«Мæгуыр лæгыл дур дæр хæрдмæ тулы» (Малиты Геуæргийы кадæг «Гъонгæси фурт мæгур Мæхæмæт»-мæ гæсгæ.)

Муниципалон бюджетон иумæйагахуырадон уагдон

Алагиры 4-æм иумæйагахуырадон астæуккаг скъола

Гом урочы пълан

Урочы темæ: «Мæгуыр лæгыл дур дæр хæрдмæ тулы»

(Малиты Геуæргийы кадæг

«Гъонгæси фурт мæгур Мæхæмæт»-мæ гæсгæ.)

Урочы темæ: «Мæгуыр лæгыл дур дæр хæрдмæ тулы»

Малиты Геуæргийы кадæг «Гъонгæси фурт мæгур Мæхæмæт»-мæ гæсгæ.

Урочы нысантæ: 1. Равзарын уацмысы сæйраг хъуыды.

2. Сывæллæтты дзургæ ныхасы рæзтыл бакусын.

3. Скъоладзауты ахуыр кæнын фыдæлты хуыздæр æгъдæуттæн аргъ кæныныл, ирон аив дзырдмæ уарзондзинад арфдæр кæнын.

Урочы фæлгонц: презентаци, проект, карточкæтæ; чингуыты равдыст: Малиты Геуæргийы уацмысты æмбырдгонд,Малиты Геуæргийы тыххæй фыст чингуытæ æмæ уацтæ.

Техникон фæрæзтæ: компьютер, интерактивон фæйнæг «SmartBoard», (презентаци программæ «PowerPoint»-ы, хæслæвæрдтæ «SmartBoard»-ы, алы ахуырдзауы раз дæр пультытæ тестытæ кæнынæн программæ «Блокнот MimioStudio»-йы).

Фæйнæгыл: Геуæргийы æмдзæвгæты зæлынад æмбисондæн хæссы Абайты Васо дæр: «Æрмæст Малийы-фыртæн бантыст, дыгурон ныхас йæ мидæг цы ритмикон фидауц æмæ зарæгон сæрибар зæлынад æмбæхсы, уый æххæстæй раргом кæнын, уый равдисын»

Абайты Васо фыста: «Немало стихов на дигорском диалекте написано и после Малиева. Много из них отмечены несомненным талантом. Но и в них уже не слышится рокот волны. Нет в них и прозрачности кристалла. Видимо, эту тайну, тайну певучего дигорского стиха, Малиев унес с собой в свою безвременную могилу…»

Хъæздыгмæ мæгуырæн.

Гафез.

Урочы цыд:

1. 1. Мотивацион уавæр саразыныл куыст.

Ахуыргæнæг. Уæ бон хорз, сывæллæттæ! Абон махмæ ис уазджытæ æмæ сын «уæ бон хорз» зæгъæм.

Ахуыргæнæг.Нæ урок райдайдзыстæм кинонывы фрагментӕй (Саразын фрагментыл куыст). (кæсынц скъуыддзагмæ)

Ахуыргæнæг. Кинонывæй цы скъуыддзагмæ бакастыстæм уым кæй ӕмӕ цы федтат?

Скъоладзау .Нӕ фыдӕлты цардӕй хицӕн цау, хъæздгуытæ фынджы уæлхъус бадынц.

Ахуыргæнæг. Цæмæй бæрæг у хъæздгуытæ, æлдæрттæ сты уый?

Скъоладзау. Иуæй сæхæдæг зæгъынц, иннæмæй та сæ бакастæй бæрæг у.

Ахуыргæнæг. Цы бафиппайдтат се ддаг бакасты?

Скъоладзау(хъæздыг дарæс, цъухъхъатæ, хъаматæ, сæрыстыр цæстынгас, æппалынц сæ исбонæй).

Ахуыргæнæг. Цал ныхмӕвӕрд къордыл адих кӕниккат архайджыты?(Дзуапп)

Ахуыргæнæг. Исчи уӕ зоны, киноныв цы хуыйны, уый? (Дзуапп)

Ахуыргæнæг. Куыд уæм кæсы, ацы скъуыддзагæй цæмæ райдыдтам нæ урок?

Скъоладзау. Мӕнмӕ афтӕ фӕкаст, æмæ кинонывы цы дуг ӕвдыст ӕрцыд, уыцы ӕхсӕнадон къордты кой кӕндзыстӕм нӕ урочы.

Ахуыргæнæг. Раст зæгъыс. Фæлæ ма цæмæй бæлвырддæр базонат, нæ урочы кæй кой кæндзыстæм, уый тыххæй уын æз бакæсдзынæн скъуыддзаг æмдзæвгæйæ.

