Материал к уроку краеведения. Искусство краеведческих описаний /Жамбылская область/

11.Искусство краеведческих описаний

Мы узнаем:

- о методах описания природы родного края

Мы научимся:

- анализировать краеведческие описания.

Мы получим:

- первоначальные навыки описания родной природы.

Ключевые слова:

очерк

рассказ

метафора

эпитет

сравнение

олицетворение

гипербола

Множество произведений Жамбылских авторов содержат краеведческие описания, то есть описание гор, древних городов, улиц, памятников.Давайте разберемся, какие жанры, художественные и языковые особенности используются в литературе.

Очерк — литературный жанр, отличительным признаком которого является художественное описание по преимуществу единичных явлений действительности...

Рассказ - это небольшое по объёму произведение, содержащее малое количество действующих лиц, а также, чаще всего, имеющее одну сюжетную линию.

Для рассказа, прежде всего в силу объема, характерно наличие одной главной проблемы, 

Эти произведения могут иметь свои художественные приемы. О них сейчас и поговорим.

Часто авторы используют метафоры.

Что такое метафора? Само слово "метафора" означает в переводе с греческого "перенос". В данном случае мы имеем дело с переносом наименования с одного предмета на другой.. Метафора представляет собой слово или выражение, употребляющееся в переносном значении благодаря сходству двух явлений или предметов по некоторому признаку. В результате такого переноса создается образ. Поэтому метафора - одно из самых ярких средств выразительности речи.

Эпитет

В переводе с греческого этот термин означает "приложенное, приложение", то есть в нашем случае одно слово приставлено к некоторому другому. Эпитет от простого определения отличается своей художественной выразительностью.

Сравнение

Сравнение – прием , в котором один предмет характеризуется через сопоставление с другим. То есть это сопоставление различных предметов по сходству, которое бывает как явным, так и неожиданным, отдаленным. Обычно оно выражается с помощью определенных слов: "точно", "как будто", "похоже", "словно". Также сравнения могут иметь форму творительного падежа.

Олицетворение. Это разновидность метафоры, представляющая собой присвоение свойств живых существ предметам неживой природы. Часто оно создается с помощью обращений к подобным явлениям природы как к сознательным живым существам. Олицетворением также является перенос на животных человеческих свойств.

Гипербола (в переводе - "преувеличение") - одно из выразительных средств речи, представляющее собой фигуру со значением преувеличения того, о чем идет речь.

Проверим! Для того , чтобы написать свои наблюдения,человек более внимательно следит за окружающим миром. Какие пословицы ты отнесешь к краеведческим? Объясни свой выбор.

Разберите пословицы. Какие литературные приемы использованы

Байтанағали Төлентаев

АҚЫРТАС

Ақыртастың кең-ақ екен аумағы,

Көргенде оны келгендей ой арналы.

Апатаудың баурайында жатыр ол,

Болашаққа жүмбағымен барғалы.

Кездескендей болдым мұнда асылға,

Қарағандай тарих деген асуға.

«Тасты кесіп, қалай, қашан қалаған?» -

Деген оймен көз сап сонау ғасырға.

Гүлдер өсіп атқан таңмен таласа,

Сылдыр қағып жатыр бастау жараса,

Аюлар да жүрді ме екен биікте

Көзге түсіп жалы төмен қараса?

Тараз халқы іздеген-ау ырысты,

Тапқан екен өсем де кең бұрышты.

Алтын, күміс, қорғасынды қолға ұстап,

Білген темір, мыс, қалайы, мырышты.

Болды ма екен жағдай ешкім күтпеген,

Жетпепті іс жеріне дәл діттеген.

Алыптардың ізі жатыр бұл жерде,

Қамал жатыр құрылысы бітпеген.

Ақыртасқа келсем тауды сәл өрлеп,

Көркем ойға кеудем, білем, толар қөп.

Қарт құрылыс сырын әлі сақтауда,

Үқтым оны ұлылығы болар деп!

Алға ұмтылып, әнге бөлеп даланы

Көз ұшында пойыз кетіп барады.

