Muattar bitiruv malaka ishi slayd.

O’zbekiston Respublikasi Xalq Ta’limi vazirligi

Toshkent shahar xalq ta’limi xodimlarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

Tabiiy va aniq fanlar ta’limi kafedrasi

Mavzu: “Shar va sfera elementlari . Tashqi va ichki chizilgan sharlar mavzusini o’qitish metodikasi “

Bajardi: Yunusobod tumani 96-umum ta’lim

maktabi matematika fani o’qituvchisi

To’xtaboyeva M.A

Rahbar: Haydarov B.Q

T. A. F. T kafedra mudiri: Maxkamov A.A

Guruh rahbari: Masharipov M.R

Malaka ishi

Mundarija

Kirish:

I.Asosiy qism

I.1.Shar va uning elementlari tasnifi .

I.2.Dars jarayonlarida masalalar va ularni yechish da AKT dan foydalanish .

I.3.Masala yechishda uni yechish metodlarini birgalikda qo’llashga oid na’munalar

II. Xulosa va tavsiyalar

III. Adabiyotlar

IV.Ilova  

KIRISH

“ O’qituvshilarning eng muhim vazifasi – yosh avlodga puxta ta`lim berish, ularni jismoniy va ma`naviy yetuk insonlar etib tarbiyalashdan iboratdir”.

Shavkat Mirziyoyev

Bugungi kunda jamiyatimiz taraqqiyoti bevosita o’sha jamiyatni axborotlashtirish bilan bog’liq bo’lib har bir davlat o’z axborotlash strategiyasini ishlab chiqish va uni amaliyotga qo’llashga katta ahamiyat bermoq lozim. Davlat Ta’lim Standartlarini ta’lim tarbiya jarayoniga tezkor joriy qilish mexanzmlar, o’quv dasturlar, darsliklar va o’quv meodik qo’llanmalar vositasi amalga oshirildi. Mamlakatimizda faoliyat olib borayotgan soha mutaxassislarini fikricha “Pedagogik texnologiya” bu o‘quvchilarni o‘qitish, o‘rgatish va ularni har tomonlama rivojlantirish qonun-qoidalarini o‘z ichiga olgan pedagogik tadbirlar tizimidan iborat. Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib shuni aytish mumkinki, ta’limni texnologiyalashtirishni asosini, ta’lim oluvchilarni, uning samaradorligini oshirish va ta’lim oluvchilarni berilgan sharoitlarda va ajratilgan vaqt ichida loyixalashtirilayotgan o‘quv natijalariga erishishlarini kafolatlash maqsadida to‘liq boshqarish g‘oyasini tashkil etishdir.

Annotatsiya

O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 –yil 7- fevraldagi farmoni bilan tasdiqlangan strategiyasida belgilangan ustivor vazifalar va ularning ahamiyati belgilab berildi. Vazirlar Mahkamasining 2017 –yil 15- martdagi 140-son qaroriga asosan „Umumiy o’rta ta’lim ” to’g’risidagi Nizom qabul qilindi.

Vazirlar Mahkamasining „ Umumiy o’rta va o’rta maxsus , kasb-hunar ta’limining davlat ta’lim standartlari ”ni tasdiqlash to’g’risidagi 187-sonli qaroriga ko’ra , geometriya fanidan umumiy o’rta ta’limining 7- 9 sinflari uchun o’quv dasturlari ishlab chiqarildi va amaliyotga bosqichma- bosqich joriy etildi. Ta’lim to’g’risida”gi qonun , kadrlar tayyorlash milliy dasturi talablari asosida qabul qilingan qarorda umum o’rta ta’limning yangi davlat ta’lim standartlari ilova tarzda berilgan.Yangi DTSning maqsadi – umumiy o’rta ta’lim tizimini mamlakatda amalga oshirilayotgan ijtimoiy- iqtisodiy islohatlar, rivojlangan xorijiy mamlakatlarning ilg’or tajribalari hamda ilm-fan va zamjnaviy axborot- kommukasiya texnologiyalariga intellektual rivojlangan shaxsni tarbiyalashdan iborat.

Quyidagi bituruv malaka ishida 11-sinf darsligidagi “ Shar va uning elementlari ’’mavzusi yoritib berilgan . Darslikda mavzu yoritilishi o’ziga xosligi bilan ajralib turadi . Mavzuga oid o’rta osiyo matematik olimlar, ularning matematika faniga qo’shgan hissalari alohida aytib o’tilgan . Mavzuga oid chizmalar ham rangli va tushunarli qilib berilgan

“ Sfera va shar “ bobi ning tarkibiy qismlari

Shar va uning elementlarini maktabda o’qitish metodikasi

• BBB jadvali .
• Ma’ruza metodi :

o’quvchilarga shar va sfera mavzhusi tushuntirib beriladi , shar va sferani farqini ko’rsatadi , shar radiusi va dimetriga ta’rif berib chizmalar yordamida ko’rsatiladi .