2. Ахуыргæнæг музыкæйы зæлтимæ (доны сыр-сырмæ) кæсы Малиты Геуæргийы æмдзæвгæ «Дзирасгæ» -йæ скъуыддзаг:

Сур-сур кæнуй Дзирасгæ
Зæнхи бунæй рæсог.
Гъæйдæ, бæлццон, ниуазгæ,
Фетинг кæнæ дæ тог!..
Æгас дуне нисгарæ, —
Амæн æмбал нæййес.
Ниуазæ, цæй, ме 'нгарæ,
Фесæфдзæнæй дæ нез...
Цæргæс тæхуй уæлтегъæ,
Нискъотт кæнуй фиййау.
Кирбадт кæнуй уорс мегъæ
Уæлхуæнхтæ бæмпæгау...
Фæйнердигæй цъететæ
Зиннунцæ цæндæвард,
Уæл цъонгитæй æскъетæ
Кæсунцæ фур æнкъард...
Цума кæнуй мед къозæ
Хори хæццæ æннуст,
Уоййау зиннуй æрдозæ,
Дидингутæй фæлуст.
Дæнтти гъæрæй зумæргътæн
Не 'гъосун сæ удзæл.
Мæ сæнттæ ку нæ фæдтæн,
Нæ дæн уæддæр мæтъæл...
Сур-сур кæнуй Дзирасгæ
Зæнхи бунæй рæсог.
Гъæйдæ, бæлццон, ниуазгæ,
Фетинг кæнæ дæ тог!

(Сывæллæттæй йæ чи рхъуыды кодта, уыдон дзурынц кæронмæ.)

3. Ахуыргæнæг. Сывæллæттæ, зæгъут-ма, уæ хорзæхæй, цы рæнхъытæм байхъуыстат, уыдон уын зонгæ не сты? Чи сæ ныффыста, цымæ? (Малиты Геуæрги «Дзирасгæ»)

Æрæджы базонгæ стæм Малиты Геуæргийы æмдзæвгæ «Федог»-имæ. Уæ хорзæхæй, чи нын æй нæ зæрдыл æрлæууын кæндзæн? Кæмæ сиды поэт? Æмæ сæм куыд сиды?

(Дзуапп) Ацы æмдзæвгæ схонын ис ирон фæсивæды гимн. Поэты уырны, Иры фæсивæды бон кæй у стыр ном скæнын сæ Фыдыбæстæйæн , æмæ сæ разæнгард кæны. Абоны царды дæр ацы æмдзæвгæ у актуалон: хъæуы нæ иудзинад, кæрæдзимæ æнгомдæр æрбалæууын.

Хæстæг у йæ хъуыдымæ гæсгæ Къостайы æмдзæвгæ «Балцы зарæг» -мæ. Дыууæ поэты дæр сидынц иудзинадмæ, лæгдзинадмæ, ныфсмæ.

1. 1. Ахуыргæнæг: Уæдæ абон нæ урочы ныхас кæндзыстæм…

Дзуапп: (Малиты Геуæргийы цард æмæ сфæлдыстадыл. Йæ поэмæ «Гъонгæси фурт мæгур Мæхæмæт»-ыл.)

Ахуыргæнæг: Абоны урочы дарддæр ахæццæ кæндзыстæм нæ зонгæдзинад Малиты Геуæгийы сфæлдыстадимæ. Хæдзармæ уын бахæс кодтон саразын афæлгæст Малиты Георгийы цард æмæ сфæлдыстадыл.(Сывæллæтты дзуæппытæ.)

(Геуæргийæн йæхи фыст æмдзæвгæйыл цы зарæг ис, «Тæходуй, æна», зæгъгæ, уый мелодимæ).

2. Поэты цардвæндаг уыдис уæззау. Малиты Гæдойы фырт Геуæрги райгуырд 1886 азы 23 октябры Чырыстонхъæуы (ныр горæт Дигора). Йæ бинонтæ быдырмæ ралыгъдысты Дыгуры хæхтæй., Мосты хъæуæй 1868 азы. Цардысты тых-амæлттæй. Уæддæр зæрдæргъæвд лæппуйы сæвæрдтой ахуыры фæндагыл. 1902 азы Геуæрги каст фæци Махческы дины дыууæазон скъола. Уæд Ирыстоны ахуырады куырдадз уыдис Æрыдоны семинар. Ам Малийы-фырт ахуыр кодта 1903-1907 азты. Уыдис тохы заман. Æхгæдтой скъолатæ. Иуты хастой Сыбырмæ, иннæты сырдтой се скъолатæй. Уыцы уавæрты семинарæй фæцух ис Малиты Геуæрги дæр.

Æрыгон лæппу схауæггаг. Ахуырады галуанмæ йæ æмгæрон дæр нал уагътой. Фæлæ, кæмдæрты уроктæ лæвæрдта, скъолатæм сæхи чи цæттæ кодта, уыцы сывæллæттæн.

