5-ки класска ажык кичээл «Лексикага быжыглаашкын»
Кичээлдиё сорулгалары: 1. Т=рээн дылын, черин, чонун \нелеп, камнап, шын ажыглап билиринге кижизидер. 2. Лексикада ==ренген темаларын катаптап, системажыдары. 3. Уругларныё аас болгаш бижимел чугаазын сайзырадыры.
Кичээлдиё дерилгелери: презентация, чуруктар.
Кичээлдиё метод, аргалары: дилеп тыварыныё арга, хайгаарал методу, б=л\ктээшкин аргазы.
Кичээлдиё планы:
Организастыг кезээ.
А) Мендилежири
Б) Дежурный ==реникчиниё рапортун дыёнаары.
2. Мотивация. Проблеманы тургузары.
Ш\л\кт\ё аянныг номчулгазы.
Тыва дылым
Төрээн чуртуң кайыын, чүден эгелээрин
Дөгеревис ырлажып-даа турар-дыр бис.
Төлү биске ада-ие, чери – алдын,
Төрээн дылы олар-биле бир дең эргим!
Чаңгыс сөстен сеткил өөрүп, сергеп болур,
Чандыр барза, хомудай-даа берип болур.
Эдипкен сөс, боодан үндүр аткан ок дег,
Эгиттинмес дижири-ле ылап ийин.
Шугум чазаар мурнувуста шыгаап аар бис,
Чугаалаптар мурнувуста боданыр бис.
Сөөктү хемдээш, чилиинге-даа чедер апаар,
Сөстү сөглээш, эчизин-даа көөр апаар.
Тыва сөстүң мерген байлаан билир дизе,
Дыка каастап, кояжыдар албан эвес.
Эртеден бээр чонум домаа уран, шевер –
Эгечениң будаан эрни ында-ла каар!
Бакка-сокка дылдар холуп, шокарлавайн,
Баштай төрээн чугааң эки шиңгээтсиңзе,
Өңнүк туржук, өскениң-даа дылы сеңээ,
Өөредип каан аъдың ышкаш, чаажыга бээр.
Молдурга Салчак
3. Кичээлде ч\н\ канчаарын тодарадып чугаалажыры, сорулгаларны тодарадыры.
4. Онаалга хыналдазы. Чогаадыг «Мээн авам».
5. С=з\глелдер-биле ажыл. Тыва чон дугайында, дыл дугайы, чурт дугайы.
6. Ном-биле ажыл.ар.40, Мергежилге 68.
7. Сула шимчээшкин кылыры.
8. Тестилер-биле ажыл.
9. Рефлексия.
11. Т\ёнел.
12.Онаалга берилдези.
13. Демдектер салыры.
Кичээлдиё чорудуу:
Организастыг кезээ.
-Х\нд\ск\н\ё мендизи-биле, эргим 5-ки классчылар! Б=г\нг\ т=рээн дылывыс кичээлинде школавыстыё аныяк болгаш улуг башкылары аалдап келген-дир, уруглар. Башкыларывыс-биле шупту туруп кээп, мендилежиилиёер! (Шупту) Экии!
- Б=г\нг\ кичээлге класстыё белеткелиниё дугайында класста харыысалгалыг ==реникчиниё дыёнаптаалыёар. (Класста чеже кижи барын, кымныё келбээнин, кичээлге класстыё беленин дамчыдып чугаалаар)
2. Проблеманы тургузары.
-Кичээлде шупту белен, эр-хейлер! Ам мен Силерге Салчак Молдурганыё «Тыва дылым» деп ш\л\\н номчуп бээримге, дыка кичээнгейлиг дыёнаар силер, уруглар. (Парталарга база \леп каан турар). Ш\л\ктен бо кичээлде ч\н\ё дугайында ==рениривисти тыварын оралдажып, кызыдар силер. Ш\л\кте =зек с=стерни адаар. Ада-ие, чер, с=с. Ук с=стерниё синонимнерин тыптырар.
3.Ада-ие- дээрге чон, чер - чурт, с=с – дыл, лексика. Ынчангаш с=с курлавырын, лексикада ==ренген темаларывысты катаптап, быжыглап, ооё-биле чергелештир, т=рээн чон, т=рээн чурт, база т=рээн дылдыё \незин билип, бо с=стерге хамаарышкан билиглеривисти делгемчидип, аас болгаш бижимел чугаавысты сайзырадыр бис. Ынчангаш Силерни база чон, чурт, дыл деп \ш ожук дажы дег олурткан чылдагааны ында. /ш аёгы с=ст\ чаёгыс т=рээн деп тодарадылга каттыштырып турар. Силерни база чеже-даа б=л\ктей олуртуп каан болза, чаёгыс 5-ки класстыё ==реникчилери болгай силер. Ынчангаш шупту демниг, идепкейлиг ажылдаалыёар.
