Нан түрлерінің шежіресі

Жобаны дайындаған:

Каленова Г.Ж.

Мазмұны

Кіріспе................................................................................................................

1 бөлім. Нан түрлерінің шежіресі..................................................................

1. Ата аналарға арналған "Ас атасы – нан"атты баяндама..................

2. Егіс алқабына серуен.............................................................................

3. Ұн өнімімен тәжірбие.............................................................................

2 бөлім.Бауырсақтар туралы ертегіні, мақал- мәтелдерді, жұмбақтар шешу, тақпақтар жаттау оқу жоспары бойынша

2.1.Ермексазбен жұмыс істеу, аплекация......................................................

Сурет салу........................................................................................................

2.3. Видео арқылы слайд шоу........................................................................

Қортынды...........................................................................................................

Пайдаланған әдебиеттер....................................................................................

Бауырсақтар

Жоба тақырыбы: Бауырсақ

Зерттеу жұмысының мақсаты: Нан өнімдерінің, бауырсақтың шығу тарихын, өңделуін анықтау.

Зерттеу жұмысының міндеттері:

-Нан туралы ақпаратты жинақтап, зерттеу.

-Нан өнімдері мәселелері жөнінде ақпаратты зерделеу.

-Үй және балабақша жағдайында бауырсақ пісіруге қолайлы құрал- жабдықтар жинақтау.

-Тәжірбие жүргізу барысында қауіпсіздік ережелерін анықтап, сақтау.

-Бауырсақ өнімін жапсыру, сурет салу сабақтарында жасау.

Жобаға қатысушылар: Балалар , олардың ата, аналары, тәрбиеші

Жобаның өзектілігі: Нан болмаса,әнде болмайды.

Жоба даярлық топ балаларымен жұмыс жасауға араналған. Балалардың ойлау іс- әрекетін, байқампаздығын дамытады. Жоба бойынша жұмыс нәтижесінде балалар ой қортындысын, түйінін жасауды үйренеді, ізденім танымдық іс- әрекетін байланыстырады.

Бірінші кезең: Балалар ұн өнімен нан илеу тәжірбиесін өткізіп, сол процеспен балалардың қызығушылығы, танымдық ой – қиялымен нан өнімдері туралы сұрақтары туындауы "Бауырсақтар " тақырыбында жобаны жүзеге асыруға бағытталады. Жобаны жүзеге асыру үшін бірнеше кезеңдерге бөлінеді:

-Балалармен әңгімелесе отырып, сұрақ- жауап арқылы тақырып бойынша қызықтыратын мәселелері туралы анықтау.

-Серуен кезінде, егіс даласына бидайдың шығуы, оны орып алыуды бақылауды ұсыну.

Екінші кезең:

-Қимыл- қозғалыс ойыны, дидактикалық ойындарды жинақтау.

Балалардың бейнелеу іс- әрекеті үшін материалды жинақтау.

-Көрнекілік материалда, тіл дамыту, көркем әдебиеттерді, бейнематериалды жинақтау.

-Іс- шаралардың жоспарын құру.

Ата –аналарды жоба жұмысына қатыстырып, көмек көрсетуге ұсыныс жасау:

-Нан түрлері бойынша көрнекіліктер жинақтау.

-Бауырсақтар туралы шағын ертегілер, әңгімелер құру.

-Балалардың сұрақтарына жауап табуға көмектесу.

Болжам: белгілі бір жағдайда бидай өнімдерінің өсу жағдайын, нан өнімдерінің , яғни бауырсақтың дастарханға келуін анықтауға болады.

Егін алқабына серуен жасап бидайдың өсуін зерттеу, тәжірбие арқылы нанның шығу тегін анықтауға болады.

Зерттеу барысында келесі әдістер қолданылады:жинақтау, зерделеу, тәжірбие жасау, бақылау, сараптау.

Жұмыстың практикалық маңызы: үй, мектеп жағдайында ең қарапайым тәжірбиелер жасау арқылы балаларды эксперимент жұмысын жүргізу, бақылау жұмысын жүргізу дағдаларын қалыптастырыу.