Акуыста Мæздæджы газет «Терек»-ы дæр. Фæлæ та æгуыстæй баззад, ахуыргæнджытæ скъолаты ирон ахуырдзаутæм æвзæр цæстæй кæй кæсынц, уый тыххæй газеты цыбыр уацхъуыд кæй ныффыста, уымæн. 1917 азы онг цард Дзæуджыхъæуы- куыста уацхæссæгæй.

Æрцыд Октябры революции. Геуæрги уыд парти «Кермен» чи арæзта, уыдонæй. 1920 азы ныууагъта политикон куыст. Аздæхт Мостыздæхы хъæумæ. Уым куыста ахуыргæнæгæй. Арæзта ног скъола. Фыста уацмыстæ. Адæм дзурынц, зæгъгæ, «жил скромно и незаметно». Поэты фæстæдæр райстой советон фысджыты Цæдисмæ. Фæлæ та йæ кæмæйдæрты амонд нæ фæци. Байдыдтой йыл хахуыртæ æмæ даутæ кæнын. Уыцы даутæ НКВД-йæн уыдысты азымгæнæг æмæ йæ 1937 азы æрцахстой. Йæ «контрреволюцион архайды» тыххæй йын тæрхон рахастой 10 азы растгæнæн куыстадон лагеры фæбадын.

Поэт бахауд зындонмæ. Ахастой йæ Хабаровскы краймæ. Уым Геуæрги райста зæрдæниз, стæгниз æмæ рæуджыты низ. Йæ цард æмæ йæ хъизæмарæй ахицæн 1942 азы 27 майы. Баныгæдтой йæ «хъæдын чырыны, къазнайы мидæггаг дзаумæтты, йæ цонгыл номы ярлык». Йæ уæлмæрд кæд фесæфт, уæддæр йæ сурæт æмæ йæ зарæг баззадысты ирон адæмы зæрдæты.

Ахуыргæнæг: Уæдæ, куыд бамбæрстам, афтæмæй, Геуæргийæн йæ царды фæстаг азтæ амондджын нæ уыдысты. Кæйдæр æдзæстуарзон хахуыр ныхасæй Геуæрги аххосджын æрцыд æмæ йæ æрцахстой. Йæ аххос ын фæкодтой, Хъыргъыты Дзанте колхозы арæзтады ныхмæ цы æмдзæвгæ ныффыста, уый. Уый Малиты Георгий йеддæмæ ничи уыдаид, зæгъгæ. Амæ йæ Сыбыры бинаг къæй балæууын кодтой.

Рæстæг рацыд æмæ алцыдæр йæ бынаты сæвæрдта. 1999 азы Малиты Геуæргийæн йæ ном ссыгъдæг кодтой, æмæ йын цыртдзæвæн æвæрд дæр æрцыд. Абон Геуæрги аккаг бынат бацахста ногæй йæ уарзон адæмы астæу, йе сфæлдыстадон бынтæн ис аккаг аргъ.

Куыд зонæм,афтæмæй репресситы азты бирæ æнаххос адæм фесæфт, уыдонимæ фысджытæй дæр бирæтæ: Барахъты Гино, Къосираты Сæрмæт, Илас Æрнигон, Фæрнион Къоста, Дзаттиаты Алыксандр…

(Равдисын экраныл сæ къамтæ)

Ахуыргæнæг. Малиты Геуæргийы æмдзæвгæты зæлынад æмбисондæн хæссы Абайты Васо дæр: «Æрмæст Малийы-фыртæн бантыст, дыгурон ныхас йæ мидæг цы ритмикон фидауц æмæ зарæгон сæрибар зæлынад æмбæхсы, уый æххæстæй раргом кæнын, уый равдисын»

Абайты Васо фыста: «Немало стихов на дигорском диалекте написано и после Малиева. Много из них отмечены несомненным талантом. Но и в них уже не слышится рокот волны. Нет в них и прозрачности кристалла. Видимо, эту тайну, тайну певучего дигорского стиха, Малиев унес с собой в свою безвременную могилу…»

«Малиты Геуæрги у ирон романтизмы бындурæвæрæг» . Абайты Васо.

