Маалымат базаларынын түрлөрү

Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлиги

Ош мамлекеттик университети

Математика, физика, техника жана информациялык технологиялар институту

Тема: Маалымат базаларынын түрлөрү

Тайпа: ФМО(б)-1-23

Аткарган: Биханова Гүлайым

Текшерген: Исаева Аида

План:

1. Киришүү

2. Иерархиялык маалымат базасы

3. Тармактык маалымат базасы

4. Реляциялык маалымат базасы

5. Обьектке багытталган маалымат базасы

6. Дакументке багытталган маалымат базасы

7. Жыйынтык

Киришүү

Азыркы санарип доорунда маалыматтардын көлөмү күн сайын өсүп жаткандыктан, аларды сактоо жана башкаруу маселеси өтө маанилүү болуп калды. Бул максатта маалымат базалары колдонулат. Маалымат базасы – бул маалыматтарды иреттүү, коопсуз жана структуралуу сактоо үчүн түзүлгөн электрондук система. Алардын натыйжалуу иштешин камсыз кылуу үчүн ар кандай СУБД (берилиштер базасын башкаруу системалары) колдонулат.Маалымат базалары түзүлүшүнө, колдонуу ыкмасына жана маалыматтардын уюштурулушуна жараша бир нече түргө бөлүнөт. Төмөндө алардын негизгилери менен таанышабыз:

Иерархиялык маалымат базасы – бул маалыматтарды дарак сымал (иерархиялык) түзүлүштө уюштурган маалымат базасынын түрү. Бул моделде маалыматтар "ата-бала" (parent-child) мамилеси менен уюштурулат, башкача айтканда, ар бир жазуу (элемент) бир жогорку деңгээлдеги элементке көз каранды жана андан таралат. Жогорку деңгээлдеги элемент "тамыр" (root) деп аталып, андан кийинкилер бутактар жана жалбырактар сыяктуу иреттүү жайгашат.

Мисалы, университеттин маалымат базасын карасак:

Факультет → ата элемент

• Кафедра → бала элемент
  
  

  • Окуучулар → анын балдары
    
    
    

Бул жерде бир факультетте бир нече кафедра болушу мүмкүн, жана ар бир кафедрада өзүнүн студенттери болот. Бирок бир студент бир эле кафедрага тиешелүү, башка кафедра менен байланышы жок.

🔹 Өзгөчөлүктөрү:

Тартип жана структуралуулук – Маалыматтар абдан так структурада уюшуп, иреттүү түрдө сакталат.
Байланыштар анык – Ар бир элемент өзүнүн кайсы жогорку деңгээлдеги элементке тиешелүү экенин так билет.
Тез жетүү мүмкүнчүлүгү – Белгилүү маршрут боюнча маалыматка жетүү оңой жана тез.
Физикалык жактан натыйжалуу – Иштөө ылдамдыгы жогору жана ресурстарды үнөмдүү колдонот.

🔹 Кемчиликтери:

Ийкемдүүлүктүн жетишсиздиги – Эгерде маалыматтардын ортосунда татаал, көп тараптуу байланыштар керек болсо, бул модель жарабай калат.
Маалыматты кайталап сактоо – Кээ бир учурда маалымат бир нече жолу кайталанып жазылышы мүмкүн, бул база көлөмүн көбөйтөт.
Структураны өзгөртүү татаал – Эгерде жаңы байланыш же деңгээл кошуу керек болсо, бүт структураны кайра карап чыгуу талап кылынат.

Тармактык маалымат базасы — бул маалыматтар ортосунда көп тараптуу байланыштарды түзүүгө мүмкүнчүлүк берген модель. Бул моделде ар бир элемент бир нече башка элементтерге байланышы мүмкүн, башкача айтканда, “көп ата – көп бала” мамилеси колдонулат.

Мисал:Бир студент бир нече сабактан окуйт, жана бир сабакты бир нече студент окуй алат.

Өзгөчөлүктөрү:

Көп тараптуу байланыштарды колдойт.Маалыматка тез жетүүгө мүмкүнчүлүк берет.
Иштетүү татаалыраак, структурасы оорураак.