1 бөлім. Нан түрлерінің шежіресі

Нан -неолит дәуірінде-ақ пайда болып, даярлануы тарих тереңінде жатқан өнімнің бір түрі. Алғашқы нан жарма мен судан даярланған, сол сияқты су мен ұнды кездейсоқ немесе арнайы мақсатта тәжірибелеу қорытындысынан туындаған пісірме ботқаның түрінде болды. Қазіргі уақытта ертеректегі нанның жалғасын бүкіл әлемде әр алуан жармадан даярлайды, мысалы, мексикалық тортилья, үндінің чапатиі, қытай poa ping-і, шотландық сұлы жұқа наны,солтүстік америкалық жүгері жұқа наны және эфиопия инжері. Шелпек түріндегі нан көптеген ежелгі өркениетті елдердің тағамы болды: шумерлер арпа шелпегін жеді, ал б.з.д. ХІІ ғасырдағы мысырлықтардың көшедегі шатырлардан деп аталатын қатты шелпектер сатып алуға мүмкіндіктері болды.

Ашытқыдан жасалған нан алғашқы рет Мысырда жергілікті жерде астықтың өсуіне қолайлы жағдайлардан пайда болды деп есептеледі, ал мұндай нанды даярлауға екі қасиетке ие болған бидай сұрпын шығару қажеттігі туындады. Мысырдың ертединастиялық кезеңінде жасалған алғашқы жетілдіруде алдын ала отқа кептірмей бастыратын бидай түрі табылды және өсірілді. Ащытқыдан жасалған нанның туындауына көмегі болған құрамында жеткілікті көп мөлшерде балауызы (ақуыз) бар бидай сұрпын табу екінші жаңалық болып табылды. Алғашқы ашытқы қамыры б.з.д. XVII ғасырда қолданыла бастады, алайда осындай қамыр илеуге болатын бидай өте сирек кездесті. Мұндай бидайдың жетіспеушілігі б.з.д. IV ғасырғадейін Мысыр мен Греция арасындағы 300 жылдық қалыпқа келген сауда байланысы бола тұра Ежелгі Грецияға осы бидай түрінің жеткізілмеуінен қорытынды жасауға болады.

Нанның алғашқы түрі үшін қамырды ашытудың көптеген түрі бар. Ашытқы ретінде ауада болатын бактерияларды қолдануға болатын. Бұл үшін қамырды бірашама уақыт ашық ауада қалдыруға болатын еді. Бұл технология нан ашытқысын жасауда қазіргі уақытқа дейін қолданылып отыр. Үлкен Плиний галдар мен ибериялықтар сырадан алынған көпіршікті «басқа халықтар жасағаннан нан да жеңілірек (тығыздау)» етіп жасау үшін қолданады. Сыра орнына шарап ішкен ежелгі дүниенің сол бөлігінде ашытқы ретінде жүзім шырыны мен ұн қоспасынан тұратын немесе шарап сіңірілген бидай кебектері қолданылды. Бір ақ нан даярлауда қамырдың кішкене тілімін қалдырып, келесі күні ашытқын егізіретінде қолдануға қалдыру тәсілі біршама кеңірек таралды.

Көне заманның өзінде нанның әр алуан түрлері болды. Ежелгі грекиялық  Афиней «Даналартойы» шығармасында көне уақытта даярланғаннанның кейбір түрлерін, тәттітоқаш, печенье және басқа да пісірулерді суреттейді. Нан сұрыптарының арасында шелпек, бал қосылғаннан, көкнәр дәні себілген саңырауқұлақ түріндегі бөлкелер және негізгі әскери тағам – шанышқымен қыздырылған еспе нандар еске алынады. Сол сияқты нанды даярлау да қолданылған ұнның түрі мен сапасының өзгешелік қасиеттері болды. Дифил атап өткендей, «бидайдан пісірілген нан арпа нанына қарағанда құнарлырақ, жеңіл таралады және сапасы да әрдайым жақсы болатын. Құндылығы жағынан тазартылған (жақсы еленген) ұн алғашқы орынды, кәдімгі бидай ұны – одан кейінгі, ал оның соңындағы орынды еленбеген ұннан жасалғаннан иемденді.»

Ортағасырдағы Еуропада нан тағамның негізгіорныналып қана қоймай, үстел жабдығының бір бөлігі болып табылды.Үстелдің стандартты жабдығына ылғалды өзіне сіңіріп алатын тәрелкер етінде шамамен 15см де 10 см болатын кебір нан кесектері қойылды. Ас ішіліп болған соң, тәрелкер өлін атқарған бұл нанның кесектері желініп қойылды, кедейлерге беріліп немесе олармен иттерін тамақтандырды. Тек XVғасырда мұндай тағамға арналған ыдыстарды ағаштан жасап, нан «тәрелкелерді» қолдануды тоқтатты.