Профессор Г. Дзагуров в своей рукописной книге «Малиев Георгий Гадоевич. По личным воспоминаниям» пишет: «Георгий Малиев страдал одним качеством, которым страдали многие поэты (например, знаменитый народный поэт Барон): большой доверчивостью и вместе с тем и необычайной рассеянностью, он легко расставался со своими рукописями, отдавал их другим лицам и забывал об их существовании. Известно, что у него был готов в рукописи сборник его произведений на дигорском диалекте- он, не долго думая, опрометчиво вручил свой сборник московскому рабфаковцу Еликоеву, который уверял его, что в Москве он легко добьется его издания. Рукопись сборника Г. Малиева Еликоев положил в свой чемодан, но чемодан был украден по дороге в Москву. И бесценная рукопись Г. Малиева навсегда потеряна для осетинской литературы. Так как у него не было привычки сохранять копии своих произведений, то он не смог восстановить свой сборник».5 Есть и другие свидетельства относительно драматической судьбы многих произведений поэта. Кандидат филологических наук А. Хадарцева в своей книге «История осетинской драмы» (часть 2) пишет: «Поэт Васо Малиев, сын писателя, принес листок единственный сохранившийся в семье писателя автограф. Полуистертый листок содержал стихотворный текст о каких-то абреках. На память пришли воспоминания поэта А. Гулуева, который писал, что в 1922 году принимал участие в обсуждении драматической поэмы Г. Малиева „Буря“, что речь шла в поэме об абреках и ее рекомендовали к постановке на сцене».

«Г. Г. Малиев — один из лучших осетинских лириков. Его красочные поэтические образы всегда будут украшать нашу поэзию»

Ардасенты Хадзыбатыр.

«Из всех писателей, которые писали и пишут на дигорском языке, еще никто не поднялся до творческого уровня Г. Малиева. Язык писателя точен и ясен, ритмика - словно звуки гармони, сюжеты его рассказов по своей композиции как клубок нити» . Хъазыбегты Хъазыбег.

1. Ахуыргæнæг. Нæ урокæн эпиграфæн хуымæтæджы нæ райстам Гаглойты Федыры ныхæстæ йæ кадæг «Ирон цагъд»-æй:

Хъæздыгмæ мæгуырæн.

-Куыд уæм кæсы, цымæ цæмæн? Æмæ нæ уацмысимæ куыд баст у, уый сбæрæг кæндзыстæм урочы кæрон.

4. Ныр рахизӕм уацмысы анализмӕ.

Нæ зæрдыл æрлæууын кæнæм, цы у кадæг? Сюжет. Композици.

Кадæг у ирон адæмон сфæлдыстады аив уацмыс, хаттæй-хатт дзы вæййы фантастикон элемент дæр, фæлæ йæ бындур у царды рагон æцæгдзинад.

Сюжет у французаг дзырд, амоны предмет, мидис. Сюжет у, уацмысы цы цаутæ æмæ хабæрттæ вæййы, уыдоны системæ, уыдоны хал, сæ ранывæст.

Ацы кадæджы сюжет у Мæхæмæты хъысмæт. Уыцы хъысмæт æвзæры цалдæр цауæй:

• Адæмыл скодта фыдаз.

• Мæхæмæты бахъуыд куыст агурын йæ зæронд фыды фæдарыны тыххæй.

• Ныхасы адæм Мæхæмæты æрвитынц ханмæ.

• Хан баххуырста Мæхæмæты.

• Мæхæмæт æмæ Гиданнæ бауарзтой кæрæдзи.

• Гиданнæйы куры æлдары фырт.

• Хан базыдта йæ чызджы фæндон.

• Хан амардта Мæхæмæты.

• Гиданнæ амардта йæхи.

Ацы цаутæ сты поэмæйы мидис, уыдонæй рæзы поэмæйы сюжет.

Уæдæ- ма зæгъут, уæ хорзæхæй, композици та цы у?

Композици у латинаг дзырд, нысан кæны рæнхъæй равæрын.

Композици у, сюжеты цы цаутæ ис, уыдоны фæд-фæдыл равæрд, уацмысы хæйтты æмбастдзинад, уацмысы арæзт. Ацы кадæджы æвдыст æрцыд Мæхæмæты цардвæндаг. Поэт йæ геройы цардæй равзæрста ахъаззагдæр цаутæ, равæрдта сæ бæлвырд фæткыл, æмæ афтæмæй уацмыс нæ зæрдæмæ тынгдæр хъары. Уацмысы композицион арæзты автор фæлхатт кæны ахсджиагдæр эпизодтæ: 1) цы у, цы змæлд ис ханы кæрты? 2) ханы æртхъирæнтæ (фендзынæ, куыд фæуарзынц ханы чызджытæ хъомгæсты фыртты; базонут ныр, куыд фæуарзынц хъомгæсты фырттæ ханы чызджыты).

Ацы композицион фæрæзтæ уацмысæн дæттынц поэтикон тых.

Æрдзурæм-ма, уæдæ, поэмæйы сюжетыл.

Дзуæппытæ.

Поэмæ фыст æрцыд 20-æм азты. Йæ жанрмæ гæсгæ хæстæг лæууы хъайтарон кадæгмæ. Фæлæ дзы нæй кадæджы драмон конфликт æмæ хъайтарон сгуыхтытæ. Поэт æй йæхæдæг дæр кадæг хоны, фæлæ йæ сюжет у таурæгъы сюжет.

