Магьаммат Атабаев "Урлангьан ажжал"

«Урлангьан ажжал» деген поэманы охугьанда, гез

алдынга ачыкь кюйде дав йыллар геле. Кеп-кеп

шарлер язган уллу Ватандаш давну гьакъында

облени асарларын, шоланы арасында М. Атабаев де

бар. Давну гакында язган шаирлер яда озлер дав

иылларда яшагьан ва герген шо йылланы

ктыйынлыкьларын, яда башаланы, дав йылларда

яшагьанланы, давда болгъанланы хабарларындан шо

йылланы гакъында яхшы билип язгьан.

Дерг квыйын, авур 1941 - 1945 йылланы узагьында

бизин гукуматыбызны халкы дав юрютген. Шо

йылланы узагъында уллу да, гиччи де давну татывун,

дав нечик болагьанны яхшы билген. Дав тиймеген бир

шагар, бир юрт, бир ожакь кьалмагьан. Бары да

эргишилер давгьа гетип, уьйлерде кьартлар, кьатынлар

ва яшлар калган болган. Уйде къалгъанлар давгьа

гетгенлер нечик экен деп талчыга болган. Дав

йыллардагьы яшланы яш оьмюрю чалт гетген, неге

тюгюл эссе яшлар уллуланы орнун тутмагьа герек

болгъан, кьартлар буса дагыдан да бек картайгьан.

«Урлангьан ажжал» деген поэмада убч де уланын

давгьа йиберген ананы гьакьында айтыла. Кьатынны

яшавунда убч уландан кьайры бир заты да болмагьан.

Убчевюн де дав алып гетген. Гар гюн ана кьапуну

алдына чыгъып кьарай, гелмесми экен уланларындан

кагъыз, хабар. Биринчи уланы облген деп кагъыз

гелгенде, ана оьзюне ер тапмай не этегенни билмей.

Ана бек кайгыра, тек давда дагьы да эки уланы бар, ана олар учун яшамагьа, олагьа кьарамагьа герек. Ол,

бир балта уруп койган Терек йимик нечакы къыйын

буса да, ол обсме, чечек ачма, емиш берме герек. Бир балта урулгьан - убч бутакьлы терекни бир бутагьы

сенген.

Тек бир балта булан яралар битип къалмай, бирдагьы

балта урула, бирдаты бутакь сене - ананы экинчи уланы да облген деп кагьыз геле. Нечик обссюн Терек, нечик ачсын чечек, нечик берсин емиш?! Не болса да, анагьа облмеге яра- ярамай, ярамай терекге сенмеге -

бирине - бир бутагьы калган, шону учун обсмеге,

чечек ачмагьа, емиш бермеге герек Терек. Ким биле, шо бутакьга да балта урса?! Ону бирев де билмей, билмей ана да. Ол бозлай, кьарай гар гюн елгьа,

гелмейми экен почта деп, екьму экен кагьыз деп.

Терек де алда йимик арив тюгюл. Эки бутагьы сенген Терек нечик болмага герек? Автор башда герсете терекни аривлюгюн. Убч уланын анасыны аривлюгюне

тийген бирев болмагьан. Уланларын тас этген анагьа

буса карамага кьоркьа болгьан. Шону булан автор

дав аналар булан не этегнни герсете. Убчюнчю

бутагьына балта урулганны билсе, Терек сене. Почта облешип юртлу яш, боламы сендюрюп шо терекни,

боламы облтюрю ананы? Екь, болмай. Ол сорай

охувчулагьа: «Тюз этгенменми мен уьчюнчю уланы

облген деп кагьызны бермей анагьа?» деп. Не болса да, талчыгып, бозарып, обле - облмей кьала ана, сене-

сенмей кьала Терек.

Обзюню поэмасы булан Магьаммат дав йылларда

яшларсыз калган аналаны келпетин герсете. Олар

нечакьы да гючлю, кьоччакь кьатынлар болгьан. Тек

баласы облгенни билгенде ананы гючю-куваты битип,

бошап кьала, ана сене.

«Урлангьан ажжал» деген поэманы охугьанда,

анага баласы нечик аявлу болагьанны дагъыдан да бек билесен. «Урланган ажжал» - обзюню тенги екь даражада

чебер ва терен маналы поэма. Шо поэма магьа бек тасир этди. Шо поэманы охуйгьанда муаллим де

тарлыкьды, биз де йыладыкь.

Бу поэмада автор гар ожакь Уллу Ватан давда

аявлу адамларын тас этгенин айта.

Бу поэмада уч уланын давга да йиберип, гар

гюн де, гече де аявлу балалары кьачан къайтар деп,

орам башда бозарып тураган ананы келпети бек гючлю

берилген. Эки яшы облгенни билеген почтальон яш анагьа убчюнчюсю де олген деп языгьан манасы от-

ялындай биширеген, каймысы кьоргъашындай авур

убчюнчю кагъызны берип болмай.