Кесілген нан көптеген елдерде танымал болды.

Отто Фредерик Роведдер нанкескішті ойлаптапқыш болып есептелді.

 1912 жылы Роведдер нанкесе алатын машинада жұмыс істей бастады, кесілген нандар кеуіп қалады деп есептеп бір ақнау байханалар мұндай машиналарды зауықсыз қолданды. Тек 1928 жылы Роведдер нандык есе отырып орайтын машина ойлаптапқанда, кесілген нан мәшһүр бола бастады. Мұндай нанды даярлайтын машиналарды қолданған алғашқылардың бірі Чилликотадағы, Миссуридегі наубайханалар болды.

Ұрпақтар аралығында кедейлер сұр және қара (қарабидай) нанын жегенінде, байлар үшін ақ нан жақсырақ болып есептелді. Алайда, ХХ ғасырда  кейбір бұқара топтардың арасындағы жақсырағы керісінше болды – ақ нан құндылығы еленбей төменгі топтарға арналған деп есептеліп ассоциацияланғанда, сұр және қара нанды оның қоректілік құндылығының жоғарылығынан көбірек жеді.

Кейінгіжылдарда қамырды автоматты түрде даярлайтын  үйде пісірілген нандары дәріптеле бастады.

Нан – ең азы ұн мен судан тұратын қамырды пісіру, булау немесе қуыру жолы арқылы даярланатын азық-түлік өнімдері тобындағы біріктіретін атау. Көп жағдайда тұз қосылады, сол сияқты ашытқы сияқты қопсытқыш та бар. Сонымен бірге нанның кейбір сұрыптарына (зире дәні, жаңғақ, мейіз, кептірілген өрік және түйірлер (күнжіт, мак тұқымдары) сияқты) дәмдеуіштер қосылады.

Нан – ұннан дайындалатын тағам. Дәстүрлі қазақ қоғамында нан пісірілуіне, қоспасына қарай әртүрлі аталған. Әдетте пешке пісірілгендерін нан отқа көміп пісірілгендерін күлше, табаға, тандырғ апісірілгендерін бәтір, қазанға пісірілгендерін қарыма, майға пісірілгендерін бауырсақ, жаймадепатаған. Бұлардық амыртүрлеріне қарай ашыған, ашымағандеп те ажыратыпатаған. Алайда жалпы тілді кұғымда ұннан пісірген тағамдардың бәрін бір сөзбен нандеп атау қалыптасқан. Қазақтардағы еңежелгі нан түрі ашытылмаған қамырдан жасалынған “қазақтың қарақатырмасы” болған. Қамырды ашытып, нан пісіру технологиясы үнді еуропалық халықтарға тән. Қамырды илеуүшін жалпы қалыптасқан тәсіл бойынша жылы тұздысудан басқа шалап, қымыз, шұбат, сүт, сорпа, сондай-ақащы қосып илесе дәмді болады.

Этнологтардың пікірінше, қазақ халқында астықтан нан өнімдерін пісіріп дайындаудың негізгі үштүрі бар: 1)Нанды қоламтаға көміп пісіру (көнетәсіл); 2) табаға, қазанға, тасқа жауып пісіру (көшпелілердіңежелгітәсілі); 3) тоңмайға, өсімдік (сұйық) майынақуырыппісіру. 1-тәсіл бойынша көмеш, қоламтанан, күлше дайындалды. Мұнда қамырды дөңгелектей жазып оттың шоқ араласпағаныстық қоламтасына көміп пісіреді. Егер ұсақтап кесіп қоламтаға көмсе, олтоқаш деп аталған. Нанды осылайша пісіру мен оның аталуы орта ғасырларда да “көмәч” күлге көмілгеннан, “күзмән” көмпеш нан делінген. Таба, тас, қазанға нан пісіру кезінде қамыр жабыспас үшін оған май жағылған. Қыздырылған табаның көлеміндей етіп қамыр жайылған соң, бетіне тағы бір таба төңкеріп шоққатығып қою немесе бетіне бірнәрсе жауып, шоқүстіне қою арқылы таба нан пісірілген. Ыстық қазанға, қыздырылған, жалпақ жұқа тасқа қарыма нан, қазан жаппа дайындалған. Ішіне туралған ет салынып табаға пісірілгендерін, ашытып пісіргендерін бөлке нан деп атаған. Қамыр жаймаға малдың, құстың етін орап, пешке пісірген бөкпе нанды бәліш, ертеректе бүйрек, бүйрекше нан деп те атаған. М.Қашқари еңбегінде май жағып, тандыр немесе ошақтағы қазанға қарып пісірген нанның қақурған, жұқмын деген жаппа нан түрлері кездеседі. Қазіргі таңда Қазақстанда нанның 200-ден астам түрі дайындалады.

