Манасчылар жонундо маалымат

Сабактын темасы :

Манасчылык өнөр жана манасчылар

Негизги маселелер:

• 1.Манасчылык өнөр- төкмөлүктүн эпикалык түрү.
• 2.Улуу манасчылар жана алардын чыгармачылыгы.
• 3. Азыркы учурдагы манасчылар жана алардын коомдогу орду

Кошумча суроолор:

• 1.С.Орозбаков – улуу манасчы.
• 2.С. Каралаев- 20-кылымдын Гомери.
• 3. Жусуп Мамай- жазма манасчы.
• 4.С. Орзбаковдон «Манастын» жазылып алынышы.
• 5.Айкөл «Манас» алп Саякбайдан кантип жазылып алынган.
• 6. Азыркы мезгилдеги манасчылар.

Негизги адабияттар:

• 1. Манасчылар. (Түзгөн А. Обозканов.) - Б.,1996.
• 2. Манасчылар жана изилдөөчүлөр.- Б., 1995.
• 3. Манасчылар - кыргыз элинин руханий инсандары.- Б., 1992.
• 4. Орозобекова Ж. Айтуучулук өнөрдүн тарыхый өсүп-өнүгүү жолу.- Б., 2003.

Кошумча адабияттар:

• 1. Орозбаков С. «Манас». 1-2-т. –Ф.:Кыргызстан, 1978
• 2. Каралаев С. «Манас». 1-т. –Ф.:Кыргызстан, 1984
• 3. Абдылдаев Э. «Манас» эпосунун историзми. –Ф.:Илим, 1986
• 4. Мусаев С. Эпос «Манас». –Ф.:Илим, 1979
• 5. Интернеттик материалдар
• 6.Энциклопедический феномен эпоса «Манас». 1000 жылдык юбилейге карата макалалар. – Б., 1995.
• 7. Сыдыков А. «Манас» эпосу жана кыргыз оозеки чыгармачылыгынын маселелери. – Б., 1995.
• 8. Сыдыков А. Героические мотивы в эпосе «Манас». – Ф., 1982

Сабактын максаты:

• - Сабакка байланышкан чыгармачылык маалыматтарды илимий-изилдөө эмгектерине таянып, студенттерге жомокчулардын өнөрү, анын тарыхы жана көрүнүктүү окуялары боюнча кеңири маалыматтарды кучагына алган жомокчулардын (манасчылардын) өнөрүнүн кыргыз элинин тарыхый-социалдык жана рухий өнүгүшүндө ойногон ролу менен тааныштыруу, улуттук адабияттын жана көркөм сөз өнөрүнүн тарыхый-теориялык маселелерине үйрөтүү бул сабакты окутуудагы негизги багыттар болуп эсептелет.

-элдик оозеки чыгармачылыгынын

өзгөчөлүгү;

• - элдик тилдин бай кору, кыргыз тилинин поэтикалуулугу;
• - манасчылык өнөр жана анын башка көркөм сөз өнөрлөрүнөн айырмачылыгы;
• - «Манас» эпосунун атуулдук позицияны тарбиялоодогу ролу;
• - эпостун кыргыз жан дүйнөсүндөгү жана этникалык чөйрөсүндөгү орду.

ХVIII кылымдан бери

• Балык Бекмурат Кумар уулу (1799 - 1887), Келдибек Барыбоз уулу (1880 - 1880), Назар Болот уулу (1823 - 1893), Чоодон (1885 - 1900) жана Ташмат, Касымбай Беки, Сырдыбай, Муса, Исагул өңдүү манасчылар болгон экен. ХIХ кылымда жана ХХ кылымдын башында Чоюке Өмүр уулу (1863 - 1925), Акылбек (1840 - 1920), Тыныбек Жапый уулу (1846 - 1902), Тоголок Молдо (1886 - 1942), Найманбай Балык уулу (1853 - 1911), Кенжекара Калча уулу (1859 - 1929), Сагынбай Орозбак уулу (1867 - 1930), Жаңыбай Кожек уулу (1869 - 1942) өңдүү улуу манасчылар жашап өткөн. Алардан соң Алмабек Топчубек уулу (1897 - 1940), Дыйканбай (1873 - 1923), Жакшылык Сарык уулу (1880 - 1943), Жандаке Байболот уулу (1853 - 1917), Жүгөрү Назар уулу (1864 -1941), Матисак Акбай жана башка даректери так айтылбаган манасчылар болгону КУИАнын даректүү маалыматтарында сакталуу .

