бар эди. ("Ленин ёлундан".)

Сёз къурашдырывда йиберилеген янгылышланы айрыча эсгермеге тюше. Йырчы Къазакъ сёз къурашдырывну уллу устасы болгъан, ону яратывчулугъу булан таныш гьар кимге о беп-белгили:

Чабувуллар алды къылычлы...

Бизин сагъа яманлагъан къызмеди?

Къыз улангъа къулакъ асмакъ парзмеди?..

Тюшгенибиз Акъташавухну оьзю эди...

Къайтгъаныбыз къар таймагъан яз эди...

Сёз къурашдырывгъа гьаман тергев бере болмагъан буса, Йырчы Къазакъ шонча-шолай уста язмагъа бажармас эди. Биз буса сёйлейгенде, гьатта язагъанда, сёзлени тюз тиркешдиривге, ерли-еринде къоллавгъа бир-бирде тергев бермей къоябыз. Шулай мисаллар гелтирейик. Янгы аптекден чыкъгъаны булан Атав армиядан къайтып гелеген къурдашына урунуп къала - деген жумланы алайыкъ. Шу жумланы эки тюрлю кюйде англамагъа бола: 1) Атав аптекден янгы чыкъгъан, 2) Атав янгы аптекден чыкъгъан. Эгер Атав янгы аптекден чыкъгъанны англатмагъа сюе бусакъ, жумла тюз къурулгъан, Атав аптекден янгы чыгъып тура болгъанны айта бусакъ, янгылыш къурулгъан. Шо заманда онда бир-бир сёзлени ерлерин алышдырмагъа тюше эди: Аптекден янгы чыкъгъаны булан Атав армиядан къайтып гелеген къурдашына урунуп къала.

Янгыз сёзню къоллавда да шолай чалдырышлыкълар кёп къаршылаша. Шулай мисаллар алайыкъ: Ол орунча янгыз адамланы гьакъында айтылагъанда къоллана. Муну нечик англамагъа герек? Ол орунча янгыз адамланы гьакъында айтылагъанда къоллана деп де, Ол орунча адамланы гьакъында айтылагъанда тюгюл къолланмай деп де англамагъа бола. Сёйлевчю шо эки де жумланы не мурадын англатмагъа сюегенине къарап къурмагъа герек эди. Эгер биринчи муратны англата буса, демек янгыз, бойдакъ адамланы гьакъында айтыла буса, жумла тюз къурулгъан, экинчи муратны англата буса, ону аз-маз алышдырмагъа герек эди: Ол орунча янгыз бир адамланы гьакъында айтылагъанда къоллана.

Тил культурасын оьсдюрмек, ону тазалыгъын сакъламакъ янгыз бир алимлени, язывчуланы борчу болуп къалмай, о - бютюн халкъны борчу ва халкъны умуми культурасыны оьсювю булан туврадан -тувра байлавлу. Тил культурасы тёбен даражадагъы гишини оьр культуралы деп санамагъа къыйын.

Сёз тюрлендирив. Сёз тюрлендиреген къошумчалар

Грамматиканы уьйренмеге гиришгинче, адатлы гьалда, сёзню тизими ва этилеген кюйлери булан таныш болмагъа тюше.

Сёзлени герти маънасы жумлаларда къоллангъанда билине, гьар-бир жумлада буса сёзлер маъна ва къалип якъдан бири-бирине байланып геле. Шо байлав бир табун сёзлени оьзлени къалиплерин алышдырма, яни тюрленмё борчлу эте, шолай сёзлер де хас къошумчаланы кёмеги булан алышына. Муна шолай, сёзлени маъналарын бузмай, янгыз къалиплерин алышдырагъан къошумчалагъа сёз тюрлендиреген къошумчалар деп айтыла. Къумукъ тилде олар дёрт тюрлю бола: гелиш къошумчалар, мюлк къошумчалар, бет къошумчалар, кёплюк къошумчалар. Масала, Институтну библиотекасындан китаплар алдым жумладагъы бары да сёзлени къошумчалары бар: биринчи сёздеги -ну - гелиш къошумча, экинчисиндеги-сы - мюлк къошумча, уьчюнчюсюндеги-лар - кёплюк къошумча, дёртюнчюсюндеги -м - бет къошумча.

Оьзюню къолланагъан кююне гёре гьар-бир сёзню бир де, бир нече де сёз тюрлендиреген къошумчасы болмагъа ярай. Масала, уьстдеги жумладагъы библиотекасындан сёзню сёз тюрлендиреген къошумчалары эки бар: -сы -мюлк къошумча, -ндан - чыгъым гелишни къошумчасы.

Уьстде эсгерилген дёрт де сёзню сёз тюрлендиреген къошум-чаларын тайдырсакъ, оланы тюплери къала: институт, библиотека, китап, ал .

Шолай, сёзлени сёз тюрлендиреген къошумчалары тайгъанда къалагъан бёлюклерине тюплер деп айтыла.

Сёз этив. Сёз этеген къошумчалар

Сёз тюрлендиреген къошумчалар сёзлени маъналарын алыш-дырмай, янгыз къалиплерин алышдырып къоя буса, къошумчаланы башгъа бир тайпасы сёзлени маъналарын алышдыра, бар сёзлеге къошулуп, олардан янгы сёзлер эте. Масала, къой, бав, гьав сёзлеге -чу къошумча, аш, яш, баш сёзлеге -лыкъ къошумча къошулуп, къойчу, бавчу, гьавчу, ашлыкъ, яшлыкъ, башлыкъ деген янгы сёзлер этилген.