Қазіргі жағдайларда қоғамдық тамақтану біртіндеп индустриаландыру жолына өтуде. Жетілдірілген техникалық құралдармен жабдықталған заманауи кәсіпорындар құрылуда; оларда прогрессивті технологиялар пайдаланылады, еңбек пен өндірісті ғылыми негізде ұйымдастыру енгізіледі, қызмет көрсетудің жаңа түрлері қолданылады.

Ұннан жас алған кондитер өнімдері қазіргі таңда түр-түрімен және жоғары сапасымен ерекшеленуде.

Ұннан жасалған кондитер өнімдерінің негізі ұн болып табылады, оның құрамында крахмал түріндегі көміртегі, сондай-ақ өсімдік белоктары бар. Крахмал ағзада қантқа айналады және негізгі энергия көзі қызметін атқарады, белоктар клеткалар мен тіндердің құрылуы үшін пластикалық материал болып табылады. Көптеген ұннан жасалған кондитер өнімдері қант бөліп шығарады, нәтижесінде олар тез сіңетін көміртегімен толығады. Көптеген өнімдерді дайындау кезінде пайдаланылатын жұмыртқа толыққанды белокқа, майға және дәрумендерге бай.

Жұмыртқа, май (сары май, маргарин) немесе майға бай өнімдерді (сүт, кілегей, қаймақ) пайдаланудың арқасында кондитер өнімдеріндегі дәрумендер артады. Оларды дайындаған кезде дәмі мен иісін ғана жақсартып қана қоймай, бұл өнімдердің тез қорытылуына әсер ететін дәрумендер құрамы артады.

Соңғы кезде тұрғындардың өздері дайындағаннан гөрі дайын немесе жартылай дайын ұннан жасалған кондитер өнімдерін ықыласпен сатып алуы артып келеді.

Өткізу пункті бар шағын өндірістік кәсіпорын сияқты қызмет түрі көптеген елдерде кеңінен тараған.

Осыған байланысты осы жобада дайын өнімдерді сату пункті бар кептірілген нан, печенье және өзге де кепкен нан пісіру өнімдері өндірісі цехын құру мүмкіндігі қарастырылады.

2 бөлім.Бауырсақ түрлері

Бауырсақ - жоғары немесе бірінші сортты бидай ұнынан

пісірілетін тағам. Бауырсақтың түрлері көп. Оны ашытып та, ашытпай да, көлемін әр түрлі етіп пісіре береді және әр аспаздың өз құпиясы бар.

Бауырсақ ашытылған қамырдан және тұщы қамырдан иленіп жасалады. Ал қазақ халқында иленіп пісіру жағы ұқсас болғанымен пішіні мен үлкендігіне байланысты бауырсақтың бірнеше атауы бар екен.

Ши бауырсақ – еленген ұнға жұмыртқа жарып құйып, сүтке немесе сорпаға иленеді.

Қамырды жұқалап (қалыңдығы 05 см) жайып, жіңішкелеп (ұзындығы 2,5 см) ұсақ кесіп немесе жастықша кәмпит секілді пішінде кесіп, қайнап жатқан майға қуырады.

Ақ бауырсақ – ақ ұнға ерітілген сары май қосылып иленеді. Үлкендігі орташалау қатты қызартпай, сәл ақшылдау болып піседі.

Шәй бауырсақ – айран мен сүтке иленіп, кішкентай қиықша түрінде кесіледі,

табаға қуырылады.