Нәзік көңіл тебіреніп кеткендей,

Елестетіп ойдағы алып қаланы!..

Что вы узнали об Акыртасе?

.Тапсырма:Прочтите стихотворение , переведите н а русский язык, затем найдите существительные , стоящие во всех падежах, и выпишите все..

Найдите и выпишите слова в притяжательной форме в сочетании с ілік септік и определите , в каком лице и падеже они стоят ?

Назовите сравнения .

Орта ғасырлардан жеткен сый

Құрманбек Әлімжан,
журналист Қордай ауданы

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдарламалық мақаласында өскелең ұрпақты ұлттық құндылықтар арқылы тәрбиелеуге айрықша мән берілді. Оның ішінде ежелгі ескерткіштер мен кесенелер, көне қорымдар мен киелі мекендердің халқымыздың ұлттық бірегейлігінің мызғымас негізін қалаудағы маңызы атап көрсетілген еді. Мұндай көне тарих іздері Қордай жерінде де баршылық. Солардың бірі – ортағасырлық Қордай қалашығының орнындағы қазба жұмыстарының жай-жапсарына бұған дейін арнайы тоқталған болсақ («Ақ жол», 25 қыркүйек, 2017 жыл), бүгінгі айтпағымыз Сортөбе ауылдық округі аумағындағы ортағасырлық кірпіш күйдіретін пеш туралы болмақ.

Егер аудан орталығының тап іргесінен Қордай қалашығының орны 1937 жылдан зерттеле бастаған болса, ауданның екінші бір қиырындағы кірпіш күйдіретін пешті ғалымдар осыдан екі жыл бұрын ғана анықтап, ғылыми айналымға енгізді. Қарақоңыз өзенінің Шу өзеніне келіп құятын сағасында Сеңгір аталатын ұлан-ғайыр жеміс бағы бар болатын. Жылдар өткен сайын ол жердің ағаштары аяусыз жұлынып, орны тегістеліп, егістікке айналып барады. Отыз жыл бұрын су қоймасының салынып өзен суы басынан байлануына байланысты, Қарақоңыз өзенінің табаны да қазір тастақты тақырға айналған. Міне, сол Сеңгірдің бұрынғы өзен жағасында айналасында күйген кірпіш қалдықтары шашылып жатқан төбешік болатын еді, соны археологтар 2015 жылы қазып байқағанда кірпіш күйдіретін көне өндіріс орны табылған. Осындай ежелгі және ортағасырлық пештердің дені су көздеріне жақын жерден салынатын болған. Өйткені саз шикізатын алу мен оны араластырып илейтін судың да жақын болуын сол кездегі көзешілер де дұрыс болжаса керек.
Қазба жұмысына қатысқан Ә.Марғұлан атындағы Археология институтының аға ғылыми қызметкері Ералы Ақымбектің сипаттамасына қарағанда, пештің батыс бөлігін өзен суы толығымен шайып кетсе, қалған бөлігінің топырағы техниканың көмегімен алынып, ескерткіштің шығыс жағындағы егіс алқабына тыңайтқыш ретінде қолданылған. Өйткені топырақ алынған шығыс бөлігінен пақса (соқпа саз) мен қам кірпіштен қаланған қабырғалары техника шөміші тісінің орындарынан көрінеді. Бүгінгі күнге аман жеткені ұзындығы алты, ені үш, биіктігі де үш метрдей жартылай төбешіктің астынан аршып алынған пештің оттық камерасы, оның да шығыс қабырғасының төрт тарапты негізі ғана. Күмбездер арасын ауа жүретін қуыстар бөліп тұрғаны анық көрінеді. Пеш қабырғасын жоғары температурада балқыған екі сантиметрдей қара жасыл түсті шлак жапқандығы оның ұзақ уақыт пайдаланылғанының дәлелі. Оттық камерасының табанында қалыңдығы 10-15 сантиметр күл қабаты қатталған. Пештің оттық камерасының оңтүстік камерасының беті сыланбаған. Кірпіштер негізінен жалпағынан қаланса, жарты метр биіктікте бірқатар кірпіш қаландысы тігінен, сәл ғана қиғаш етіп қаланғаны анық байқалады. Пешке қазба жүргізу кезінде маңайынан жинап алынған қыш кірпіштердің өлшемі 14,5–15 х 4,5–5 сантиметр көлемінде болған. Сонымен қатар керамика сынықтары да табылған. Оның құрамы слюда және қызғылт түсті құм араластырылып, жақсы иленіп, арнайы шырақта жасалған. Саусақ ізі түскен жерін бойлай сынған қыш бұйымның күйдірілуі бірқалыпты. Бұдан ХII-XIII ғасырларға тән бұл пеште қыш кірпіштермен қатар керамика бұйымдары да күйдірілген бірегей өндіріс жұмыс істеген деген ой түюге болады.
Сортөбедегі пешті ғалымдар еліміздегі көне Сарайшық, Отырар, Құйрықтөбе және Жайық қалаларынан табылған орта ғасырлық кірпіш күйдіретін пештердің қатарына жатқызады. Бірақ көне заманнан жеткен бұл мұраның қазіргі ахуалы алаңдатады. Бұған дейін топырақ жапқан төбешік астында сақталып келген болса, археологиялық қазба кезінде аршылған пештің қалдығы жаңбыр мен желдің өтінде уақыт өткен сайын мүжіліп барады. Көне ескерткіштерді қорғау талабымен оның үстіне шатырлап қалқа тұрғызып, болашаққа аманаттау – парыз.