Бир-бир сёзлеге сёз этеген къошумчалар бир нече къошулмагъа бола. Масала, бав деген сёзге -чу ва -лукъ къошумчалар къошулмагъа ярай: бав - бавчу - бавчулукъ - бавлукъ. Башгъа-башгъа сёзлер саналса да, шо дёрт де сёзню аслусунда бир маъна, бир сёз бар: бав. Муна шолай, этилген сёзлени кюрчюсюне салынгъан, оланы умуми маънасын англатагъан аслу сёзге тамур деп айтыла. Тюплеге къошулуп, янгы маъналы сёзлер этеген къошумчалагъа сёз этеген къошумчалар деп айтыла.

Сёз этеген къошумчасы бар тюпге этилген тюп деп айтыла. Масала, савлукъ, ашлыкъ, къойчу, этикчи - этилген тюплер.

Сёз этеген къошумчасы ёкъ тюпге этилмеген тюп деп айтыла. Масала, алма, яш, бав, уьй - этилмеген тюплер. Этилмеген тюплер тамурлагьа тенг геле. Оьрде эсгерилген дёрт де сёз этилмеген тюплер де дюр, тамурлар да дюр.

Сёз этеген къошумчалар тилде кёп бар. Гьар сёз гесимни оьзюне хас сёз этеген къошумчалары бола. Оланы гьакъында айры-айры кюйде шо сёз гесимлени гечегенде айтылажакъ.

Бир-бир сёз тюрлендиреген къошумчалар'янгы сёзлер этмек учун къолланагъан кюйлер де бола. Масала, -лар, -лер къошумча къызыл, акъ деген сыпатлыкълагъа къошулгъанда янгы сёзлер эте: къызыл (тюс) -къызыллар (адамлар, асгер), акъ (тюс) - акълар (адамлар, асгер).

Тарихи гёзден къарагъанда бир заманларда этилген тюп саналагьан бир-бир сёзлер, бара-бара тамуру да, къошумчасы да бек тыгъыс биригип, айырып болмасдай болуп къала. Масала, авлакъ, къонакъ деген сёзлер шолай. Авлакъны тамуру -ав. Шо сёзню башлапгьы маънасы -ав этеген ер деген зат. Къонакъны тамуру къон, къошумчасы -акъ. Гьали биз шо эки де сёзню этилмеген тюплер, демек, тамурлар санайбыз, гьакъыкъатда буса олар - этилген тюплер.

Девюрлер гетип, бир-бир сёзлени тамурлары да, къошумчалары да онча да бек сыгъышып, биригип къала чы, сонг оланы я тамурун, я къошумчасын табып да болмайсан. Масала, чыракъ сёзню аслусу чыра (къарангыда лавуллайгъанда йимик гёрюнеген агъач гесек) экенге нагагь гиши де шекленме де шекленмежек.

Муна шулай къошумчаланы кёмеги булан янгы сёзлер этилеген къайдагъа морфология къайдасы деп айтыла.

Тилде янгы сёзлер синтаксис къайдасы булан да, демек, сёзлени экисин къурашдырып да этилмеге бола. Шолай сёз этивню де тюрлю-тюрлю кюйлери бар.

1. Эки тамур къошулуп этиле. Эки де сёзню толу маъналары бола. Оланы биринчиси бир заманларда экинчисин белгилеп геле болгъан, сонг экиси де къошулуп, бир маъна англатагъан болуп къалгъан: белбав, бошкъап (бошгъап), къолбав, телбав.

2. Эки тамур къошулуп этиле, экисини де айры-айры маъналары да бола, тек оланы биринчиси экинчисине белгилевюч болуп гелмей, экиси де тенг ихтиярлы сёзлер бола. Шо саялы оланы ерлерин алышдыргъан булан маъналары алышынмай. Бирикгенде шо эки де сёз яда оьзлер англатагъан затны кёплюгюн, яда айры-айры эки маъна кюйде къалагъанлыгъын англата: къатын-къыз, тав-таш, бав-бахча дегенде эсгерилеген затланы кёплюгю англашыла [къатынлар ва къызлар, тавлар ва ташлар, бавлар ва бахчалср), эр-къатын, агъа-ини, сатыв-алыв дегенде буса янгыз эки предметни, кёбюсю гьалда жут предметлени, гьакъында сёйленегени англашыла.

3. Янгы сёз эки тамур къошулуп этиле, тек оланы биринчисиники тюгюл айры маънасы болмай. О айры къолланып да бола. Экинчи тамур буса, маънасыз экени саялы, айры къолланып болмай. Масала, аз-маз, яш-юш, саякъ-суякъ сёзлени экинчи бёлюклерини (маз, юш, суякъ) маъналары ёкъ, шо саялы олар айры къолланып да болмай.

4. Эки тамур къошулуп сёз этиле, амма шо тамурланы бирисини де маънасы болмай ва шо саялы да олар айры-айры бир де къолланмай. Эки де тамур бири-бирине тагьылып гелгенде буса олар толу маъна англата. Масала, гьапур-чупур дегенде, я гьапурну, я чупурну айры маъналары ёкъ. Дам-дагъыр, шырт-мырт сёзлер де шолай.

1. Бир-бир сёзлер (сыпатлыкълар) баш бувунуна п аваз къошулуп яда баш бувунуну артындагъы тутукъ аваз п булан алышынып, сонг шо янгыргъан бувунну оьзюн савлай шо сёзге такъмакъ булан этиле: боп-бош (ш аваз п булан алышынгъан), къып-къызыл (з аваз п булан алышынгъан), яп-яшыл, сап-сари (бу эки де сёзде оланы биринчи бувунларына п аваз къошулгъан).

2. Бир тил гесим тюрлю-тюрлю себеплеге гёре башгъа тил сесимге айланып къалагъан кюйлер де сёз этивню бир къайдасы санала. Масала, сютеген (сют этеген) сёз башлап от деген сёз булан къоллана болгъан, сют этеген от (сыкъса, гертилей де, сют йимик акъ суву чыгъа). Шу сёз тагъымдасютеген - сыпат ишлик. Янгыз къоллангъанда о тюшген атлыкъны (отну) борчун да, хасиятларын да оьзюню уьстюне алып, атлыкъгъа айланып къалгъан. Къычыткъан да къычытагъан от сёз тагъым болуп къоллана болгъан. Янгыз къоллангъанда атлыкъгъа айланып къалгъан. Булай мисаллар тилде дагъы да бар.