Тұш бауырсақ – сүт, май, қант езген су, жұмыртқа қосылады. Қуырып болған соң сары май жаққан формаға салынып, үстіне бал құйып көкнәр (мак) себіледі, мәмпәси, мейіз салып қатырады.

Ашыған бауырсақ – еленген ұнға жұмыртқа мен ашытқы езілген су қосылып, жұмсақ болып иленеді. Көтерілу барысында екі-үш рет жылы сумен басып отырады. Кесерде ұны аз болса, сырты қатты қызармай, жақсы піседі. Қуыратын майы бір қалыпты қызу керек.

Бармақ бауырсақ – иленуі ши бауырсақ секілді. Тек одан сәл

жуынырақ, үлкенірек болады. Аталуы айтып тұрғандай бармақ пішінінде

жасалады.

Жалпақ бауырсақ – иленуі шәй бауырсақ секілді, пішіні кішігірім қалаш секілді, дөңгелек, ортасы пышақпен кесіледі. Орыс халқының тоқашына (бублик) ұқсас болады.

Жол бауырсақ – жұмыртқа мен май қосып жұмсақ илеп, ұзыншалап үзіп қуырады.

Ұннан майға қуырып пісіретін тағамдардың басқа түрлері де бар. Мысалы: Дөңгелек – жылы суға айран, сорпа қосып иленеді. Оқтаумен қалыңдығы 1 см болатындай етіп, жайылып, табаға қуырады. Кейбір аймақтарда дөңгелекті қалаш деп те атайды.

Ләйлек– қаймағы алынбаған сүтке жұмсақ етіп иленіп, табаға қуырылады. Бәтер – ашыған айранға 1 ас қасық қант, аздап тұз, сары май қосып илеп, табаға жауып пісіреді.

Шелпек – шикі сүтке иленеді, жұқа жайылып қазанда қызып

тұрған майға салып бірден аударып, қатырып жібермей алынады.

Қабыршақ шелпек – май құйып иленген қамырды жайып арасына

жұмсартылған сары май кезектерін салып, бірнеше қабаттап қайта жаяды.

Кәудірлетіп қуырады.

Май шелпек – сары майға иленіп, қалыңдау етіп жайылады.

Қазандағы майды қатты қыздырмай қуырады.

Қиықша – жұмыртқаға ғана иленіп, қиықшалап кеседі. Қатты қызған майға бір салып алады.

Қошқар мүйіз - жұмыртқа, сары май, жарты шәй қасық ас содасына 3-4 тамшы сірке суын тамызып, құмшекер қосып илеген қамырды жіңішкелеп есіп, бір жағынан ширатып, екі ұшын қосқанда ирек-ирек пішіндегі бауырсақты қазандағы қызған майға салып пісіреді.

Сәлде – илеген қамырды жіңішкелеп тіліп, дөңгелекте шумақтап майға кәудірлек етіп қуырады. Дастарханға әкелерде үстіне көкнәр себіліп, жеміс шырыны құйылады.

Мінеки, бауырсақтың түрлері осындай екен. Өздеріңіз байқаған боларсыздар, кейбірі біздің басқа елдерден үйреніп жүрген шәк-шәк, кітірлек сияқты екен. Өзге елден үйрендік демей-ақ, бұрыннан бері өз халқымыз пісіріп жүрген ұлттық тағамымыз екенінде дау жоқ. Бала кезімде нағашы әжемнің пісірген тағамының исі ауладан кіре бере иісі бұрқырап тұрушы еді. Жарықтық, қолы өте берекелі адам еді. Аты – Шарбану, ауылдастары «Шәкем-шешем» дейтұғын. Құдай рахмет айласын. Айтайын деп отырғаным, әжем нан илегенде тыныштықты қалайтын. «Мен нан әуелейін, сендер шуламаңдар» дейтін. Сосын әуелеген нанын, асықпай таза орамалмен жауып, бүркеп, бала-шаға кірмейтін, төргі бөлмеге, тыныш жерге апарып қоятын. Тамақты пісіргенде де, дастарқан басында әжем де, анам да дүниенің бос сөзін сөйлетпейтін. Қазіргі түсінікпен айтқанда біреулер туралы жағымсыз информацияларды, келемеждеуге тиым салатын. Дастарқанды сыйлаңдар, асты сынап –мінеу – ашаршылық шақыратын жаман ырым, қолды жуып, «бісмілла» деп жеңдер, - деп үнемі ескертіп отыратын. Бұны айтудағы мақсатым, аспаздың ішкі энергетикасы үлкен роль атқарады.