• 3 til metodi :

• 1 – til : Fazoning berilgan nuqtadan berilgan masofadan katta bo‘lmagan uzoqlikda yotgan hamma nuqtalaridan iborat jismga shar deyiladi. Berilgan nuqta sharning markazi , berilgan masofa esa sharning radiusi deb ataladi

• 2-til :

shar tenglamasi : (x - a) 2 + (y - b) 2 + (z - c) 2 = R 2

doira tengsizligi : (x - a) 2 + (y - b) 2 + (z - c) 2 ≤ R 2

• 3-til : shar va doirani chizmasi

• Mozaika metodi :

shar va sferani elementlarini ta’rifini to’g’ri aytishni o’rganadi va farqlay oladi .shar va sferani ta’rifi , radiusi . Diametri ta’riflaridagi so’zlarbni alohida – alohida kartochkalarga yoziladi va bularni to’g’ri joyiga qoya olishlari kerak .

• Namoyish metodi : O’qituvchi tamonidan mavzuga doir masalalar doskada yechib beriladi , qog’ozdan doira qirqib olinadi va uni teng ikkiga buklab yarim doira yasab olinadi va shuni o’z o’qi atrofida aylantiradi . Shu bilan sharga Beruniy bergan ta’rifni aytib o’tadi .
• Kichik guruhlarda ishlash metodi : o’quvchilarga mavzu bo’yicha misollardan kartochkalar tarqatiladi . Har guruh o’ziga berilgan kartochkadagi misollarni yechadilar va o’ziga tushgan misolni doskada ishlab ko’rsatib beradi .
• AKT dan foydalanish : O’qituvchi o’quvchilarga mavzu bo’yicha slaydlar orqali prezentasiya qilib beradi . An’anaviy usulda doskada bo’r bilan chizib ko’rsatgandan ko’ra taqdimot qilib ko’rsatsa o’quvchilarni tushunishi oson bo’ladi .

Dars yakunida

• Savol-javob metodi dan foydalanamiz . Bu bilan o’tilgan mavzuni mustahkamlab olamiz .

shar deb nimaga aytiladi ?

Sfera deb nimaga aytiladi ?

Ularning farqi nimada ?

Shar radiusi nima ?

Shar diametri nima ?

Sharga urinma tekislik nima ?

Sharni tekislik bilan kessak kesimda nima hosil bo’ladi ?

Shar va uning elementlarini o’tishda AKT dan unumli foydalanish .

Darsni mustahkamlash jayonida qo’llaniladigan metodlar

• Guruhlarda ishlash metodidan foydalanib sinfni 4 tadan guruhga bo’lamiz

• har bir guruh mozaika metodi dan foydalanib qo’llariga berilgan kartochkalardan sharni ta’rifini keltirib chiqarishadi , doirani ta’rifini keltirib chiqarishadi , ichki chizilgan ko’pyoq ta’rifini keltirib chiqarishadi , tashqi chizilgan ko’pyoq ta’rifini keltirib chiqarishadi .

• Venn diagrammasi dan foydalanib shar va sferani solishtirishadi . Sfera hajmi mavjud emas , tekislik bilan kesimda aylana hosil bo’ladi .

Shar hajmga ega , tekislik bilan kesilganda doira hosil bo’ladi .

Umumiy tomonlari :

Radiusi , diametri , sirti yuzasi , diametrial kesim aylana uzunligi

BBB jadvali :

Klaster metodi

Mozaika metodi.

• Mozaika so’zining ma'nosi bo’laklardan yig'ib butun hosil qilishdir. Bu usuldan foydalanish uchun oldindan kartochkalarga so’zlar yozilishi kerak. O’quvchi so’zlar ketma - ketligini topib qo’yib gap yasashi lozim. Fizikada qonun, qoidalarning so’zlarini alohida kartochkalarda yozish mumkin. har bir qoida, qonun so’zlari yozilgan kartochkalar alohida konvertda saqlanishi lozim. Rasmlarni ham qirqib bo’laklab qo’yilsa o’quvchi yig'ib rasm haqida gapiradi. Guruhlarni ham mozaika metodidan foydalanib tashkil etish mumkin.

T ezkor (ekspress) test sinovlarini o‘tkazishga oid ko‘rsatmalar

• Test sinovini o‘tkazishdan maqsad   : Tezkor test sinovi mavzu bo‘yicha o‘quvchilar o‘zlashtirishi lozim bo‘lgan minimal bilim va ko‘nikmalarni aniqlash hamda o‘quvchilarning mavzu bo‘yicha o‘zlashtirishini yoppasiga baholash va nazorat qilish maqsadida o‘tkaziladi. . Test sinovi savollari davlat ta’lim standartiga muvofiq o‘quvchilar o‘zlashtirishi shart bo‘lgan minimal bilim va ko‘nikmalar asosida tuziladi.

