Միջնադարի սիրո մեծ երգիչը

Սայաթ-Նովա

Մեծերը Սայաթ-Նովայի մասին

«...Մեր վիթխարի Սայաթ-Նովան մի հոյակապ սիրահար է, բռնված ու բռնկված սիրո հրդեհով, նրա լույսի տակ էլ նկատում է աշխարհքն ու իրերը, զգում է, որ էրվում, վերջանում է ինքը, բայց մնում է արի ու բարի, անչար ու անաչառ, վեհ ու վսեմ, որպես աշխարհքի ու մարդու մեծ բարեկամը»:

«Սայաթ-Նովան այնպես ստեղծագործեց, որ մտավ երեք ժողովրդի գրականության մեջ: Ո՜չ թե գրականության պատմության, այլ գրականության մեջ՝ կենդանի և ապրող, կարդացվող ու երգվող, միշտ ճարվող, բայց միշտ փնտրվող գրականության մեջ: Մտավ իբրև աղ: Այսքանով էլ Սայաթ-Նովան անհատ չէ, թեկուզ և մեծ անհատ, այլև ժամանակ լցնող շունչ է, տարածություն լցնող օդ, և այդպիսին մնում է մինչև հիմա՝ 200 տարի հետո էլ»:

«Այնպիսի բանաստեղծներով, ինչպիսին Սայաթ-Նովան է, պետք է պարծենա բովանդակ մարդկությունը. նրանք երկնքի վեհ ընծաներն են, որ ուղարկվում են ոչ ամենքին և ոչ հաճախակի. նրանք նախախնամության ընտրյալներն են, որոնք օրհնանք են դրոշմում իրենց դարին և իրենց հայրենիքին»:

• Նա կանգնել է մեր զարգացման ճանապարհի հանգույցներից մեկի գլխին և իր քնարով ներշնչում է մեզ «աղքատ սիրել, գիր սիրել»։ Նա մեր մթնոլորտն է, մեր սերը, մեզ ուրախություն ու թախիծ տվողը... Մեզ հետ է միշտ՝ մեր ուրախության ու վշտի պահերին։

Սայաթ-Նովան մինչև հիմա կախարդել է ինձ, և չեմ կարող ելնել երևակայական դյութանքից

Քանի տարի մեջլիսներում տաղ ես ասել, Սայա՛թ-Նովա,

Քանի տարի դու սրտերի հետ ես խոսել, Սայա՛թ-Նովա.Կարոտ բլբուլ, ամեն գարուն եկել ես դու վարդերի հետ,Ու սիրելով, ու սիրվելով՝ մեզ ես հասել, Սայա՛թ-Նովա

Ա՜խ, թե գայիր, քեզ կտայինք՝ փառքի հազար դարեր վրան՝

Մասիս սարը՝ քեզ քյամանչա, ձյունը՝ սադաֆ քարեր վրան,Արծաթ Զանգու, ոսկի Արազ՝ միշտ հայախոս լարեր վրան,Դու դարդիման իմ հայ սրտով Կովկասի յար, Սայա՛թ-Նովա

Կենսագրություն

• Սայաթ-Նովայի խաղերում եղած ծածկագրությունների վերծանությունների հիման վրա տարբեր ուսումնասիրողներ նրա ծննդյան տարին համարել են 1712, 1717, 1722 թվականները։ Երգչի աոաջին կենսագիր  Գևորգ Ախվերդյանն  առաջարկել է նրա ծննդյան 1712 թվականը, որը հետագայում վիճարկվել է, և տարբեր փաստարկների ու հաշվարկների հիման վրա առաջարկվել են ծննդյան նոր թվականներ 1711-1726-ի սահմաններում: Առանձին նշվել են նաև 1710 և 1724 թվականները:
• Սայաթ-Նովան իր տաղերում մեկ իրեն թիֆլիսեցի է կոչել, մեկ հալեպցի կամ ադանացի։ Ըստ Մորուս Հասրաթյանի միջին դարերում և մինչև  20-րդ դարի  սկզրները, հատկապես Արևելքի ու Կովկասի մարդիկ իրենց ծննդավայրը համարել են ոչ այնքան իրենց, որքան իրենց հոր և պապի ծննդավայրը: Սայաթ-Նովան մի քանի տաղերում հիշատակել է, որ ինքը Հալեպցի պանդուխտ Կարապետի և Թիֆլիսի արվարձան Հավլաբարի բնակիչ Սառայի որդին է:

• Սայաք-Նովան մահացել նոյեմբերի 22-ին 1795 թվականի Հաղպատում: Թաղվել Թիֆլիս քաղաքւմ:

Կրթություն

• Սայաթ-Նովայի մանկությունն ու պատանեկությունն անցել է  Թիֆլիսում ։ Սովորել է գրել-կարդալ  հայերեն ,  վրացերեն , իմացել է նաև  արաբերենի այբուբենը ։
• 12 տարեկանից նրան տվել են արհեստի, սովորել է ջուլհակություն և կարճ ժամանակում այնքան է հմտացել, որ կտավը հինելու և գործելու նոր դազգահ է պատրաստել։

• Երգը և երաժշտությունը նրան հմայել են դեռ փոքրուց։ Մինչև երեսուն տարեկանը Սայաթ-Նովան կատարելագործել է աշուղական արվեստի մեջ, սովորել եղանակներ և պարզ ու խառը չափեր, հորինել խաղեր՝ հարմարեցնելով հատուկ մեղեդիներ և կատարել ժողովրդական հավաքույթների ժամանակ։ Հավանաբար, երկար տարիներ շրջել է  Մերձավոր Արևելքում , եղել  Պարսկաստանում ,  Հնդկաստանում  և Օսմանյան կայսրությանը ենթակա երկրներում, ուխտի գնացել հայ աշուղների հովանավոր  Մշո Սուրբ Կարապետի վանքը ՝  Տարոն , մինչև որ ձեռք է բերել համընդհանուր ճանաչում, մկրտվել Սայաթ-Նովա՝  երգի որսորդ ։

Մոլորակագիտություն

Մոլորակագիտության միջազգային միության պատվավոր պրեզիդենտ Գ. Կարտերֆելդի առաջարկությամբ 1976-ին Սայաթ-Նովայի անունով կոչվեց Մերկուր խառնարաններից մեկը:

Մարսի ծովի հարավում, լայնությունը՝ -27.5; երկարությունը 122.5; տրամագիծը 125 կմ:

Մականուն

Կարծիք կա, թե երգիչը սկզբից ևեթ ընդունել է Սայաթ-Նովա (Սէյաթ Նէվա) գրական կեղծանունը, որը տարբեր ուսումնասիրողներ տարբեր ձևով են բացատրում՝ համարել են պարսկերենից թարգմանաբար «երգի-ձայնի որսորդ սիրահար», կամ պարզապես «երգի որսորդ» (պարսկերեն սայադ - որսորդ, նովա - երգ, մեղեդի):

Կա թարգմանության ավելի քիչ հավանական տարբերակ թուրքերենից՝ «Սայադի թոռ»։ Այս դեպքում հնարավոր է, որ երգչի պապի անունը Սայադ լինի, մի անուն, որը տարածված է եղել հայերի մեջ

անունը ծածկագրված է գլխավոր հնգակապ բառերի մեջ(լալանի, յարանի, զայանի, մերանին, մասանին): " width="640"

ՈՎ է Սայաթ-Նովայի

Սայաթ-Նովայի սիրեկան յարի անունը Աննա էր, դա պարզվել մի շարք խաղեր վերածնելով: Աննա անունը Սայաթ-Նովան ծածկագրաբար հայտնվել է մի շարք խաղերում:

Հայերեն 11-րդ խաղում անունը ծածկագրված է գլխավոր հնգակապ բառերի մեջ(լալանի, յարանի, զայանի, մերանին, մասանին):