Къумукъ тилде сёз этивню гьакъында айтагъанда рус тилден гелген къысгъартылгъан къошма сёзлени этилеген кюйлерин де къысгъача эсгерсек яхшы болур. Олар бир нече тюрлю.

1) Сёзлени биринчи бувунлары къошулуп этиле: колхоз, райком, завком. 2) Сёзлени баш авазлары (яда гьарплары) къошулуп этиле: РТС (ремонт-техника станция), ///((центральный комитет). 3) Биринчи сёзню гесеги, экинчи сёз буса савлай алынып этиле: педучилище, агитпункт. 4) Биринчи сёзню гесеги, къалгъан сёзлени буса баш авазлары (яда гьарплары) алынып этиле: районо, райпо в.б.

Орфоэпия (тюз сёйлев)

Орфоэпия тюз сёйлев деген зат, грек тилден гелген сёз (грекче орфос - тюз, эпос - сёйлев деген зат). Башгъа сёзлер булан айтгъанда, орфоэпия сёйлев тилни къайдаларыны жамы деген зат бола.

Тюз сёйлев нормалары тилни авазларыны тюрлю-тюрлю шартларда бири-бирине этеген таъсири, шону натижасында болагъан алы-шынывлар булан тыгъыс байлавлу. Авазланы, айрокъда тутукъланы, бири-бирине этеген таъсири, шону натижасында да алышыныву бир табун сёзлерде белгили шартларда онча да гючлю бола чы, янаша авазланы экиси де бюс-бютюнлей алышынып, орнуна башгъа авазлар гелип къала. Масала, жан ва бар сёзлени къошуп айтгъанда башлап биринчи сёзню ахырындагьы сонорный н авазны алгъа багъып этген таъсири булан экинчи сёзню башындагъы б тутукъ сонорный м авазгъа айлана - жанмар, сонг м авазны артгъа багъып этген таъсири булан н тутукъ м авазгъа айланып къала - жаммар. Шулайлыкъда, башлапгъы янаша н ва б авазланы орнуна янгы авазлар м ва м гелип къала. Биревлер чи шо ерде эки тутукъну да къолламай, бир м авазны бираз созуп йимик айтып къоя.

Языв тилники йимик, сёйлев тилни де токъташгъан къайдалары болмаса, адабият тилни бир нормагъа салмагьа, бары да халкъ ачыкъ англайгъан этмеге бек къыйын болур эди.

Бирлери гьали де бютюнлей токъташып битмесе де, белгили сёйлев къайдалары къумукъ тилники де бар. Шоланы аслуларыны уьстюнде токътайыкъ.

1. Тилорта чартлавукъ тутукълар к, г тиларты созукъ авазлар булан къолланмай демеге ярай. Я языв, я сёйлев тилде олар ы созукъ булан бирче бир де къаршы гелмей, къалгъан тиларты созукълар а, о, у булан аз-маз буса да ёлугъа. Шо заманда язывда а, о, у язылса да, сёйлейгенде олар алгъа тартылып, орнунда аь, оь, уь эшитиле, шолай айтылма да айтыла. Шолай сёзлер кёп ёкъ, оьзлер де, аслу гьалда, башгъа тиллерден гелген сёзлер: каьп (кяп), каьнт (кянт), каьр (кяр), инкаьр (инкяр), каьпир (кяпир), каьв (кяв), каьрас (кярас), каьма, (кяма), каьсбу (кясбу), гаьвур (гявур), гаьлгиш (гямиш), коькаьн (кёкян), куьлай (кюлай), куькаьй (кюкяй) в.б.

2. Эки эринли чартлавукъ б тутукъ эки созукъну да яда созукъну да янгыравукъ тутукъну да арасында гелсе, чартлавукълугъун тас эте, эринлер бек къысылмай айтыла, эринли-тишли в авазгъа ошашлы болуп къала: арва, къавакъ, чава, хава, явукъ, саван в.б.

Б аваз къошма сёзлерде экинчи тамурну башында гелгенде эки созукъну яда созукъну да, янгыравукъ тутукъну да арасында къаршы гелсе де, эринли-тишли ишылавуч в авазгъа ошашлы тутукъгъа айланып битмей. Себеби де шолай сёзлерде б аваз сёзню башында гелгенде йимик къабул этилинегенликдир: белбав, къолбав, кюлбай, тилбирлик, телбавлар в.б.

1. Я языв, я сёйлев тилде б, д, г, гь авазлар (гьарплар да) бир заманда да сёзню ахырында къолланмай. Бир-биревлер къагъ деп (масала, къагъ болуп къалдым) айта буса да, адабият тилде шо сёзню къагьы деп язмагъа да, айтмагъа да тюше.

2. Сёзлени ахырында к,къ,п сангыравукъ тутукълар гелсе, шоланы тувра алдында да созукъ авазлар бар буса, шо сёзлеге созукъ аваз булан башланагъан къошумча къошулгъанда к, къ, п авазлар оьзлени янгыравукъ жутларына, демек г, гь, 6 тутукълагъа, айланып къала, шо кюйде языла ва айтыла: этек - этеги, челек - челеги, къуллукъ -къуллугъум, къалыкъ - къалыгъынг, къап - къабында, талап -талабын в.б.

Чакъ гесек къошулуп этилген сёзлерде сангыравукъ ч тутукъну таъсири булан къ аваз созукъланы алдында алышынмай айтылагъан гезиклени тилни нормасы санамагьа тюшмей. Масала, нечакъы, ончакъы, барчакъы деп къолланып гете буса да, адабият тилни нормасы нечагьы, ончагъы, барчагы болмагъа герек.