Кадæгæн йæ райдайæн у сидæны хуызы фыст: кадæггæнæг йæхимæ æрыхъусын кодта адæмы:

Цæй, байгъосетæ мæ кадæнгæмæ,

Мæ кадæнгæмæ, нæ рæсугъд ахил! (фæлтæр)…

Нæртон адæмы экспозицийы арæх вæййы рæстæджы фæлгонц- адæмы фыдуавæр: «Нартыл фыдаз, фыдзымæг ныккодта». Уыцы традиции прозæйы æрфидар кодта Гæдиаты Секъа. Георгийы кадæг дæр байгом рæстæджы нывтæй: хохы адæмыл скодта «æнæуаг стонг».

Цæуы даргъ хъæууынгты мæгуыр Мæхæмæт. Йæ фыццаг фембæлд уыдис мæгуыр зæронд лæгтимæ. Йæ алы ныхас, йæ алы фезмæлдæй Мæхæмæтæн зыны йæ уæздандзинад. Фæлæ йын йæ зондахаст уæлдай хуыздæр æвдисы йæ балцы нысан: цæуы куыстагур, цæмæй фæдара йæ зæронд фыды. Зæронд лæгты амындæй бафтыд ханы хъæумæ.

Стонг заманы нал зарынц мæргътæ дæр, фæлæ хъомгæсы фырт хъæугæрон цæгъды йæ уадындзæй æмæ «йæ дыккаг зæрдæ» (йæ уадындз) уасы булæмæргъау. Ханмæ диссаг кæсы зæрдæйы уаг, фæлæ Мæхæмæт зæгъы:

Нецæмæй хъал дæн. Мæ фур гузавæй

Кауни фæлтау хæтæлæй цæгъдун.

Поэт йæ хъайтары фæлгонц аразы сарæзта адæмон идеалтæм гæсгæ: зæрдæйæ – хъæздыг, æгъдауæй- уæздан, бакастæй – кондджын, хъуыддаджы – сæрæн.

Уымæй уæлдай Мæхæмæтмæ ис Хуыцауы комы тæф. Йæ уындыл ын йæ цæст æрæвæрдта ханы чызг Гиданнæ. Алæмæты музыкæ чызджы зæрдæйы райхъал кодта рæсугъд æнкъарæнтæ. Фæлæ быцæуы бацыдысты удварн æмæ цардæвæрд. Гиданнæ-рæсугъд æлдары фырты раз равзæрста хъомгæсы фырты. Фæлæ æгæрон у социалон хæрам. Хан тызмæгæй зæгъы: «Уæ, гъæла кизгай, ду аци бонæ ку фæууиндзæнæ, куд фæууарзунцæ ханти кизгуттæ гъонгæсти фуртти!»

Мæхæмæтæн йæ сæр акъуырдтой, æмæ хан ныр та фæдзæхсы йæ кусæг адæмы: «Базонетæ нур, куд фæууарзунцæ гъонгæсти фурттæ ханти кизгутти!»

Гиданнæ йæ къух систа йæ цардыл. Социалон хæрам мæлæтимæ баиу æмæ айстой дыууæ рæсугъд царды.

1. Хатдзæгтæ.

Ахуыргæнæг. Критиктæ фæфыссынц ахæм уацмысты фæдыл, зæгъгæ, уарзондзинад фæуæлахиз. Мæхæмæт æмæ Гиданнæ мæлæты раз сæ зæрдæтæ нæ аивтой се нкъарæнтыл. Фæлæ сæ трагеди уый мидæг ис, æмæ сын социалон дихдзинад сæ цардимæ аскъуыдта сæ уарзондзинад дæр.

Мæгуыр æмæ хъæздыгæн нæй иу амонд ссарæн - ахæм у уацмысы идейон хатдзæг.

IV. Æрмæг бафидар кæныныл куыст.

1. Ныр та къордтыл фадихтæ уæм, æмæ уæ алы къордæн дæр барæвдз кодтон хæслæвæрдтæ текстмæ гæсгæ.

Фыццаг къорд кæсы Мæхæмæты æддаг бакаст кæм æвдыст цæуы,уыцы стофа(II)

Дыккаг къорд – Цавæр миниуджытæй фæцыд лæппу Гиданнæйы зæрдæмæ.(V)

Æртыккаг къорд – Цæуыл дис кæны хан æмæ цы базыдта Мæхæмæты дзуаппæй?(V)

Дарддæр- кадæгæй скъуыддзаг (фыд æмæ чызджы диалог- Туаты Ацæмæз æмæ Джерджыты Миланæ)

2. Æрмæг куыд бамбæрстат, уый ма сбæрæг кæндзыстæм сканворды (дзырдбыды) руаджы.

Дзырдбыд

1. Кадæг «Гъонгæси фурт мæгур Мæхæмæт»- ы авторы мыггаг.