Առաջին Աննա , որը կոչվում է Աննա-խանում Թեյմուրալ Թագավորի երկրորդ կինն է: Աննա-խանումը Աբաշիյեների նախարարական տնից էր:

Թեյմուրալի մահվանից հետո մտել է կուսանոց:

Երկրորդ Աննա Հերակլ II-ին քույրն է էր՝ ծնված Թեյմուրալ Թագավորից և իր առաջին թագուհի Թամարից:Նա Ամուսնացավ իշխան Դեմերտի Օրաբելիանիի հետ:

Երրորդ Աննա Հերակլի կինն է: Հերակլը գրավել է Սուրամի բերդը: Հենց այստեղ էլ ամուսնացալ էԱննայի հետ:

Չորրորդ Աննա Հերակլի քույր Աննայի թոռն է:

Կուսակրոն կյանք

• 1759 թվականի կեսերին ավարտվել է Սայաթ-Նովայի՝ իբրև բանաստեղծի ու երգահան-երաժշտի կյանքը։ 1759 թվականին  Հերակլ II -ի հարկադրանքով նա քահանա է ձեռնադրվել Տեր Ստեփանոս անունով և շատ չանցած ուղարկվել  Կասպից ծովի  հարավային ափին գտնվող  Էնզելի  նավահանգիստը։ Այստեղ երգիչն «ապաշխարել» և արտագրել է  Գրիգոր Նարեկացու  «Մատյան ողբերգության» պոեմը։ Երբ վերադարձել է հայրենիք, ստույգ հայտնի չէ։ 1766 թվականին ապրել է Զաքաթալայից Շամախի տանող առևտրական ճանապարհի վրա ընկած Կախի փոքրիկ ավանում, որտեղ արտագրել է մեկ ուրիշ ձեռագիր՝  Աստվածաշնչի  հատվածներից բաղկացած մի ժողովածու։

Ժառանգություն

Սայաթ-Նովան մեծ ժառանգություն ունի ուշ միջնադարի հայ գրականության ու հոգևոր մշակույթի ասպարեզում։ Նա հայոց գուսանական-ժողովրդական քնարերգության բարձրակետ է, բնությունից շռայլորեն օժտված արվեստագետ, որ վերածնվել է հայոց քաղաքական ինքնուրույն կյանքի մասնատման ու անկման պատճառով այլափոխված գուսանական արվեստը, այն դրել նոր հունի մեջ՝ հեղաշրջելով 16-րդ դարը։

Ծայր առած աշուղական բանաստեղծության ձևն ու , բովանդակությունը։ Նա  հայ իրականության մեջ առաջին , բանաստեղծն է, որ բազմալեզու ստեղծագործությամբ մեծ դեր է, խաղացել  Կովկասի  ժողովուրդների հոգևոր մերձեցման գործում:

• Սկսած 18-րդ դարի երկրորդ կեսից՝ նրա ազդեցությունն են կրել վրացի, ադրբեջանցի և հայ շատ բանաստեղծներ ու աշուղներ։ Սայաթ-Նովան իր հաստատուն տեղն ունի նաև վրաց քնարերգության պատմության։

Աշխարհումս ախ չիմ քաշի, քանի վուր ջան իս ինձ ամա.

Անմահական ջըրով լիքըն, օսկե փընջան իս ինձ ամա .

Նըստիմ, վըրես շըվաք անիս՝ զարբաբ վըրան իս ինձ ամա.

Սուչս իմացի, է'նենց սպանե՝ սուլթան ու խան իս ինձ ամա։

Սայաթ-Նովա ( հատված ֆիլմից )

• Ֆիլմում պատկերված է միջնադարյան հայ աշուղ  Սայաթ-Նովայի  (1712-1795) կյանքը, որն իր տաղանդի շնորհիվ մեծ ճանաչում է ձեռք բերում և դառնում վրաց  Հերակլ II  թագավորի պալատական երգիչը։ Կինոնկարում ներկայացվում է  Սայաթ-Նովայի  և Աննայի մեծ սիրո պատմությունը:

Վերջ