5. Кёмекчи ишлик эди айры языла буса да, сёйлейгенде алдындагьы сёзге къошулуп къала. Шолай гезиклерде тюрлю-тюрлю орфоэпия къайдалар тувула.

1)Алдындагьы сёз тутукъ авазгъа бите буса, эди шогъар къошулуп айтылып къала, сёзлерде бир алышыныв да тувмай: алыр - эди -алыреди, ашай - эди - ашаеди, Агьмат - эди - Агьматеди, терек - эди - терегеди.

2)Алдындагъы сёз э созукъгъа бите буса, эди шогъар къошулгъанда эки э аваз бирче гелип, биригип, бир узун э авазгъа айланып къала, ургъу да шо авазгъа тюше: геле - эди - гелёди, тюше - эди - тюшёди, оьте - эди - оьтёди, сюре - эди - сюрёди.

Э авазны бираз созулуп айтылагъаны сёйлевде онча билинмей къала.

3)Алдындагъы сёз и, ы, у, уь, а созукълагъа бите буса, эди къошулгъанда шо авазлар тюшюп къала, текэ аваз бираз узун йимик айтыла, ургъу да ону уьстюне тюше: ишчи эди - ишчёди, яхшы эди -яхшёди, тюлкю эди-тюлкёди, уллу эди - уллёди, бара эди -барёди.

Бир-бир ерлерде ишчиди, тюлкюдю, уллуду, барады деп

къолланса да, шолар адабият тилни нормалары саналмай.

Кёмекчи ишлик эди-Ht/алдындагьы сёзге къошмай къоллайгъанлар да ёлугъа. Къумукъ тилде о, оь созукълар сёзню башында да, биринчи бувунуну ичинде де тюгюл къолланмайгъаны саялы, эди къошулагъан сёзлени ахырында олар ёлукъмай.

6. Модальный сёз экен де айры языла буса да, сёйлейгенде алдындагьы сёзге къошулуп къала. Шолай гезиклерде эки де сёзню къошулгъан еринде тюрлю-тюрлю аваз алышыиывлар бола.

1. Тутукъ авазгъа битеген сёзге къошулгъанда я оьзю экен, я алдындагьы сёз алышынмай, эки де сёз иннемей бирче айтылып къала: яш экен - яшекен, бав экен - бавэкен, тюз экен - тюзекен. Ургъу аслу сёзде башлап бар еринде къала.

2. Алдындагьы сёз э созукъгъа бите буса, экен къошулгъанда эки э аваз биригип, бираз узун э авазгъа айланып къала, ургъу да шо авазгъа тюше: геле экен - гелёкен, оьте экен - оьтекён, юзе экен - юзёкен.

3) и, ы, уь, у созукълагъа битеген сёзлеге къошулгъанда экенни
башындагъы э аваз тюшюп къала, ургъу да эки де сёзню арт бувунларына тюше: гелдими - экен - гелдимикен, къалдымы -экен - къалдымыкён, гёрдюмю - экен - гёрдюм'юкён, къойдуму - экен - къойдумукён.

4) Алдындагьы сёз а созукъгъа бите буса, экен къошулгъанда ону шо авазы тюшюп къала, ургъу да экенни баш авазында бола: алма-экен - алмёкен, къара - экен-къарёкен, таба-экен - табёкен.

Экен - ни алдындагьы сёзге къошмай къоллайгъанлар да ёлугъа.

7. -Мы, -ми, -му, -мю сорав къошумчаланы айтылышына айрыча тергез бермеге тюше. Сёйлейгенде биревлер шоланы,,. янгыз –му къалибин къоллап къоя. Шо тюз тюгюл. Шоланы къайсын къолламагъа
тюшегени олар къошулагъан сёзлени арт бувунуна къарап бола.

1. Шо бувун эринсиз инче созукъгъа бите буса, -ми айтыла: гелдингми? билдингми? сарими?

2. Шо бувун эринсиз къалын созукъгъа бите буса, -мы айтыла: боламы? къалдымы? арбамы?

3. Шо бувун эринли инче созукъгъа бите буса, -мю айтыла: бёлдюмю? гюзгюмю? кюлкюлюмю?

4. Шо бувун эринли къалын созукъгъа бите буса, -му айтыла: къозуму? къуллукъму? тузму?

1. -Жакъ, -жек къошумчаны къоллавда да оьрде эсгерилген йимик янгылыш къаршылаша, биревлер -жек-ни орнуна да бары да ерде жакъ-ны къоллап къоялар. Шо да тюз тюгюл. Алдындагьы сёзню арт бувунунда, эринли - эринсиз экенине де къарамайлы, инче созукъ буса, -жек-ни, къалын созукъ буса, -жакъ-ны къолламагъа тюше: ишлежек, юрюжек, гёрежек, къуружакъ, баражакъ, тарыжакъ.

2. Сонорный авазлар тавуш якъдан оьзге тутукълардан эсе гючлю бола. Олар созукъланы да, тутукъланы да орталыгъында деп саналмагьа ярай. Шо саялы оланы, айрокъда, м, н, нг авазланы, хоншу тутукълагъа этеген таъсири гючлю бола.

1. М, н, нг авазлар булан битеген сёзлеге д булан башланагъан къошумча къошулса, шо д аваз н йимик айтыла: къазанда - къазанна, биченден - биченнен, башынгда - башынгна, этегинг - де -этегингне, саламдан - саламнан, элимдеги - элимнеги.

2. Н авазгъа битеген сёзге башында б тутугъу булангъы сёз къошулгъанда бир башлап н авазны алгъа багъып этеген таъсири булан 6 оьзюню эки эринли жуту м авазгъа айлана, сонг м авазны артгъа багъып этеген таъсири булан н аваз да м авазгъа айлана: гюн бар - гюнмар - гюммар, он беш - онмеш - оммеш, улан -болсун - уланмолсун - уламмолсун. Шолай сёзлерде янаша гелген эки м аваз бир узун м йимик айтыла.

