Мезгилдик системадагы д элементттер

Саламатсынарбы балдар!

Химия сабагына кош келгиле!

Сабактын темасы:

VIII группанын

d элементтерине жалпы мүнөздөмө

Сабактын максаты :

8 группанын d элементтери анын ичинен маанилүү темир элементи боюнча түшүнүк алып,жашоодо колдонуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болосунар.

Темир

• Темир химиялык элементтердин ичинен жер шарында таралышы боюнча ( массалык үлүшү 4,7–6,0%) төртүнчү орунда жана металлдардын арасынан алюминийден кийинки экинчи орунда турат. Темир байыртадан бери эле белгилүү болгон элементтердин катарына кирет. Алгачкы жолу темирди Египетте, биздин заманга чейин 2чи миң жылдыкта Месопотамияда, андан соң Закавказьеде, Кичи Азияда жана байыркы Грецияда колдонушкан. Уюган темир – метеориттен алынган ɵтɵ сейрек кездешүүчү зат.

Темир жаратылышта

• Темир жаратылышта бирикмелердин, тоо кендеринин курамында жана тирүү организмдерде кездешет.
• Fe 2 O 3  • 3H 2 O – күрɵң түстүү железняк, лимонит; Fe 2 O 3  – кызыл темир, гематит; Fe 3 O 4  – магниттик темир, магнетит; FeS 2  – темир колчеданы, пирит.
• Темир – күмүш түстүү – ак, согууга элпек, башкаларга салыштырмалуу жумшак металл, балкып эрүү температурасы 1539  о С, 20  о С тыгыздыгы 7,87 г/см 3 . барабар, 768  о С тɵмɵн болгондо темир ферромагниттүү, ширетүүгɵ, согууга, калыпка келтирүүгɵ ыңгайлуу болот.  +2, +3, +6  кычкылдануу даражаларын кɵрсɵтɵт. Нымдуу абада темир кычкылданат (дат басат) да, Fe +2  жана Fe +3  бирикмелерин пайда кылат. Темир амфотердүү металл.

• .

• Суюлтулган кислоталар менен аракеттенишкенде темир кычкылдануу даражасы  +2  барабар болгон бирикмелерди пайда кылат, ал эми концентрацияланган азот кислотасы менен реакцияга киргенде темирдин активдүүлүгү тɵмɵндɵтɵйт. Металл эместерден кычкылтек, хлор жана күкүрт менен аракеттенишет.
• Темирди аныктоо үчүн мүнɵздүү түстү берген реактивдер колдонулат, Fe +2  – берлин лазурунун изумруд сымал (ачык жашыл түс) түсүн берсе, Fe +3  – кɵк түстү берет.

• Темир жана анын куймалары кара металлдарга кирет. Темирдин куймалары катары – курамында 2% кɵп кɵмүртек болгон  чоюн  жана 0,02 – 2.0% чейинки кɵмүртекти кармап турган болотту атоого болот. Мындан сырткары курамында Mn, Si, S, P ж.б. элементтердин аралашмасы болгон болоттун түрлɵрү да бар. Бул элементтер болоттун коррозиялык касиетин күчɵтɵт. Темирди балкытып эритүү процесси кɵмүртектин жана ис газынын атайын мештерде – домналарда темирди анын оксиддеринен калыбына келтирүүсүнɵ негизделген.