• Test sinovini o‘tkazishga doir ko‘rsatmalar  : Test sinovi mavzuning asosiy mazmuniga oid 5 ta testdan iborat bo‘lib, u mavzu bo‘yicha o‘tilgan oxirgi dars yakunida 10 minut davomida o‘tkaziladi Test sinovi savollari doskaga yoziladi yoki tarqatma material sifatida oldindan ko‘paytirilib o‘quvchilarga tarqatiladi. Song javob varaqalari tarqatiladi. Sinovni o‘tkazishda har bir o‘quvchining o‘zi javob berishiga erishish juda munim hisoblanadi. Shuning uchun sinovni o‘tkazayotganda o‘quvchilar hatti-harakati qattiq nazoratga olniishi shart.

Test sinovini o‘tkazishdan oldin o‘quvchilarga uni yechish bo‘yicha tegishli ko‘rsatmalarni berish shart. Har bir test savoliga javob variantlari orasidan faqat bitta javob to‘g‘ri berilganini aytish hamda o‘quvchilarga test savollariga javob berishdan oldin yaxshilab o‘ylab ko‘rishlari va shundan keyingina javob variantlaridan faqat bittasini bo‘yab ko‘rsatishlari zarurligini o‘qtirish lozim bo‘ladi. Ikkita javob bo‘yalgan javoblar inobatga olinmasligi ham alohida ta’kidlanishi zarur.

• Test sinovini baholashga doir ko‘rsatmalar. Testni o‘tkazishdan oldin o‘quvchilarga quyidagi ko‘rinishdagi javob varaqalari tarqatiladi . O‘quvchilar 10 minut davomida testlarni yechib, faqat bitta to‘g‘ri javobni javob varaqasida bo‘yab qo‘yadilar.

javob varaqalari yig‘ib olinadi va oldindan tayyorlab qo‘yilgan baholash shabloni bilan tekshiriladi. Baholash shabloni baholash varaqasining o‘zidan iborat bo‘lib, faqat uning to‘g‘ri javob kataklari hamda to‘g‘ri javob soni va baho qo‘yiladigan kataklar qiyib o‘yib qo‘yilgan bo‘ladi .(O‘yilgan kataklar pastdagi rasmda shartli ravishda bo‘yab ko‘rsatilgan) Shablon baholash varaqasi ustiga qo‘yiladi. Shunda o‘yilgan kataklardan nechta bo‘yalganj avobko‘rinsa , shuncha javob to‘g‘ri bo‘ladi. Baholash shabloni o‘qituvchi isihini osonlashtirib, tezda bo‘yalgan kataklarni sanab, natijani «To‘g‘ri javoblar soni» katagiga yozib, unga mos bahoni «baho» katagiga qo‘yish imkoniyatini beradi.

• Baholash mezonlari : Javobi to‘g‘ri topilgan 5 ta test uchun – «besh» baho, 4 ta test uchun -- «to‘rt» baho , 3 ta test uchun -- «uch» bahoqo‘yiladi.

Birorta ham javob topa olmagan, 1 ta yoki 2 ta test javoblarini to‘g‘ri topgan o‘quvchilarga baho qo‘yilmaydi. Ular bilan keyingi darslarda va darsdan keyin ishlab, ularni han bu kabi testlardan ijobiy baho olishlariga erishish lozim bo‘ladi.

Chunki, bu testlar , qayta ta’kidlaymiz, davlat ta’lim standarti talablari asosida tuzilgan va har bir o‘quvchi ulardan ijobiy baho olishi shart.

.

Fazoning berilgan nuqtadan berilgan masofadan katta bo‘lmagan uzoqlikda yotgan hamma nuqtalaridan iborat jismga shar deyiladi. Berilgan nuqta sharning markazi , berilgan masofa esa sharning radiusi deb ataladi

Shar va sferani markazi

Shar va sferani radiusi

Sharning chegarasi shar sirti yoki sfera deb ataladi sharning markazidan radiusga teng masofa qadar uzoqlashgan hamma nuqtalar sferaning nuqtalaridir. Shar markazini shar sirtining istalgan nuqtasi bilan tutashtiruvchi kesmaga ham radius deyiladi Shar sirtining ikki nuqtasini tutashtiruvchi va sharning markazidan o‘tuvchi kesma diametr deyiladi

Markazi A (a; b; c ) nuqtada va radiusi R ga teng bo‘ lgan sferaning tenglamasi :

(x - a) 2 + (y - b) 2 + (z - c) 2 = R 2

Markazi A (a; b; c) nuqtada va radiusi R ga teng bo‘lgan shar tengsizligi :

(x - a) 2 + (y - b) 2 + (z - c) 2 ≤ R 2

tengsizlikni qanoatlantiradi.