1. Н авазгъа битеген сёзге м булан башланагъан къошумчалар къошулгъанда н аваз м авазгъа айланып къала: ян - май - яммай, тын - макъ - тыммакъ, сююн - мек - сююммек.

2. М булан битеген сёзге б булан башланагъан сёз къошулгъанда б аваз м авазгъа айланып къала: салам - бар - саламмар, агъам -биле - агъаммиле, оьктем - бол - оьктеммол. Шолай сёзлерде эки де м къошулуп, бираз узун бир м йимик эшитиле.

5) Б булан башланагъан сёзлер нг булан битеген сёзлеге къошулгъанда б аваз м авазгъа айланып къала: агъанг - бар - агъангмар, ининг - болсун - инингмолсун, ишинг - битсин -ишингмитсин.

1. Н булан битеген сёзлеге гь, г булан башланагъан къошумчалар къошулгъанда, н ва гь авазлар биригип, тиларты нг авазгъа, н ва г авазлар биригип де тилалды нг авазгъа айлана: алгьан - гъа -алгъанга, талгъан - гъа - талгъанга, билген - ге - билгенге, сёйлеген - ге - сёйлегенге.

2. -Гъ, -г булан башланагъан къошумчалар м авазгъа битеген сёзлеге къошулса, гъ тиларты нг авазгъа, г де тилалды нг авазгъа айланып къала: орам - гъа - орамнга, къалам - гъа - къаламнга, билим - ге - билимнге, гелим - ге - гелимнге.

3. Н авазны оьзге авазлагьа этеген таъсири бу орунчаны гелишлеге гёре тюрлендирегенде де билине. Н аваз ёкъгъа баш ва багъым гелишлерде шо сёзню башында б аваз къоллана: бу, бугъар. Къалгъан гелишлерде буса, сонгъу бувунларда н аваз гелгенде, сёзню башындагъы б аваз м авазгъа айланып къала: муну, мунна, муннан.

4. Н авазгъа битеген сёзге л аваз булан башланагъан къошумча къошулгъанда н аваз л йимик эшитилеген болуп къала: баргъан -лар - баргъаллар, сорагъан - лар - сорагъаллар, тизген - лер -тизгеллер, оьзен-лер - оьзеллер.

1. Д аваз булан башланагъан къошумча сангырав тутукъгъа битеген сёзлеге къошулгъанда шо д аваз т йимик эшитиле: ат - дан - аттан, юрт - да - юртта, якъ - да - якъта, такъ - ды - такъты.

2. Сангырав тутукъгъа битеген сёзлеге къошулгъанда гъ,г булан башланагъан къошумчаланы шо авазлары къ,к йимик эшитиле: тобукъ -гъа - тобукъкъа, ёрукъ-гъа - ёрукъкъа, беклик - ге - бекликке, эркеклик-ге - эркекликке.

Шолай бирче гелген эки де къ ва эки де к авазлар биригип, бир къ ва бир к авазлар йимик эшитилмеге бола.

12. Рус тилден гелген сёзлени онда айтылагъан кююн сакъласа
яхшы болур. Рус тилде ургьуну уллу агьамияты бар экенге, ону тюз
къоллама къаст этмеге герек.

Къумукъ тилде бир заманда да йымышакъ л аваз тиларты созукълар булан къолланмай, рус тилден гелген сёзлерде буса шолай гезиклер ёлугъа. Шолай сёзлени тюз айтып бажармагьа, л авазны рус тилде йимик йымышакълыгъын сакъламагъа герек бола. Масала, тольну, рольгъа, рульда, большевик, Го голь гъа деп айтмагъа герек.

1. Т авазгъа битеген сёзлеге л аваз булан башланагъан къошумча къошулгъанда шо т аваз тамакъ къысылып айтылагъан чартлавукъ ъ йимик эшитиле: от - лукъ - оълукъ, ат - лы - аълы, ит - лер - иълер, бет - лер - беълер. Эгер шолай сёзлерде т тутукъну алдында р аваз бар буса, т аваз кююнде къалыр: къартлар, юртлар, кертлер, зертлер (къарълар, юрълар, керълер, зерълер тюгюл).

2. Къ,к тутукълагьа битеген сёзлеге л аваз булан башланагъан къошумчалар къошулгъанда шо къ, к авазлар тамакъда къысылып айтылагъан чартлавукъ ъ йимик эшитиле: ёкъ - лукъ - ёълукъ, токъ -лукъ - тоълукъ, бек - лик - беълик, шек - лик- шеълик.

3. Т булан битеген сёзлеге м аваз булан башланагъан къошумча къошулгъанда т тутукъ тамакъда къысылып айтылагъан чартлавукъ ъ йимик эшитиле: нет (не-эт) - ме - неъме, эт - ме - эъме, гет - ме -геъме.

4. СТаваз тагъым сёзню ахырында яда ортасында гелсе, ондан сонг тутукъ аваз бар буса, шо аваз тагъымдагъы т айтылмай къала: къаст - къас, уьстге - уьсге, дост - дос. Эгер ст аваз тагъымдан сонг созукъ аваз къолланса, т тутукъ айтыла: тастар, къастым, уьстюнлюк.

5. Тс ва чс аваз тагьымлар эки ц аваз йимик эшитиле: ятса - яц-ца, батса - бацца, ачса - ацца, къачса - къацца.

6. Бир-бир ерлерде сёзню тамурунда -ув гесек бар буса, шо тамургъа гь булан башланагъан къошумча къошулгъанда шо гъ тутукъну орнуна в тутукъну къоллай: сув - гъа - сувва, ув - гъа -увва, був - гъан - бувван, тув - гъан - тувван, тек шу зат адабият орфоэпия къайдасы саналмай.