2. Цавæр зæрдæйы хицау уыд Мæхæмæт?

3. Кæй чызг уыд Гиданнæ?

4. Ханы чызджы ном?

5.Цавæр лæг уыд хан?

6. Йæ жанрмæ гæсгæ цавæр у уацмыс?

7. Цавæр рæстæг скодта адæмыл?

Хатдзæгтæ.

3. Ахуыргæнæг. Ныр та ма нæ зæрдыл æрлæууын кæнæм, раздæр цы уацмыстæ рацыдыстæм, уыдон. Нæ кадæджы сæйраг архайджытæ уын уæ зæрдыл никæй æрлæууын кодтой?

Зæгъут-ма, цавæр уацмыстæм æввахс лæууы йæ сюжетмæ гæсгæ?

Дзуæппытæ. («Бадилон симд» Нигер), («Бæстырæсугъд» Барахъты Гино.)

Кæрты змæлд.

1. Ци й, ци згули ес и хани тургъи?«Гъонгæси фурт мæгур Мæхæмæт» Малиты Г.)

2. Кæрт иууылдæр æмызмæлд сси. Цæрдæг рауай- бауай кодтой дыууæрдæм кæстæриуæггæнджытæ.(«Бæстырæсугъд» Барахъты Гино.)

3. Хъуыбадтæм абон

Уыдзæн ыстыр куывд.

Афицер райста

Йæ фырт Афайæн.

……….

Йæ кæрт уæрæх у

Афайæн. Акæс:

Йæ къуымты бирæ

Дыгурæй адæм. («Бадилон симд» Нигер.)

Фæндыры цагъд.

1. Æмæ æрымысыди Канаты Афæхъо йæ фæндыр. Уæлæ къулыл чъылдымырдыгæй фæндыр ауыгъд. Райста йæ, æмæ алы æвзагæй уасын райдыдты фæндыр….. («Бæстырæсугъд» Барахъты Гино.)

1. Изæри усми æ даргъ хæтæлæй

Мæгур Мæхæмæт ку ниццæгъдидæ,

Уæд хани кизгæ Гиданнæ-рæсугъд

Бæрзонд мæсугæй сах нийгъосидæ… («Гъонгæси фурт мæгур Мæхæмæт»)

Хъайтарты мæлæт.

1. Циргъ фæрæтæй ин æ саудзикко сæр

Æ саудзикко сæр ку ракъуæрунцæ…(«Гъонгæси фурт мæгур Мæхæмæт»)

1. Нæ разынд ронбæгъд

2. Бæргæ Фацбай дæр,

3. Фæлæ цы кæна,

4. Цы кæна иунæг?!

5. Цæвынц, рæхойынц

6. Лæгæй, лæппуйæ

7. Хъуыбатты мыггаг.

8. Æрхауди дуртыл

9. Фацбай- æдзард уд,

10. Æрхауди дуртыл

11. Æрцыд йæ кæрон.

12. («Бадилон симд» Нигер)

2. Чызджыты абарст (хъайтарты мæлæты фæдыл)

1. Залихан мардæн

1. Æрлæууыд къахæй

2. Йæ фæтæн риуыл

3. Æмæ йæм дзуры:

4. «Гъе уый дын ме фхæрд…»(«Бадилон симд» Нигер)

1. –Уой, хани кизгæ Гиданнæ-рæсугъд

1. Болат кæрдæнæй ку рарæхуста

2. Ку рарæхуста æ тæккæ зæрдæ. …(«Гъонгæси фурт мæгур Мæхæмæт»)

4. Чызджыты абарст (хъайтартимæ фыццаг фембæлды рæстæг)

1. Бæрзонд мæсугæй и хани кизгæ,

1. И хани кизгæ Гиданнæ- рæсугъд

2. Уæд ку ракастæй хæтæлдзæгъдæгмæ.

3. Æ фиццаг уиндæ, æ фиццаг бакаст

4. Гиданни зæрдæ бæргæ ниццæвуй.

5. («Гъонгæси фурт мæгур Мæхæмæт»)

1. Æппынфæстагмæ нал фæрæзта фæндырдзæгъдæгмæ хъусын Бæстырæсугъд, æмæ уый дæр æргом рацыдис йæ размæ...

1. Æррайау уыдис уæд Бæстырæсугъд. Æмæ барвыста уазæгмæ- уæлладжырон Канаты Афæхъомæ- фæндондзинады ныхас.(«Бæстырæсугъд» Барахъты Гино.)

1. Йæ бырынкъ зулмæ

1. Хæссы Залихан.

2. Йæ рахиз фарсмæ

3. Кæсы æдзухæй;

4. Æнæрвæссонæй

5. Ысхуды хатгай,

6. Фацбайæ хизы

7. Йæ дари къаба….