4.Онаалга хыналдазы. Синонимнер ажыглап тургаш, «Мээё авам» деп кыска чогаадыг бижиир турган бис. Хынаптаалыёар.3 б=л\ктен 1,2,3 кижиниё чогаадыын номчудар. Синонимнерни ададыр. Демдээн салыр.
Эр-хейлер! Кончуг чараш уткалыг, шынап-ла, ие кижиниё каас- чаражын, ажылгырын, кежээ чоруун \нелеп бижээн-дир силер.
5.С=з\глел-биле ажыл. Кижиниё ада-иези дээрге-ле т=рээн кижилери, чоок улузу чону болур. Тыва чон дугайында с=з\глелди 1-ги б=л\кке берейн.2-ги б=л\кке - Тыва чурт дугайында с=з\глел, 3-к\ б=л\к- Тыва дыл. 1 т=лээге аянныг номчудар.
1-ги б=л\к- «Тыва чон» - С=стерниё илередип чоруур уткаларыныё аайы-биле тус-тус темалыг б=л\ктерин чугаалаар. С=з\глелден темалыг б=л\кке хамааржыр с=стерни адаар. (Слайд)
2-ги б=л\к «Бистиё т=рээн чуртувус» - С=ст\ё лексиктиг утказыныё тодарадылгазын бергеш, бактаап кирген деп с=ст\ё лексиктиг утказын тайылбырлаар. (Словарь ажыглап болур). (Слайд)
3-к\ б=л\к- «Т=рээн дылывыс» - С=ст\ё дорт болгаш доора утказын тайылбырлааш, шыгжап чоруур деп с=ст\ё дорт уткага бе, доора уткага ажыглаттынганын тайылбырлаар. (Слайд)
6. Ном-биле ажыл.Кыдырааштарыёарга ай, х\н\н бижээш, номнарыёарныё 40 дугаар арнында Мергежилге 68-ти к=р\ёер, уруглар. Ойзу адаан с=стерни тывар. Дазыргайы, суук-каразы. (Слайд, словарьлыг ажыл)
7. Сула шимчээшкиннер. Мээё чугаалаан с=стеримни кылдыныгже шилчидер силер.
1-ги б=л\к- Синонимнер: Маёнаар, кылаштаар, ч\г\рер, шошкуур.
2-ги б=л\к-Антонимнер: Караан шиммер-шиммес, олурар -турар.
3-к\ б=л\к-Омонимнер: Хепти азар- аргага азар, дискек (каракка \нер аарыг)-дискек (кижиниё будунуё бир кезээ)
10. Тестилер-биле ажыл. 2 тест, 1 б=л\к хынаар.
11. Рефлексия.
12. Кичээлдиё т\ёнелин \нд\рери. Уш ожук дажы дег \ш б=л\к бо кичээлде демниг ажылдадывыс. Кичээлден чаа ч\н\ билип алдыёар, немей ч\н\ билип алдыёар, уруглар.
13. Онаалга берилдези.
Т=рээн чуртувуска шупту ынак бис. Домакта чуртувуска деп с=ст\ё лексиктиг сайгарылгазын кылыр. «5» ар.42.
Антоним с=стер кирген дириг амытаннар дугайында (4-5) хире тывызыктар тып бижиир. «4»
Хову-
Чон-
Б\з\релдиг-
Ажыктыг- деп с=стерниё синонимнерин тып бижиир. «3».
14. Демдектер салыры.
Тыва дылым
Төрээн чуртуң кайыын, чүден эгелээрин
Дөгеревис ырлажып-даа турар-дыр бис.
Төлү биске ада-ие, чери – алдын,
Төрээн дылы олар-биле бир дең эргим!
Чаңгыс сөстен сеткил өөрүп, сергеп болур,
Чандыр барза, хомудай-даа берип болур.
Эдипкен сөс, боодан үндүр аткан ок дег,
Эгиттинмес дижири-ле ылап ийин.
Шугум чазаар мурнувуста шыгаап аар бис,
Чугаалаптар мурнувуста боданыр бис.