Санавлар яда бир затны азлыгъын - кёплюгюн англатагъан сёзлер булан къоллайгъан атлыкълар теклик санавда болмагьа тарыкъ. Бу къайда - бизин тилни закону. Амма рус тилни таъсири булан ондан гёчюрюлген макъалаларда, радио берилишлерде санавлар ва затны азлыгъын-кёплюгюн англатагъан сёзлер булан гелген атлыкълар кёплюк санавда къолланагъан гезиклер ёлугъа: Етти уьлкелени арасындагьы дыгъаргъа къоллар салынгъан (радио берилишден). Он бир къурумланы вакиллери ортакъчылыкъ этген (радио берилишден). Шулай къолламакъ тюз тюгюл. Рус тилде шо жумлаларда санавлардан сонг атлыкълар кёплюк санавда къоллана. Шолайлыкъ -рус тилни закону. О - башгъа къурулушу булангъы тил. Бизин тилге шо зат къыйышмай, шо саялы къулакъгъа да терс тие. Ойлашып къарагъыз дагъы, къумукъ да болуп, "Беш гишилер гелди", - деп яда "Бир нече сыйырлар сатылды", - деп айтмагъа ярамас чы!

Графика

Графика языв деген зат, грек тилден гелген сёз (грекче графо-язаман). Язывну аламатларына - гьарплагъа, язывда къолланагъан гьар тюрлю белгилеге, гьарплар булан авазланы аралыгъын англатагъан системагьа графика деп айтыла.

Язывда авазланы гьарплар булан англата. Авазланы эшитебиз, гьарпланы язабыз, гёребиз. Язывда къолланагъан гьарпланы белгили гезиги булан гелеген жыйымына алфавит (алипба) деп айтыла.

Юз йылланы боюнда Дагъыстанда арап алфавит (алипба), бара-бара ону булан янаша бираз енгиллешген, ерли тиллени хас авазларын язывда англатмагъа аз-маз буса да имканлыкъ береген ажам алфавит (алипба) къолланып гелген, тек шо алфавитлер (алипбалар) бизин тиллени хас. аваз башгъалыкъларын толу кюйде англатмагъа болмай болгъан. Шо саялы 1928 -нчи йылда Дагъыстанны халкълары Европада юрюлюп турагъан латин алфавитге (алипбагъа) гёчген. Амма совет девюрде чалт оьсюп гелеген милли тиллени алдына салынгъан талаплагьа о да толу кюйде жавап бермей болгъан. 1938-нчи йылда рус графикагъа кюрчюленген янгы алфавитге (алипбагъа) гёчмеге тюшген.

Къумукъ тилни гьалиги алфавитинде (алипбасында) 37 гьарп да, ъ, ь белгилер де бар. Тёбенде шолар алфавит (алипба) гезигинде атлары да булан бериле: Аа - а, Бб - бэ, Вв - вэ, Гг - гэ, Гъгь - гъа, Гьгь - гьа, Дд - дэ, Ее - е, Её - ё, Жж - жэ, Зз - зэ, Ии - и, Кк - ка, Къкъ - къа, Лл - эл, Мм - эм, Нн - эн, Нгнг - энг, Оо - о, Оьоь - оь, Пп - пэ, Рр - эр, Сс - эс, Тт - тэ, Уу - у, Уьуь - уь, Фф - эф, Хх - ха, Цц - цэ, Чч - чэ, Шш - ша, Щщ - ща, Ъъ - къатты белги, Ыы - ы, Ьь - йымышакъ белги, Ээ - э, Юю - ю, Яя - я.

Гьарпны гьакъында сёйлейгенде атын айтмагъа тюше, авазны гьакъында сёйлейгенде буса гьарпны бар кююнде охуп къойса таманлыкъ эте. Масала: "б"- аваз, "бэ" буса гьарп.

Къолланышына гёре къумукъ алфавитдеги (алипбадагъы) гьарплар уьч тюрлю: 1) бир аваз да англатмайгъан гьарплар- белгилер, 2) эки аваз англатмагъа болагъан гьарплар, 3) бир аваз англатагъан гьарплар.

Ъ ва ь къумукъ тилде аваз англатмайгъан гьарплар - белгилер санала. Олар, аслу гьалда, эки къуллукъну кюте. Биринчиси, оьзге гьарплагъа къошулуп, къумукъ тилни хас авазларын англатагъан гьарплар эте: гъ, къ, гь, оь, уь. Экинчиси, къошма сёзлерде тутукъ авазгъа битеген тамурдан сонг созукъ авазгъа башланагъан тамур геле буса, шоланы айырмакъ учун къоллана. Биринчи тамур къалын тутукъгъа бите бусаъ, инче тутукъгъа бите буса, ь къоллана: атъялман, атъёкъ, къолъявлукъ, оьгюзьемиш, бетьявлукъ в.б. йымышакъ белги ь оьзге тиллерден гелген дюнья, пьеса йимик сёзлерде де ёлугъа. Къатты белги ъ арап тилден гелген бир табун сёзлерде гьарпны орнунда къолланып, тамакъ сангыравукъ чартлавукъ авазны англатып геле: баъли, маъна, таъсир, ваъда, маъдан в.б.

Я, ю, е, ё гьарплар эки авазны да, бир авазны да англатмагъа бола. Эки авазны олар шулай гезиклерде англата.

1. Я, ю, е, ё сёзню башында гелсе: яшав (йашаз), яхшы (йахшы), юрек (нуьрек), юзюм (йуьзюм), емиш (йэмиш), елке (йэлке), ётел (йоьтел), ёрукъ (йорукъ).

2. Я, ю,е сёзню не еринде буса да созукъ авазлардан сонг гелсе: таякъ (тайакъ), баягъы (байагъы), гююк (гуьйуьк), буюкъмакъ (буйукъмакъ), тюе (туьйэ), гиев (гийэв). Ё гьарп сёзню башында яда биринчи бувунуну ичинде тюгюл къолланмай.