Бауырсақтың қанша түрі бар?

Еліміздің әр өңірінде сүйікті асымыз бауырсақ әртүрлі пісіріледі. Әсіресе шығыста, оңтүстік өңірлерде дастарқанға бауырсақтың түр-түрі қойылады. Жалпы, қазақта бауырсақтың қанша түрі бар?Қазақ дастарқанына келген кісі, ең алдымен, наннан ауыз тиеді. Дастарқанымыздың сәнін келтіретін, жаңа піскенде иісі мұрныңды жаратын қызыл күрең бауырсақ – нанның ең жиі кездесетін түрі. Нанның негізгі түрін санасақ, тіпті сан жоқ. Тек майға пісірілетін қарыма, шелпек, жайма, сәлде, құймақ, жұқпас, май ботқа, қатырма, қаттама, табанды айтпағанның өзінде, бауырсақтың ши бауырсақ, ақ бауырсақ, тәтті бауырсақ, ашыған бауырсақ, бармақ бауырсақ, жалпақ бауырсақ, кеспе бауырсақ, сапар бауырсақ, өрме бауырсақ, одан басқа күлше, қатталған шелпек, қиықша секілді нанның түр-түрі жетерлік. Соңғы уақыттарда бауырсақ пен қуырдақтың қосындысы ретінде «бауырдақ» деген де тағам пайда болды. Алайда ірі нан зауыттары қазақтың мұндай нан тағамдарын пісірмейді. Балаларымыз әлемге тараған пиццаны жейді. Ал пицца біздің кәдімгі ақ нан. Мұндай нанды әзірлеу үшін қамырға ептеп сары май қосылады да, бетіне пияз бен шұжық себіледі. Ал арасына ірімшік, ет, жұмыртқа салып немесе бал жағылып, тәтті және ащы қуырылған нан түрлері де жеткілікті. Елімізде өзіміздің жоғарыда аталған төл тағамдарымыз әзірленсе, балаларымыз бүгінгідей «кириешкиге» жүгірмес еді.

Бауырсақ піс, аузыма түс!

Қазақ халқы қонақжай, кеңпейілділігімен қатар дастарқанының молдығы және берекелілігімен қай елді, қай ұлтты болмасын мойындатқаны анық. Қонақ келсе бір қойын алып ұрып, аса ерекше ілтипатын мал союмен, қойдың басын тартумен білдіретін халықпыз. Етті мүше-мүшесімен үйме табақ етіп, оған қысқы соғымнан сақтаған сүрін қосып, қонаққа деген құрметін ас та төк молшылығымен көрсетеді. Қазақ халқының өзге ұлттан ерекшелігі — тағамдарының барлығы ешқандай шөп-шаламсыз, қоспасыз, табиғи дайындалатындығында. Еттен кейін шай келеді.

Шай дастарқанына да дәмді құймақ, әртүрлі бауырсақ сияқты ұн тағамдарының түр-түрі қойылады. Сарыала бауырсақты дәмді етіп пісіруге де бап керек. Бір ғана бауырсақты алар болсақ, оның өзі Қазақстанның әр облысында әртүрлі дайындалады. Мысалы, батыс облыстарда төртбұрышты етіп кесіліп, қарапайым ашытылып пісірілетін болса, шығыс жақта томпиған домалақ болып келеді. Солтүстік және оңтүстіктегілер ромбик тектес етіп пісіреді. Қазіргі күнде бауырсақтың формасын да, құрамын да түрлендіріп, неше түрлі етіп дайындау сәнге айналды. Енді сол бауырсақтардың түріне қарай олардың қалай дайындалатынын әңгімелемекпіз.