2)Тармактык маалымат базасы — бул маалыматтарды татаалыраак, "көп ата – көп бала" мамилеси менен уюштурган модель. Иерархиялык модельге салыштырмалуу алда канча ийкемдүү. Ар бир жазуу бир нече башка жазуулар менен байланышта боло алат.

Өзгөчөлүктөрү:

• Элементтер ортосунда көп тараптуу байланыш бар.
  
  

• Маалыматка тез жетүүгө шарт түзөт.
  
  

• Структурасы татаал жана түшүнүү кыйын болушу мүмкүн.
  
  
  

Колдонулган тармактар: илимий изилдөөлөрдө, техникалык маалыматтар системаларында.

3)Реляциялык маалымат базасы — эң кеңири таралган жана колдонууга ыңгайлуу маалымат базасы. Бул модель маалыматтарды таблицалар түрүндө сактайт. Ар бир таблицада саптар (жазуулар) жана тилкелер (атрибуттар) болот. Таблицалар бири-бири менен ачкычтар аркылуу байланышат.

Өзгөчөлүктөрү:

• Маалымат таблица түрүндө уюштурулат.
  
  

• SQL (Structured Query Language) тили менен башкарылат.
  
  

• Маалыматтарды издөө, кошуу, өзгөртүү жана өчүрүү оңой.
  
  
  

Колдонулган жерлер: банктарда, университеттерде, ишканаларда.

Мисалдар: MySQL, PostgreSQL, Oracle, SQL Server.

Объектке багытталган маалымат базасы объектке багытталган программалоо принциптерине негизделет. Маалыматтар объект катары сакталат, башкача айтканда — маалымат менен ошол маалыматка тиешелүү аракеттер (методдор) бир бүтүндүк катары уюштурулат.

Өзгөчөлүктөрү:

• Маалыматтар объект, класс жана мурастоо түшүнүктөрү менен уюштурулат.
  
  

• Комплекс маалыматтарды сактоо жана кайра колдонуу оңой.
  
  

• Объекттерди түз сактап жана кайра колдонууга мүмкүнчүлүк берет.
  
  
  

Колдонулган жерлер: мультимедиалык колдонмолордо, инженердик системаларда, симуляциялар жана графикаларда.

Мисалдар: db4o, ObjectDB.

Документке багытталган маалымат базалары — бул NoSQL базасынын бир түрү. Бул моделде маалыматтар JSON, XML же BSON форматындагы документтер түрүндө сакталат. Ар бир документ өз алдынча структурага ээ жана уникалдуу маалыматты камтыйт.

Өзгөчөлүктөрү:

• Структурасы ийкемдүү, алдын ала белгилүү схема талап кылынбайт.
  
  

• Ири көлөмдөгү жана татаал маалыматтарды сактоо үчүн ылайыктуу.
  
  

• Жогорку ылдамдыкта маалымат алуу мүмкүнчүлүгү бар.
  
  
  

Колдонулган жерлер: веб-тиркемелерде, онлайн дүкөндөрдө, контент башкаруу системаларында.

Мисалдар: MongoDB, CouchDB, Firebase.

Ар бир маалымат базасынын түрү өзүнүн түзүмүнө, сакталган маалыматтын мүнөзүнө жана колдонуу максатына жараша айырмаланат.

• Иерархиялык жана тармактык базалар эски системаларда колдонулат, байланыштар так берилет, бирок ийкемсиз жана өзгөртүү татаал.
  
  

• Реляциялык база эң кеңири тараган түрү, маалыматтар таблицада сакталат, структурасы жөнөкөй жана SQL тили менен башкарылат.
  
  

• Объектке багытталган база татаал, көп кырдуу маалыматтар үчүн ылайыктуу, программалоо менен тыгыз байланышта.
  
  

• Документке багытталган база (NoSQL) структурасы ийкемдүү, чоң көлөмдөгү жана ар түрдүү маалыматтар үчүн ылайыктуу.
  
  
  

Корутунду:

Туура маалымат базасын тандоо — бул системанын муктаждыгына жараша болот. Эгер маалыматтар бири-бири менен татаал байланышта болсо — графтык база ылайыктуу. Эгер жөнөкөй жана структураланган маалымат керек болсо — реляциялык база эң жакшы тандоо