8. («Бадилон симд» Нигер.)

2. Ахуыргæнæг. Сывæллæттæ, Малиты Георгийы поэмæ «Темур- Алсахъ»-имæ та базонгæ уыдзыстæм 10-æм къласы. Уым дæр…

3. Хатдзæгтæ.

4. V. 1.Чиныгимæ куыст. Бакæсæм кадæг. Кæсгæйæ сæмбæлдзыстæм зынæмбарæн дзырдтыл: ахил-фæсивæд, фесхъæтæг дæн- фæхауæггаг дæн,æзгули- змæлд….(Равзарын дзырдтæ) Скъоладзаутæ кæсынц кадæг хайгай, æвзарæм æй.

6. Хатдзæгтæ.

7. 2. Ахуыргæнæг. Ныртæккæ та бакæндзыстæм ахæм куыст. Ратдзынæн уын хуызджын гæххæттыты гæбæзтæ (алы къордæн дæр алыхуызæттæ) Лæвæрд фæрстытæн сæ дзуæппытæ уыдоныл фысдзыстут, æмæ-иу æй фæйнæгыл цы кластер барæвдз кодтон, ууыл аныхасдзыстут.

8. Уыцы куыст дæр нын æххуыс у нæ зонындзинæдтæ фæбæлвырддæр кæнынæн.

1. Акростихы руаджы сбæрæг кæнын Мæхæмæты миниуджытæ.

1. М - мæгуыр

2. Æ- æгъдауджын

3. Х - хæларзæрдæ, хæрзконд

4. Æ- æбар(æнæбар)

5. М - мæтгæнаг

6. Æ- æнкъард

7. Т – тыхджын

9. 4. Ахуыргæнæг. (тест пультытимæ) Уæ зонындзинæдтæ рабæрæг уыдзысты тестыты руаджы. Æмæ уын бæрæггæнæнтæ дæр æвæрд æрцæудзæн афтæмæй. Райсæм нæ пультытæ æмæ бакусæм.

10. Тест.

11. 1. Малиты Геуæргийы райгуырæн хъæу у:

12. а) Ставд-Дуртæ,

13. æ) Цыкола,

14. б) Чырыстонхъæу.

16. 2. Цы уацмысы кой кæнæм, уый формæ у:

17. а) роман,

18. æ)кадæг

19. б) радзырд.

21. 3. Цавæр рæстæг скодта адæмыл:

22. а) бæркадджын

23. æ) стонг аз

24. б) хъæлдзæг

26. 4.Сæйраг архайæджы ном:

27. а) Муссæ,

28. æ) Мæхæмæт,

29. б) Фацбай.

31. 5. Цавæр миниуджытæй хайджын уыд Мæхæмæт:

32. а) æгъдауджын,

33. æ) къæйных,

34. б) æнæгъдау,

36. 6. Литературон хъайтартæй равзар æрмæстдæр Геуæргийы уацмысты архайджыты:

37. а) Ахмæт, Берд, Мырзæг;

38. æ) Хазби, Дзынга,Таймураз;

39. б) Мæхæмæт, Дзирасгæ, Гиданнæ.

42. 7 . Чи у Мæхæмæт:

43. а) хъомгæсы фырт,

44. æ) æлдары фырт,

45. б) дуканигæсы фырт ,

47. 8. Цæмæн рауад чызг æмæ лæппуйы хъысмæт трагикон:

48. а) Кæрæдзи нæ уарзтой,

49. æ) Хан йæ сæрмæ не рхаста хъомгæсы фырты;

50. б) Чызг разыйы дзуапп нæ ратта лæппуйæн.

52. 9.Ацы уацмыс бакæсгæйæ, ис зæгъæн:

53. а) мæгуыр æмæ хъæздыгæн нæй иу амонд ссарæн,

54. æ) амондмæ фæндагыл тох кæнын хъæуы,

55. б) адæймаг кадджын йæ митæй у.

57. 5. Ахуыргæнæг: Тынг хорз. Ныр та мæнæ ракæсут фæйнæгмæ æмæ иу СИНКВЕЙН саразæм иумæ:

58. Куыд æй фæаразæм? Синквейн-француcаг дзырд, куыд технологи фæзынд Амырычы.

59. У фондз рæнхъæй фыст æмдзæвгæ.

60. 1. Зæгъут ма мын иу дзырдæй- номдарæй, нæ урочы темæ, цæуыл( кæуыл) дзырдтам абон. (Мæхæмæт)

61. 2. 2 миногоны, темæйы миниуджытæ, æууæлтæ æвдисæг (Мæгуыр, æрыгон)

62. 3. 3 мивдисæджы-æвдисынц темæимæ баст архайд (цæгъдуй, уарзуй, рамардæй )

63. 4. Темæйы сæйраг хъуыдымæ дæхи цæстæнгас æвдисæг иу хъуыдыйад, кæнæ æмбисонд (Мæгурбæл дор дæр хæрдмæ толуй).