• Beruniy shar va sferaga ta’rif berib ularning qator xossalarini о‘rgangan. Xususan, и doira о‘zining qo‘zg‘almas diametri atrofida aylantirilsa, shar

bo‘lishini ta’kidlab о‘tgan .

• Shar sirtidagi S nuqtadan o‘tib, shu nuqtaga o‘tkazilgan radiusga perpendikular bolgan tekislik sharning urinma tekisligi , S nuqtaga esa urinish nuqtasi deyiladi .

• Sharning ixtiyoriy diametr tekisligi uning simmetriya tekisligidan iborat boiadi. Sharning markazi uning simmetriya markazidir .

katta doira

?

Yarim doirani yuzi bizga berilgan bo’lsin . Shu yarim doirani diametri atrofida aylantirishdan hosil bo’lgan shar radiusini toping .

4

• O’quvchilarning mantiqiy fikrlashlari faollashadi.
• Fikrlarni bayon qilish erkinlashadi.
• O’quvchilarning bilishga intilishi va ijobiy qobiliyati rivojlanadi.
• O’tilgan mavzuni o’zlashtirish darajasi yuqori bo’ladi.
• Bilishga bo’lgan qiziqish rivojlanadi.
• O’quvchilarning bilishga intilishi shakllanadi.
• Darslikdan tashqari qo’shimcha adabiyotlarda ishlash ko’nikma va malakalar shallanadi.
• Ko’nikma va malakalarning paydo bo’lishi o’quvchilarning ilmiy izlanishga yo’naltiradi

Xulosa va tavsiyalar

Xulosa qilib aytganda geometriyadan masalalar yechish metodikasining turli usullardan foydalanish geometriyadan masala yechish darslarining samaradorligini oshiradi. Masala mazmuniga ijodiy yondashish tufayli yangi masala tuzilishi va uni yechish jarayonida innovasion texnologiya metodlaridan axborot texnologiya vositalaridan hamda interfaol o’qitish sikldan foydalanish o’quvchilarning fikrlash qobiliyatini kengaytirish.Natijada o’quvchilarning geometriya fanini bilishga qiziqishlari shakllanadi. Masala yechish darslarida zamonaviy texnologiyalarni qo’llash quyidagi ijobiy natijalarga olin keladi. Men ushbu bitiruv malakaviy ishini bajarish davomida o’zim uchun qimmatli bo’lgan juda qiziqarli va o’rganish uchun loyiq bo’lgan ko’plab ma’lumotlarni to’pladim . Bu darslikda mavsular qisqa va tushunarli qilib berilgan . Mavzuni mustahkamlash uchun berilgan masalalar xam mavzuga mos keladi . Darslikda chizmalar rangli va o’quvchilarga tushunarli qilib berilgan .Har bir yangi tushunchadan keyin misollar yechishdan namunalar berilib ketilgan . Mavzu oxirida tarixiy ma’lumotlar ham berib ketilgan . Bu bilan muallif o’quvchilarimizni ajdodlarimiz bizga qoldirib ketgan meros bilan tanishtiryapdi .

Masalalar berilish tartibini o’zgartirishi kerak yani quyidagi tartibda berishni tavsiya qilaman

  Asosiy adabiyotlar .

11- sinf geometriya darsligi I-qism B.Q.Xaydarov Toshkent -2018

11- sinf geometriya darsligi II-qism B.Q.Xaydarov Toshkent -2018

Analitik geometriya . Tursun Azlarov.  Adabiyotlar [tahrir]. OʻzME. Birinchi jild.Toshkent, 2000-yil 

Qo’shimcha adabiyotlar . 

Мирзиёев Ш.М. 2017-2021 Харакатлар стратегияси. Т.: Адолат 2017

Голиш Л.В. “Замонавий таълим технологиялари: мазмун, лойиҳалаштириш ва амалга ошириш”. // Экспресс қўлланма. – Тошкент: ТАСИС, 2001.-59 б.

Geometriyadan masalalar to’plami N . Ribkin O'qituvchi nashriyoti 1974 yil

Mеtоdika prеpоdavaniya matеmatiki v srеdnеy shkоlе. Оbхaya mеtоdika. KоlyaginYU. M. i dr. –M. Prоsvехеniе, 1976 g

Foydalanilgan internet saytlari :

1 . Orbita.uz sayti

  2. AIM.uz sayti

  3. ZIYO.NET sayti

  4.MULTIUROK.RU sayti

  5.CLASSROOM.RU sayti

6.GIU.uz

  7. UZEDU.uz

E’TIBORINGIZ UCHUN RAHMAT!!!