Научно-исследовательская работа, тема“Gagauz evi kilimsiz olmaz” (Dokumak hem kilimcilik- Gagauz halkının eldän yapma incäzanaatı.)

Moldova Respublikasının Űüretmäk Bakannıı Gagauz Yeri Genel Űüretmäk Müdürlüü Çadır dolayın teoretik liţeyi M.P.Guboglunun adında Bilgi - praktika konferen ţ iyas ı

Tema : “ Gagauz evi kilimsiz olmaz ”

( Dokumak hem kilimcilik-

Gagauz halkının eldän yapma incäzanaatı. )

Hazırladı:

Uzun Larisa

Üürenici 11 «а» klastan

Çadır dolayın teoretik liţeyi

M.P.Guboglunun adında

Őnderci:

Kioroglo N.P.

Üüredici gagauz dili hem literaturasında

I didaktik kategoriyası

Aaraştırmanın soyu: teoretik

Önsöz

Aara ş t ı rmam ı z ı n aktuall ıı .

Ruh terbietmesi, ani cümnä hem millet paalılıklarına doorudulu, büünkü gündä milleti diriltmäk programasının en őnemli payı olêr, angısı evlat boylarımızı halkın istoriya kőklerini üüreder unutmamaa.

Aara ş t ı rmam ı z ı n temel neeti

olacek gagauz halkının eldän yapma incäzanaatın tertiplerinin koruması, aaraş-tırayarak hem üüreneräk bizim adet kulturamızın őlä en ilerledilmiş payını nicä dokumak hem kilimcilik.

Aaraştırmamızın praktika önemlilii.

Bu aaraştırmak iş uşak başçalarda terbiedicilerä, ana dili hem literaturasında üüredicilerä, speţialistlerä, ani uşaklarlan hem gençlärlän işleerlär faydalı olacek.

Aaraştırmanın temel metodları buydur:

Soruşturma metodu- lafetmäk (konuşmak).

Teoretik analizi hem sintez

yaraştırmak metodu;

Bibliografiyanın kurulması;

Ţitataların ayırılması;

Gagauz halk ı ( istoriyal ı bildirim )

Gagauzlar - t ü rk halk ı olarak hristian dinin ä inan êr lar. Bucaan erlerind ä ya şêê rlar .

Toplam say ı s ı- 250 000 ki ş i .

Zamandaş rus, moldvan, gagauz aaraştırıcıları say ê rlar: gagauzlar- kendibaşına halk; düzülmüş poyraz – türk soylarından- peçeneglar, uzlar, polovţilar, angıları Balkannarda oturuştular çekederäk X asirdän.

Gagauz dili türk dillerin aylesinin oguz grupasına girer.

1994 yılda dekabrinin 23-ndä Moldova Respublikas ının Parlamenti kabuletti “G agauz Yerinin maasuz kanun statusunu”. Kuruldu Avtonomiya –Gagauz Yeri!

gagauz

Oguz grupas ı

T ürk dilleri

Dokumak hem kilimcilik – gagauz halkının eldän yapma incäzanaatı .

“ Gagauzlar – çifçilär da taa uzun zamana bőlä kalaceklar… Doorudan sőlemää, bu becerekli, çabuk hem çalışkan halk, angısı kendisi kolay bulacek kendinä eni kazanç, neredä dä bulunmarsa…” (V.Moşkov 1895y.)

Kar ı n ı n ya ş amas ı evelki zamannarda dokumaklan osa onun i ş lerinn ä n s ı k baal ı yd ı : bütün ayleyi giidirmää, içerleri donatmaa deyni kilim, pala, yorgan – dőşek üzü, peşkir h.b. işleri dokumaa.

ADETÇ Ä …

K ızçaazları taa küçüktän üüredärdilär dokumaa hem kilim kırmaa, çünkü bu iş taa eveldän karı işi sayılardı, da, bezbelli, buna gőrä bir adet peydalandı: duumuş çocucaan gőbek ipçeezinin parçacıını puluk üstündä, kızçaazın – tarak, ii, makaz, düzen yada őrmä kuka üstündä lääzım kesilsin. Bu takım magik yaptıklarlan uşaan gelän zamandakı ustalıını belli etmää istärmişlär.

V.A.Moşkov K iyadında

« Гагаузы Бендерского уезда»

“ Dokumak işi” bőlüm ün dä açıklêêr : “ D okumak işinin durumunda lääzım durgunmaa taa derindän, çünkü,

ilkin, onun için, ani o őnemli rolü halkın yaşamasında hem onun çorbacılıında oynêêr,

ikincilää, onun için, ani gagauz karıları dokumakta büük ustalar ” .

Dokumak hem kilimcilik - gagauz halkının eldän yapma incäzanaatı .

K ä r halk folklorunda biz kar şı geleriz kilimciliin tertiplerinn ä n :

Bilmeyc ä: Saksan sak ı r sak ı rdar ,

Edi bin aaç kıpırda r .( düzen)

Hem gagauz literaturasında var nicä karşı gelelim yaratmalarlan, angılarında kilimcilik tertipleri anılêr, őrnek , D.Tanasoglunun şiiri “Düzen türküsü ”:

D ü zen uzatt ı m

B ü r ü nc ü k d ü zeni ,

Gel ä rsin , y ä rim ,

Dolaşasın beni.