Калыптануу этаптары

• 1.үйрөнчүк манасчы
• 2.чала манасчы
• 3.чыныгы манасчы
• 4.чоң манасчы.

Тарыхый манасчыларды төмөндөгүчө бөлсө болот :

• 1.Легендарлык манасчылар
• 2.Классикалык манасчылар
• 3. Оозеки салттуулукту жана китептик үлгүнү кошо ала жүргөн манасчылар.
• 4. Жазгыч манасчылар
• 5. Аткаруучу манасчылар.

Т. Тургуналиевдин көз карашы менен :

• Улуу манасчылар
• Гений манасчылар
• Залкар манасчылар
• Замандын таланттуу манасчылары

Аял манасчылар :

• Сейде Дейди кызы
• Сейдана Молдоке кызы

Бардык манасчылар бир гана «Манас» эпосун айткандыгына байланыштуу аларда өтө көп орток өзгөчөлүктөр сакталганы айкын көрүнөт:

• Бардык манасчылар эпосто тилге алынган негизги каармандардын аты-жөнүн жана эпитеттерин окшош айткан;

• 2. Бардык манасчылар эпосто жер-суу аттарын жана кыргыз журтчулугунан өтө алыс болгон бөтөн жерлердин аттарын, алардын географиялык жайгашуусун таамай айткан;

3. Бардык манасчылар ханзуча (кытайча) же монголчо билген эмес, бирок өздөрү айткан варианттарда ошол улуттардын сөздөрү арбын кездешет. Мындай жагдай «Манас» эпосунун асили бир кайнардан тарагандыгын, тарыхтагы чыныгы окуяларды өзүнө сиңирип кеткенин түшүндүрөт.

• 4. Манасчылардын бардыгы «Манас» каарманды түш көргөн;
• 5. Бардык манасчылар өз кезинин таланттуу акындары болушкан;

6. Манасчыларда жөрөлгөлүү байланыш болгон ;

• 7. Бардык манасчылар «Манас» эпосун белгилүү кыймыл, белгилүү үрөй менен айтышат;
• 8. Бардык манасчылар «Манастын арбагы колдойт» деген көз карашта орток ишенишкен.

Филология илимдеринин доктору,профессор Р.З.Кыдырбаева

Акын-манасчыларды региондук жагына карап төмөнкүдөй төрт топко бөлүштүрөт:

1.Чүйлүк манасчылар :

2.Ысыккөлдүк манасчылар :

3.Тяньшандык манасчылар:

4.Түштүктүк манасчылар :

Бүгүнкү күндө Манастаануу илиминде манасчылардын мектептери шарттуу түрдө төмөнкүдөй бөлүштүрүлөт.

• 1.Нарындык манасчылардын мектеби-өкүлдөрү: Тыныбек,Сагымбай,Шапак ж.б.
• 2.Ысыккөлдүк манасчылардын мектеп-өкүлдөрү: Акылбек,Чоюке,Саякбай ж.б.
• 3.Чүй-Талас манасчылардын мектеби-өкүлдөрү:Келдибек,Балык ж.б.
• 4.Түштүктүк манасчылардын мектеби-өкүлдөрү:Жаңыбай,Абдылда,Матисак ж.б.
• 5.Кыргызстандын башка өлкөлөрдө жашаган манасчылардын мектеби-өкүлдөрү: Жусуп Мамай (Кытай Эл Республикасы)ж.б .

ОГПИдеги манасчылар мектеби:

• 1.Самат уулуЧолпонбек;
• 2. Абдыллаев Нурманбет;
• 3. Шакир уулу Медер;
• 4. Наралиева Мээримай;
• 5.Канатбеку улуу Урмат;
• 6. Болотбек кызы Мээрим;
• 7. Абдигапар уулу Темирболот;
• 8. Таалайбек кызы Айчүрөк;
• 9. Турдубек кызы Дилзат;
• 10. Абдразакова Сабина;
• 11.Абдыганы уулу Сыймык;
• 12. Шамырбекова Айзат;
• 13.Келдибек кызы Акмарал;
• 14. Бекболор кызы Айдай;
• 15.Ташбай кызы Айжан;

Үйгө тапшырма:

• Эпостун темасы жана идеясы.
• Эпостогу каармандар.