64. 5. иу дзырд-резюме, темæйы синоним (мæгуыр, æнамонд)

66. Хатдзæг.

68. 6. Æнгæс уавæр ис немыцаг адæмон балладæ «Æвзонг скрипач»-ы. Фæлæ уым къаролы зæрдæмæ лæппуйы фæстаг цагъд афтæ фæцыд, æмæ аивта йæ тæрхон, радта йын йа чызджы æмæ йæ паддзахад. Ахæм кæрон æцæгдзинадмæ дард у, уый æрмæст фæндиаг у. Георги та равдыста æцæгдзинад.

69. Уæдæ- ма байхъусæм «Æвзонг скрипач»-мæ. (къласмæ æрбахызт 2 чысыл лæппуйы. Сæ иу дзуры балладæ, иннæ та скрипкæйæ цæгъды)

1. МАЛЕНЬКИЙ СКРИПАЧ

2. 
   Когда родился я на свет,
   Меня качали в зыбке.
   Прошло не так уж много лет -
   Я стал играть на скрипке.
   В родной стране, в чужом краю
   Играл я задушевно.
   Влюбилась в музыку мою
   Однажды королевна.
   "Зайди скорее во дворец,
   Сыграй мне два куплета!"
   "Да разве можно?! Ваш отец
   Казнит меня за это!"
   "Зайди скорее во дворец,
   Оставь свою работу:
   Сегодня ночью мой отец
   Умчался на охоту".
   И вдруг - король влетел во двор!
   Как выдернет он шпагу!
   Как закричит: "Разбойник! Вор!
   Схватить! Казнить бродягу!"
   Вот день прошел, прошло два дня.
   Ох, и хлебнул я страху!
   На третий день ведут меня
   Три стражника на плаху.
   Король на зрелище созвал
   Соседей и соседок.
   "Дозвольте, братцы,- я сказал,-
   Сыграть вам напоследок".
   Король, слегка умерив гнев,
   Кивнул своей короной.
   И заиграл я тут напев
   Протяжный, похоронный.
   Какой тогда поднялся плач!
   Толпу трясло от плача.
   "Ну вот что, маленький скрипач,-
   Король воскликнул, плача,-
   Бери-ка в жены дочь мою!
   Играешь ты на славу.
   Тебе свой замок отдаю

3. И всю мою державу!

4. 7. Рефлекси: Æрмæг куыд бамбæрстой, уый сбæрæг кæнын (экраныл лæвæрд цæуынц ацы фарстатæ)

5. -Нæ урочы нысан цавæр уыдис?

6. -Сæххæст æй кодтам?

7. -Зæгъут уæ хъуыдытæ.

9. 8. Дзуапп дæтгæйæ пайда кæнынц хъуыдыйæдтæй:

10. -Урок мæ зæрдæмæ фæцыд, уымæн æмæ…

11. -Урок мæм цымыдисаг фæкаст, уымæн æмæ…

12. -Æз уыцы рæстæджы куы фестин, уæд…

13. -Урок мæ зæрдæмæ нæ фæцыд, уымæн æмæ…

15. 9. Скъоладзауты куыстæн бæрæггæнæнтæ сæвæрын.

17. 10. Хæдзармæ куыст.

19. Дзырдуат (рагацау фæйнæгыл фыст)

21. Ахил- фæсивæд

22. геун – джиуын, дзæгъæлбадт кæнын

23. æзгули- змæлд

24. фур гузавæй- фыртыхстæй

25. тургъæ – кæрт

26. сах –лæмбынæг

27. мехи фийбæл - михы фындзыл(цыргъыл)

28. кæрдæн - хæсгард

29. къех райзадæнцæ- джихæй баззадысты

30. фесхъæтæг дæн-фæхауæггаг дæн

33. (Æрбахызт лæппу Малиты Геуæргийы хуызы). («Федог» дзургæйæ) (дыгуронау)

34. Мæ хуры чысылтæ, фехъуыстон уын уæ ныхас. Мæ зæрдæ фырцинæй уынгæг кодта æмæ нал фæлæууыдтæн æнæрбахизгæ. Тынг æхсызгон мын у, мæ хъысмæт æмæ мын ме сфæлдыстадмæ куыдфæндыйы цæстæй кæй нæ кæсут, уый. Фæлæ, фаг фæуæд хъыг кæнынæн! Хъæлдзæгдæр, фæсивæд, хъæлдзæгдæр! Зард æмæ кафтæй раивæм не рхæндæг! (Геуæргийæн йæхи фыст æмдзæвгæйыл цы зарæг ис, уымæ ракафыд чызджытæй иуимæ)