Бауырсақтың қамырын ашыту үшін әуелі ашытқы дайындалады. Ол үшін ашытқы (дрожжи) мен құмшекерді жарты кесе жылы суға езіп араластырып, көтерілгенше қоя тұру керек. Ашытқының беті көпірши бастағанда ашыған екені белгілі болады. Бауырсаққа арналған ұнға айран немесе шикі сүт, ерітілген сары май немесе майонез, қаймақ, бір жұмыртқа, татымына қарай тұз қосып, алдын ала дайындалған ашытқыға қосып араластырылады. Сосын иленген қамырды жылы жерге, жылы орап қойған дұрыс. Қамыр жақсы көтерілу үшін ұнды елеуіштен екі рет өткізіп алу керек. Ашып, көтерілген қамырды көлемі бірдей болуы үшін дөңгелек затпен немесе төртбұрыштап, қалыңдығы 1 см етіп, біркелкі кесу керек. Қазандағы сұйық май әбден қызған кезде әлгі бауырсақтар салынады және біркелкі қуырылуы үшін аударыстырып тұрған жөн. Бұл жерде ескеретін жайт, қазандағы май қатты қызып та, қызуы басылып та қалмағаны дұрыс. Қатты қызып кетсе, бауырсақтың сырты күйіп, іші піспей қалады да, ал қызуы басылып қалса, қамыр майды бойына сіңіріп алып, бауырсақ ұзақ уақыт қуырылмайды.

Құрамы: 4 стақан ұн, 1,5 стақан сүт немесе айран, 2 ас қасық ерітілген сары май, 2 ас қасық қаймақ немесе майонез, 1 ас қасық тұз.

Ашытқы: 20-30 грамм ашытқы, 1 шай қасық құмшекер, жарты стақан жылы су.

Домалақ бауырсақ. Сүзбені (творог) үккіштен өткізіп үстіне жұмыртқа, құмшекер, тұз, ерітілген сары май және ұн қосып араластырылады. Көлемі 20-25 грамдай етіп шетінен үзіп алып домалақтап, қайнап тұрған ыстық суға салып шала пісіріледі. Сүзіп алып сорғытылады. Содан соң оны ұнға аунатып алып қызып тұрған майда қуыру керек. Дастарқанға қоярда үстіне қант ұлпасы себіледі немесе қаймақпен, жеміс тосабымен де қосып жеуге болады.

Құрамы: 200 грамм сүзбе, 1 стақан ұн, 3 жұмыртқа, 2 ас қасық сары май, 1-2 ас қасық құмшекер, жарты стақан қант ұлпасы немесе 200 грамм қаймақ.

Ши бауырсақ. Ши бауырсақты қамырды ашытпай-ақ пісіреді. Ұнға жарты қасық ас содасы, жұмыртқа, су немесе сүт қосылып, қамыр иленеді. Иленген қамырды оқтаумен жазып, жіңішке ұзыншаланып кесіледі де қызып тұрған майға аударылыстырыла отырып қуырылады.

Құрамы: 2 стақан ұн, жарты шай қасық ас содасы, 5 жұмыртқа және 1 стақан су немесе сүт.

Еспе бауырсақ. Жұмсақ иленген қамырды жіңішкелеп есіп созып, екі шеті шиыршықталып келіп қосылады. Дастарқанға қоярда үстінен қант ұлпасы себіледі.

Құрамы: 3 стақан ұн, 1 ас қасық ашытқы, 1 шай қасық тұз, 1 ас қасық құмшекер, 2 ас қасық қант ұлпасы.

Дастарқаннан орын алатын тағамның бірі, қазақтың ұлттық тағамы болмаса да көптен бері сіңісті болып кеткен бауырсақ сияқты ұн тағамы – қытырлақ.

Қытырлақ (хворост). Жұмыртқаның сарыуызын құмшекермен араластырып, сүт құйып, ұн сеуіп араластырып, қамыр иленеді. Иленген қамырды үш бөлікке бөліп, жұқалап жаю керек. Ұзындығы 10 см, жалпақтығы 2 см етіп кесіп, әрқайсысының ортасы 3-4 см етіп тілінеді де бір жақ шеті қайырылып, сол тесіктен өткізіледі. Қытырлақ бүгінде түрленіп, әртүрлі құрамда дайындалатын болды. Қытырлақты қызып тұрған майда қуырып, дайын болған соң үстінен қант ұнтағын сепсе тәтті бола түседі.

Құрамы: 6 жұмыртқаның сарыуызы, 1 ас қасық құмшекер, ¾ стақан сүт немесе қаймақ, 2,5 стақан ұн. Екінші түрі: 3 жұмыртқаға 2-3 ас қасық қаймақ және 2 ас қасық арақ немесе коньяк қосып араластырылып, қамыр дайындалады. Барынша жұқа етіп жайылған қамырды төртбұрыштап кесіп, қызып тұрған майда қуырады. Одан кейін 1 стақан бал мен 1 стақан құмшекерді қайнату керек, ескеретін жайт, бұл күйіп кетпеуі керек. Бал қытырлақтың үстінен құйылады.