3. Я, е ё къошма сёзлерде тамурланы арасында къоллайгъан ъ, ь белгилерден сонг гелсе: яманъяр (йаманйар. Ерни аты), атъёкъ (атйокъ), ерьемиш (йэрйэмиш). Ю гьарп шолай гезиклерде къаршы болмай.

4. География атлары болгъан къошма сёзлени экинчи тамуруну башындагъы я, ю, е, ё гьарплар, алдында тутукълар бар буса да, эки аваз англата. Шолай тамурланы къошулгъунчагьы къайдасы сакълана: Хасавюрт (Хасавйурт), Боташюрт (Боташйурт), Къызылюрт (Къызылйурт), Чирюрт (Чирйурт), Къарланюрт (Къарланйурт) в.б.

Е, ё, ю гьарплар тутукълардан сонг къоллангъанда бирер аваз англата - е-э, ё-оь, ю-йуь: гече (гэчэ), гезив (гэзив), тел (тоьл), дёрт (доьрт), гюлюк (гуьлуьк), гюн (гуьн). Тутукълардан сонг гелген ё гьарп о авазны, ю гьарп у авазны англатмагъа болмай, шо муратда олар къолланма да къолланмай. Я гьарп буса тутукълардан сонг рус тилден гелген сёзлерде тюгюл къолланмай: сентябрь, отряд, октябрь.

В, ж, нг, къ гьарплар да айтылышына ва эшитиливюне гёре бири-биринден аз-маз буса да айрылагъан экишер тутукъ авазны англата.

В гьарп къумукъ сёзлерде эки эринли ишылавуч тутукъ авазны (бав, савгъат, явун), рус тилден гелген сёзлерде буса эринли-тишли ишылавуч тутукъ авазны (вагон, трамвай, велосипед) англата.

Ж гьарп сёзню башында гелген чартлавукъ ж авазны да (жан, жавап, жам), къалгъан ерлеринде гелген ишылавуч ж авазны да (гьажат, бажив, бижакъ) англатмакъ учун къоллана.

Къ гьарп тиларты тутукъ къ авазны да (къар, къозу, къурал), терен тиларты тутукъ авазны да (бакъа, балыкъ, такъча) англатмакъ учун къоллана.

Нг гьарп тилалды сонорный нг авазны да (минг, енг, зенг), тиларты сонорный нг авазны да (танг, манг, онг) англатмакъ учун къоллана. Мисаллардан гёрюнюп турагьаны йимик, нг гьарпны къайсы авазны англатагьаны нечик бувунлу сёзлерде къоллангъанындан гьасил бола: инче бувунлу сёзлерде тилалды нг авазны, къалын бувунлу сёзлерде тиларты нг авазны англата.

Бир-бир гьарплар эки авазны англатагъанда йимик, бир авазны англатмакъ учун къолланагъан, эки ишарадан - гьарпдан да, къалын яда йымышакъ белгиден де къурашгъан къошум гьарплар да бар: гъ,гь, къ, оь (сёзню башында), уь (сёзню башында).

Буссагьатда да къумукъ алфавит (алипба) камиллешдирилип битген деп токъташдырмагъа болмайбыз. Бир авазны эки гьарп булан англатмакъ тилге белгили кюйде нукъсанлыкъ бере: биринчиси, язывну асталашдыра, экинчиси, китапларда, газетлерде, журналларда негьакъ ер тута.

Эки авазны англатагъан гьарплар да аз-маз буса да четимлик эте. Гьар гьарпы бир авазны англатагъан алфавит (алипба) дюньяда бары да тиллерде лап камиллешдирилген алфавит (алипба) санала.

МОРФОЛОГИЯ

Морфологияны гьакъында англав

Морфология - грамматиканы бир бёлюгю. Морфология деген термин эки грек сёзден къурулгъан - морфе "форма", логос "сёз", илму'. Терминни маънасына къарагъанда морфология сёзню формасыны гьакъындагъы илму демек бола. Морфология тил гесимлени системасын, грамматика категорияны, сёзню тизимин, ону грамматика къалибин ва грамматика маънасын уьйрене. Морфология грамматиканы экинчи бёлюгю - синтаксис булан тыгьыс байлавлукъда, неге тюгюл сёзню грамматика къалиплери, ону алышыныву янгыз сёз тагьымларда ва жумлаларда амалгьа геле. Масала, охувчуну китабы деген сёз тагьымда охувчуну деген сёзге морфология якъдан къарасакъ, ону къалиби - еслик гелиш, - ну къошумча береген грамматика маъна - еслик англатмакъ. Эсгерилген къошумча бир вакътини ичинде синтаксис къуллукъну да кюте: сёз тагъымны гесеклерин бир-бири булан байлай.

Сёзде грамматика маъна ва къалип айрыла. Грамматика маъна -сёзге къошулгьан къошумчалар береген маъна. Масала, юртда яшай деген сёз тагъымда - да къошумча ер маъна англата. Грамматика къалип буса - сёзню алышынгьанда алагъан къалиби. Къалиплер текликде ва кёплюкде уьч де бетде бирлеше. Шо саялы да грамматикада бет категория, гелиш категория ва ш. б. айрыла.

Сёзню бир белгили категориягъа гёре алышынгьанда алагъан къалиплери бары да бирче парадигма бола. Масала, ёл деген сёзню алты да гелишдеги къалиплери бирче, бир система гьисапда алынса, шо сёзню гелиш парадигмасы болажакъ. Сёзню толу парадигмасын гёрсетмек шо сёзню бир категориягъа гёре алышынагъан (масала, бет категориягъа гёре) бары да къалиплерин гёрсетмек демекдир.