Сөөктү хемдээш, чилиинге-даа чедер апаар,
Сөстү сөглээш, эчизин-даа көөр апаар.
Тыва сөстүң мерген байлаан билир дизе,
Дыка каастап, кояжыдар албан эвес.
Эртеден бээр чонум домаа уран, шевер –
Эгечениң будаан эрни ында-ла каар!
Бакка-сокка дылдар холуп, шокарлавайн,
Баштай төрээн чугааң эки шиңгээтсиңзе,
Өңнүк туржук, өскениң-даа дылы сеңээ,
Өөредип каан аъдың ышкаш, чаажыга бээр.
Молдурга Салчак
1-ги б=л\к- «Тыва чон» - С=стерниё илередип чоруур уткаларыныё аайы-биле тус-тус темалыг б=л\ктерни чугаалаар. С=з\глелден темалыг б=л\кке хамааржыр с=стерни адаар.
Т\рк дылдыг тыва чон –Т=п Азияныё эрте-бурунгу улустарыныё бирээзи.Ооё чырык =ртемчейге укталып, =з\п к=в\дээринге т\рк аймактар улуг ужур-дузалыг болган. Ынчап кээрге, бистиё дамырларывыста аёгы-аёгы т=рел-б=л\ктерниё , аймактарныё ханы агып чоруур.
Тывалар амыдырал дээш доктаамал туржуп, бедик даглар аразындан шурап-м==реп чыдар ак-к=к хемнерни кежип, мал азырап, тараа тарып, аёнап-дииёнеп, адыг, те, чуёма аглап амыдырап чораан. (М. С. Байыр-оол).
2-ги б=л\к-«Бистиё т=рээн чуртувус» - С=ст\ё лексиктиг утказыныё тодарадылгазын бергеш, бактаап кирген деп с=ст\ё лексиктиг утказын тайылбырлаар. (Словарь ажыглап болур).
Бистиё т=рээн чуртувус-Россия Федерациязы-делегейде эё улуг девискээрлиг чурттарныё бирээзи. Ол Азия болгаш Европа диптеринде чыдар. Россияда 100 ажыг аймак-с==к чоннар чурттап турар.
Амгы \еде Тыва =ске республикаларга бодаарга, Россияныё составынга эё с==л\нде бактаап кирген. 1912 чылда Маньчжур империязыныё д\шкениниё соонда, ол 1914 чылда Россияныё протекторады апарган. 1921-1944 чылдарда тускай Тыва Арат Республика деп аттыг к\р\не турган. 1944 чылдыё октябрь 11-де ынчангы ССРЭ-ниё составынче кирген. (Тыва дылдыё ==редилге номундан алган)
3-к\ б=л\к- «Т=рээн дылывыс» - С=ст\ё дорт болгаш доора утказын тайылбырлааш, шыгжап чоруур деп с=ст\ё дорт уткага бе, доора уткага ажыглаттынганын тайылбырлаар.
Тыва дыл-тыва чоннуё т=рээн дылы.Тыва Республиканыё девискээринде орус дыл-биле бир деёге тыва дыл к\р\не дылы болуп турар.
Кандыг-даа дыл-чоннуё сагыш-сеткил =нч\з\.Дыл чоннуё амыдыралыныё т==г\з\н, чуртталгазыныё онзагай талаларын шыгжап чоруур.Чижээлээрге, х==мей- тыва чоннуё х=гж\м культуразыныё байлаа, ооё чоргааралы.Ооё каргыраа, сыгыт, х==мей деп кол хевирлери бар. «Х\н-Х\рт\», «Чиргилчин», «Тыва», «Алаш» дээн чергелиг аас чогаалыныё б=л\ктери делегейни дескиндир тыва дыл кырында ырлажып, х==мейлеп, бистиё культуравысты =ске чоннарга таныштырып чоруур.
Тест №1
Бижиири-даа, адаары-даа д=мей, а утказы =ске с=стерни … дээр.
Удур уткалыг с=стерни … дээр.
Д=мей азы чоок уткалыг с=стерни … дээр.
Ойзу адаар с=стерни … дээр
Адаары хоруглуг, адап болбас с=стерни … с=стер дээр.
Тест №2
Алгырар, кышкырар, кускуннааар 1. Табу
Изиг-соок, ==р\\р-муёгараар 2.Синоним
Адыг, чылан, б=р\ 3. Антоним
Дой(довурак)- дой (байырлал) 4. Омоним
Даг-иргек, арыгланыр, соястаар 5.Эвфемизм