Шелпек. Шелпек те бауырсақ сияқты ашытылады. Жеті күлше (тек жеті ғана емес, 14, 21, болып бірнеше жеті жасауға болады) дөңгелектеп, оқтаумен жайылады. Қазандағы қызып тұрған майда екі жағы аударыстырып қуырылады.

Құрамы: 4-5 стақан ұн, 1,5 стақан айран немесе шикі сүт, 2 ас қасық сары май, 2 ас қасық қаймақ немесе майонез, 23-30 грамм ашытқы, жарты стақан су, 1 қасық құмшекер.

Құймақ. Алдын ала дайындалған ашытқыға ұн қосып қамыр иленеді. 15-20 минуттай жылы жерге қойылады да, содан соң тұз, құмшекер, өсімдік майы қосылып, тағы да жылы жерге 10-15 минутқа қойылады. Қоймалжыңдау қамыр қызып тұрған майға ас қасықпен құйылады. Дастарқанға қоярда құймақтың үстінен қаймақ, бал немесе жеміс тосабын құю керек.

Құрамы: 2 стақан ұн, 2 жұмыртқа, 1,5 стақан сүт немесе су, 1 ас қасық құмшекер, жарты шай қасық тұз, 1 ас қасық ашытқы.

Тақырыбы: «Бауырсақ бізге қайдан келді?»

Мақсаты: Балаларға ұннан жасалған тағамдар туралы түсінік беру. Ой өрісін дамыту. Ұлттық тағамдармен таныстыру.

Көрнекілігі: Суреттер, өлеңдер, мақал- мәтелдер, жұмбақтар, тағам түрлері, муляждар.

Тәрбиеші: Балалар нан неден жасалынады?

Балалар: Ұннан

Тәрбиеші: Ұн қайдан шығады?

Балалар: Бидайдан

Балаларға қонаққа дән, бауырсақ, бидай келіп өздерін таныстырады.

Бидай дәні

Жарып шыққан қауызын

Дән өмірлік азығың

Жегеніңде ақ нанды

Нәрі толар ауызың

Бауырсақ

Нәйім- нәйім бауырсақ

Ағын суға шомылсаң

Жаман бала – ойынсақ

Жақсы бала – молсақ

Бидай

Нан анасы бидаймын

Елге астық сыйлаймын

Дәнім толып піскенде

Қауызыма сыйлаймын

Тәрбиеші: Балалар келген қонақтарымызға өзімізді таныстырып, өнерімізді көрсетейік.

Балалар: Балабақша мекен жайын айтып, топ жайлы әңгіме айтады.

Тәрбиеші: Балалар, мына суреттерге қарайық, қандай және ненің бөлігі жетіспейді? Балалар атайды, тәрбиеші суретті толықтырады.

Тәрбиеші: Балалар сендер қамырдан нені жасай аласыңдар, көрсетіндерші деп, оларға жайылып қойған қамыр кескінділерін береді.

Балалар: Қамыр кескінділерінен алақандарына салып, домалатып бауырсақ, жасайды, оны тәрбиеші балабақша аспазшысына пісіруге береді

Тәрбиеші: Балалар мына қобдишада бауырсақ біздерге бір қызықты ойын әкеліпті.

«Кім тез жинайды» ойыны ойналады. (балалар екі себетке жемістерді жинайды, біреуіне қызыл алмалар, екіншісіне сары алмаларды жинайды).

Тәрбиеші: жарайсыңдар, балалар!

Ойын аяқталғанда бауырсақтарды пісіріп, аспаз келеді. Балалар дәнді, бауырсақты, бидайды қошеметтеп пісірген тағамын ұсынады.

«Бауырсақ» ертегісін (слайд-презентация) қарайды

Сын пікір: Балалардың бауырсақтар туралы түсініктерін қалыптастыру.Суреттер мен саяхат жайлы балалар бауырсақтың түрлерімен танысты. Ата- аналармен балалар бірігіп бауырсақтар туралы көрме ұйымдастырдық. Ойлаған мақсатымызға жеттік.