Что вы узнали об этом историческом объекте? Обменяйтесь мнениями.

Для дополнительного чтения

Автор Ергали НУРГАЛИЕВ

Изучение топографии городища Орнек и материалов раскопок дает представление о существовавшем здесь своеобразном центре оседлости и ремесел. Однако решающую роль в формировании поселения играла международная торговля, а наличие мощных укреплений, соборной мечети и богатого мавзолея говорит о том, что Орнек являлся все-таки достаточно развитым и густонаселенным городом. 

Городище Орнек вошло в Список Всемирного наследия ЮНЕСКО наряду с еще четырьмя историко-культурными объектами нашей области. Оно относится к VIII — XII векам и расположено в 7,7 километра к югу от села Орнек, на берегу рек Алтынсу и Шыбынды в ущелье Сулутор Рыскуловского района.

Арабские маршрутники, составленные Ибн Хордадбехом и Кудамой, свидетельствуют о том, что между Таразом, Нижним Барысханом и Куланом, местоположение которых четко локализовано, располагались Касрибас, Кульшуб и Джульшуб. Существует мнение о тождестве Касрибаса с городищем Акыртас. В таком случае Орнек должен соответствовать Кульшубу, который, как и Касрибас, принадлежал карлукам и являлся ставкой одного из карлукских феодалов. Археологические материалы позволяют предположить, что ставка возникла на месте постоянного оседлого поселения, которое, видимо, сложилось на территории весенне-осенних пастбищ одного из кочевых племен. Скорее всего часть кочевого населения на огороженных полях выращивала хлеб. Укрепленная ставка в свою очередь послужила ядром возникновения города, в формировании которого важную роль играла международная торговля.Исследование таких памятников, как городище Орнек, позволяет проследить один из важнейших процессов — оседание кочевников и появление у них городских центров.

Познакомьтесь с описанием. Представьте, что вы переводчик. Вам нужно сократить текст и перевести на казахский язык. Поделитесь своими записями с одноклассниками.

Делаем выводы:Для того, чтобы описать какой=либо краеведческий материал, нам необходимо изучить все его известные параметры: место нахождения, особенности его, обдумать использование терминологии, Тагда получится интересное краеведческое описание.

Задания :

1.Прочтите отрывки краеведческих наблюдений.

2.Узнайте, какими литературными приемами пользовались авторы.

Найдите общие черты и различия

3.Выберите краеведческий объект и составьте текст -повествование, описание или размышление.

4. Посетите библиотеку и познакомьтесь с краеведческими материалами по тематике» Рухани жаңғыру»