Masur sard ı r ı p ,

S ä n çő zd ü r dars ı m ı,

İ pi ka çı r ı p ,

S ä n tuttur aar ı m ı.

Dokumak hem kilimcilik - gagauz halkının eldän yapma incäzanaatı .

Popaz K. Malay XIX asirindä Çok –Maydan küüyündän Bender uyezdindän gagauz-ların adetlerini hem yaşama-sını bőlä yazdırardı: « Kışın karı, imeklerin hazırlama-sından hem başka çalışmak-lardan kaarä, lääzımdı hazırlasın bütün ayleyä deyni giiyimi yapaadan, angısını kendileri hazırlardılar ».

Bunun için herbir çifçinin evindä düzen varmış.

D ü zennerin ç e ş itleri .

Evelki vak ı tlardan insan ı n aras ı nda dokumay ı uurla ş t ı rard ı lar en ő nemli i ş ler ä: ç if ç iliin ää hem ev ustal ıı na .

« Dokumaa » eveld ä n anna şı lard ı d ü zend ä i ş lem ää.

Gagauz kilimnerini k ı rard ı lar 2 t ü rl ü d ü zennerd ä:

• vertikallı

• gorizontlu .

Düzennerin çeşitleri.

Gagauzlar taa sık gorizontlu düzeni kullanêrlar.

Kilimnerin klasifikaţiyası.

Etnogarfiyal ı literaturas ı nda kilimnerin klasifika ţ iyas ı na var t ü rl ü yakla ş maklar :

1) “ Sat ı lma ” – sat ı lma erin ä g ő r ä;

2) Mo ş kova V . G . – orta asiyadak ı kilimnerin bilgili klasifika ţ iyas ı, ang ı s ı n ı n temelin ä koyuldu prin ţ ip , ang ı s ı nda esaba al ı n ê r kilimneri kurucular ı n peydalanmas ı ;

3) Kavkaz kilimneri geografiyal ı tip ä g ő r ä, ang ı s ı nda esaba al ı n ê r yapmak eri h . b .

Gagauz kilimnerin klasifika ţ iyas ı

Duloglo F . P .- onnar ı n l ää z ı mn ıı na g ő r ä hem baal ı onnarlan yarat ı c ı l ı ő zelliklerin ä kilimneri payla ş t ı r ê r b ő l ä:

- B üü k duvar kilimi

- kilim , ang ı s ı n ı kullanard ı lar , ki pata yanna şı k duvar ı kaplamaa , dey ä rdil ä r palatar

- yolcaaz erä dőşetmää deyni –

“ pala” deerlär .

Gagauz evi kilimsiz olmaz

Duvarda – ana elinnän dokunmuş kilim gerili. Bobamın kuşaanı da, sargılarını da hep anacıım dokumuştu. Evimizin bütün dünnesini o kendi elinnän yaratmış .

İçerlerin temizlii- karının suratı, içerlerin canı –kilimdir.

O – çorbacıykanın şennii hem gururu.

Simvolluun açıklanması

Hertürlü predmettä var birkaç funkţiyası, angıların arasında var hem praktiklii, hem simvolluu .

Kilim - gelinin çiizindä bir büük maanalı payı olêr, onun korafları sansın genç ayleyi koruyêrlar.

Temel elementlerin arasında – kuşların resimneri, angıları adam hem karı maanasını açıklayardılar da aylenin kısmetli yaşamasını hem tamızlıın ilerlemesinin garantıydı.

Kilimin renklii .

Kilim boyalarını natural tabiat materialından yapardılar: türlü otların – aaçların kőklerindän, kabuklarından, çiçeklerindän, meyvalarından, karıştırarak boyalarlan: meşenin kabı, suvan, labada h.b.

Bakmayarak boyaların zenginniinä hem zebelliinä, bir kilimdä 5-9 renktä boyalar kullanılardı.

Kilimnerin gőzellii diildi renklerin çokluu n kullanıl masında , ama sıcak hem suuk renklerin kontrast uydurulması nda .

Asirli adetleri

Temelleneräk uslu renklerin garmoniyasına, diil zor ornametlerä, halk ustaları yaradardılar kilimnerin sayısız zenginniini, angıları biri –birinä benzemäzdilär, angılarında çok asirli adetleri belli olêr.

Gagauz kilimi- yazı…

Gagauz kiliminä var mı nasıl demää, ani o – yazı, angısı binnärlän yılların izlerinä benzeer, osa Balkan bayırların çizilerinä mi, osa Orhon taşların yazılarına? Beki bu kilimnerin yazıları annadar kimiz biz, gagauzlar?

Çıkış

Gagauzların dokumak, kilimcilik zanaatları – bir dolaşık sistemasıydır, halk strukturasının bir fragmentidir.

Gagauz kilimi milletimizin speţifik çizgilerini hem estetik bakışlarını bellieder.

Kilimcilik zanaatı kulturamızın kimi gagauzluun temel elementlerini: saburluunu, çalışkannıını, becerekliini, kırnaklıını,musaafirliini, açık ű rekliini - bellieder!