Сёзню лексика ва грамматика маъналарын айырма тюше. Гьар сёзню оьзюне хас болгъан лексика маънасы бола. Сёзню лексика маънасы тамурлар ва этилинген тюплер береген предметлик маънадан асылы бола. Масала, китап деген сёзге "къайсы буса да бир тексти булангъы, басмадан чыкъгъан, тигилип къуршалгъан кагъызланы жыйымы" деп англатыв берсек, шо сёзню предметлик, лексика маъаьсын англатагъан болабыз, китапны охуйман деген сёз тагъымда китапны объект маъна бере, иш оьзюне тюшген предметни гёрсете, бу буса шо сёзню грамматика маънасы. Гьар сёзню бир конкрет лексика маънасы бар, грамматика маъна буса кёп сёзлеге ортакъ бола. Масала, бавда, юртда деген сёзлени гьариси башгъа-башгъа лексика маъналаны англата, амма оланы барысыны да грамматика маъналары бир - ер англатмакъ.

Тил гесимлени айырыв белгилер

Маъна якъдан сёзлени бирлери предмет (китап), бирлери белги (гёк), бирлери санав (беш), бирлери иш, гьаракат (юрюй) англата. Грамматика якъдан алгъанда да сёзлер тюрлю-тюрлю кюйде алышына. Масала, уьй деген сёз гелиш ва мюлк категориялагъа гёре, гел деген сёз буса заман ва даража категориялагъа гёре тюрлене.

Тилдеги сёзлени маъна ва грамматика белгилерине къарап айрылагъан бёлюклерине тилни гесимлери (тил частлары) деп айтыла.

Тил гесимлени айырагъанда сёзлени тюрлю-тюрлю белгилерине тергев бериле. Сёзлени тил гесимлеге айырагъанда гьисапгъа алынагъан белгилеге тил гесимлеге айырывну критерийлери деп айтыла. Шолай критерийлер уьч бар:

1. Сёзню маъна белгилери.

Бу белгиге гёре бир ортакъ маъна англатагъан сёзлер бир тил гесимге къуршала. Масала, маъна якъдан предмет англатагъан сёзлер бир тил гесимге, предметни белгисин англатагъан сёзлер башгъа тил гесимге айрыла.

2. Сёзню морфология белгилери.

Морфология белгилеге гёре гесимлени айырагъанда сёзлени грамматика категориялагъа гёре тюрлениши, оланы сёз этив къалиплери гёз алгъа тутула.

Морфология белги гьисапда сёз этеген къалиплер де гьисапгъа алына. Мисал учун, -ча, -че гьаллыкъ (наречие) этеген къошумча болмакъ саялы, къумукъча деген сёзню -ча гесегине къарап, гьаллыкъ деп токъташдырабыз.

3. Сёзню синтаксис белгилери

Бу белгиге къарап сёзлени тил гесимлеге айырагъанда оланы жумлада кютеген къуллугъуна тергев бериле. Синтаксис якъдан тил гесимлери белгили хасиятлагьа ее бола: бет ишликлер гьар заман хабарлыкъны (сказуемоени) ролюнда къоллана, сыпатлыкъ аслу гьалда белгилевючню, гьаллыкъ гьалланы къуллугъун кюте.

Къумукъ тилде синтаксис белгилер тил гесимлеге айырывда оьзтёрече ерни тутмай, биринчи ва экинчи критерийлер учун кёмекчи ва къошум критерий гьисапда къоллана.

Къумукъ тилде шу тил гесимлери айрыла: атлыкъ, сыпатлыкъ, санавлукъ, орунча (местоимение), ишлик, гьаллыкъ, тиркевюч (послелог), байлавуч,

гесекче (частица), модаль сёз, уьнлюк (междометие).

Къолланышына ва грамматика маъналарына къарап, эсгерилген тил гесимлери бары да бир йимик тюгюл.

Къолланышына къарап, тил гесимлери уьч бёлюкге айрыла:

1. Оьзбашына къолланагъан толу маъналы тил гесимлери: атлыкъ,
сыпатлыкъ, санавлукъ, орунча, ишлик, гьаллыкъ.

Бу бёлюкге гиреген тил гесимлери жумланы айры уьюрюню (членини) къуллугъун кюте.

1. Кёмекчи тил гесимлери: тиркевюч, байлавуч, гесекче. Бу тил гесимлери жумланы айры уьюрю болмай.

2. Модаль сёзлер ва уьнлюклер оьзлени къолланышына къарап, айрыча бёлюкде токътай.

Грамматика маъналарына къарап да тил гесимлери бир нече бёлюкге айрыла.

1. Атлар.

Бу бёлюкге предметлени, санавланы, белгилени атларын гёрсетеген тил гесимлери гире (атлыкъ, сыпатлыкъ, санавлукъ, орунча, гьаллыкъ).

Эсгерив: 1. Орунчалар мекенли предмет маъна англатмаса да, атланы орнуна къолланагъангъа, олар да атлагьа къошула.

Эсгерив: 2. Бир-бир авторлар гьаллыкъны айры бёлюк гьисап эте. Тек къумукъ тилде гьаллыкъ оьзюню аслу грамматика белгилерине къарап атлардан (масала, сыпатлыкъдан) айрылмай, шо саялы о да умуми белгилерине къарап атлагьа къошула.

1. Ишликлер.

Бу бёлюкге ишлени, гьаракатланы англатагъан сёзлер гире (бет, сыпат, гьал, ат ишликлер).

1. Кёмекчи тил гесимлери - толу маънасы ёкъ, тюрлю-тюрлю грамматика къуллукъланы кютеген сёзлер (тиркевюч, байлавуч, гесекче).

2. Гьакъыкъатдагъы ишлеге, гьаллагъа сёйлевчюню къаравун англатагъан модаль сёзлер.

3. Оьзлени номинатив маънасы болмагъан, тюрлю-тюрлю гьислени ва сезивлени гёрсетеген уьнлюклер.

39