Образование озоновых дыр

Օզոնային անցքեր

Անանիա Շիրակացու անվ. ճեմարան

Սուրեն Արտակի Սարգսյան

Բնական շրջապտույտներում բացակայող, սակայն նրանց քանակները զգալիորեն գերազանցող, աղտոտող նյութերի տարածումը բերել է մի շարք համընդհանուր խնդիրների:

Էկոլոգիական հիմնախնդիրները բազմաթիվ են, սակայան առանձնանցվում է դրանց մի խումբ, որոնք պահանջում են հրատապ լուծում և ամբողջ աշխարհի մարդկանց համատեղ ջանքեր:

Օզոնի շերտի քայքայում

Մթնոլորտի աղտոտում

Հողերի էրոզիա

Համամոլորակային էկոլոգիական հիմնախնդիրներ

Անտառազրկում

Անապատացում

Կենսաբազմազանու-թյան հիմնախնդիրներ

Համաշխարհային օվկիանոսի աղտոտում

Քաղցրահամ ջրերի որակի վատացում

Օզոնը կարևոր տարր է, որը մեզ պաշտպանում է Տիեզերքից եկող վնասակար նյութերից, այսպես կոչված՝ «աստղային փոշուց»:

Օզոնային շերտը համարում են երկրագնդի պաշտպանիչ վահանը, այն վնասազերծում է Արեգակի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթումը՝ պաշտպանելով կյանքը երկրի վրա:

Օզոնը հիմնականում առաջանում ու կուտակվում է վերնոլորտում, թթվածնի մոլեկուլի վրա ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցության հետևանքով: Արդյունքում` թթվածնի մոլեկուլը քայքայվում է թթվածնի ազատ ատոմների, որոնք էլ միանում են թթվածնի մոլեկուլներին` առաջացնելով օզոն:

Սակայն թթվածինը ամբողջությամբ չի վերածվում օզոնի, և թթվածնի ատոմների մի մասը, միանալով օզոնի մոլեկուլի հետ, առաջացնում են թթվածնի երկու մոլեկուլ: Այսպիսով, մթնոլորտում օզոնի քանակությունն անընդհատ փոխվում է` ներկայացնելով օզոնի առաջացման և քայքայման ռեակցիաների հավասարակշռման արդյունք:

Օզոնը (0 3 ) թթվածնի ալոտրոպ ձևափոխություն է և ավելի անկայուն է, քան թթվածնի մոլեկուլը (երկատոմ թթվածինը՝ O 2 ) : Այն սուր, թարմության կամ էլեկտրականության հոտով կապույտ գազ է: Թունավոր է և պայթյունավտանգ, քայքայում է էրիթրոցիտները, գրգռում աչքերն ու շնչառական ուղիները: Բնականոն պայմաններում օզոնը 1,62 անգամ ծանր է օդից: Ուժեղ օքսիդիչ է, հեշտությամբ քայքայվում է (O 3 = O 2 + O), օքսիդացնում է գրեթե բոլոր մետաղները՝ բացառությամբ ոսկու, պլատինի և իրիդիումի, առաջացնում է օրգանական և անօրգանական օզոնիդներ:

Օզոն կա  ցածր խտությամբ մթնոլորտի բոլոր շերտերում:

հունարեն նշանակում է : " width="640"

Բնության մեջ օզոն առաջանում է թթվածնից՝ ամպրոպային պարպման ժամանակ, կամ Արեգակի անդրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցությամբ:

Մթնոլորտում օզոնի ընդհանուր զանգվածը կազմում է 4.109 տ: Ամռանն ու գարնանը օզոնի պարունակությունն օդում 3,5 անգամ ավելի շատ է, քան ձմռանն ու աշնանը :

Ամպրոպային պարպումների ժամանակ զգացվում է մի յուրահատուկ հոտ:

Այդ հոտը բնորոշ է օզոնին:

հունարեն նշանակում է :

Միաժամանակ անհրաժեշտ է նշել, որ մթնոլորտի ստորին շերտում օզոնը հանդես է գալիս որպես շատ վտանգավոր աղտոտիչ: Այն առաջացնում է բույսերի քլորոֆիլների քայքայում, իսկ մարդկանց մոտ դժվարացնում է շնչառությունը և վնասում աչքերը:

Ներքնոլորտի շերտում օզոնի կուտակումը չի բերում դրա քանակի ավելացման օզոնային շերտում, քանի որ ներքնոլորտի ու վերնոլորտի միջև գազափոխանակություն տեղի չի ունենում: Հետևաբար, անհրաժեշտ է պայքարել ստորին շերտում  օզոնով օդի աղտոտման դեմ: 

Օզոնային շերտի քայքայումը մարդկությանը սպառնացող խոշոր բնապահպանական վտանգներից մեկնէ:

Օզոնային շերտը գտնվում է երկրագնդի մակերևույթից 10-16 կմ բարձրության վրա: Օզոնի շերտի հաստությունը ընդամենը 2-3մմ. է: Մթնոլորտում օզոնի ընդհանուր քանակությունը մեծ չէ` մոտ 3,3 մլրդ տոննա, սակայն, մարդու և մյուս կենդանի էակների համար կենսականորեն անհրաժեշտ է, քանի որ պաշտպանում է ուժեղ կարճալիք ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներից և էապես նպաստում է մեր մոլորակի ջերմային ռեժիմի կայունացմանը:

Այժմ մեր մոլորակը  շատ լուրջ խնդրի դեմ է կանգնած. օզոնի բարակ շերտի վրա առաջացել են մեծ անցքեր,որոնց պատճառը միայն մարդն է:

Օզոնային անցքերը հայտնաբերվել են անցյալ դարի 70-ական թվականներից:

Օզոնային խոռոչի չափերն ամեն տարի զգալի փոփոխվում են: Իր առավելագույն չափին այն հասել է 2006 թվականին:

Մարդու կողմից բաց թողնված տիեզերանավերը,արբանյակները,առաջացնում են շատ մեծ ճեղքեր, որոնց վերականգնման համար հարկավոր են հազարամյակներ,բացի այդ քիմիական մշակման չենթարկվող թափոններից արձակվող գազերը բարձրանում են վեր և միանալով օզոնի ատոմների հետ քայքայում են այն:

Վերնոլորտային օզոնի 1%-ով նվազումը 2%-ով բարձրացնում է Արեգակի անդրամանուշակագույն ճառագայթման սաստկությունը,ինչը հանգեցնում է վերարտադրողականության նվազման և գենետիկական ձևափոխումների՝ մաշկաբորբերի, վարակիչ հիվանդությունների, աչքի ոսպնյակի մթագնման, իմունիտետի թուլացման և այլն:

Հաստատված է, որ օզոնային շերտի հաստության փոքրացման հետ մեծանում է մաշկի քաղցկեղով և կատարակտով հիվանդ մարդկանց թիվը:

Օզոնային անցքերի միջոցով Արեգակի վրա տեղի ունեցող պայթյունների ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները անարգել ներթափանցում են երկիր, առաջ բերելով բազմաթիվ խնդիրներ:

Օզոնային շերտի քայքայման և ուլտրամանուշակագույն ճառագայթումների ազդեցության տակ հայտնվելու հետևանքով բարձրանում է օդի ջերմաստիճանը, հալչում են բևեռային սառույցները, բարձրանում է ծովերի ջրի մակարդակը և ջրի տակ են հայտնվում ցամաքները:

Ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվել է, որ օզոնային շերտի 25 տոկոսով քայքայման հետևանքով ոչնչանում է ծովերի վերին շերտում ապրող ջրակենցաղների 10 տոկոսը և ջրի մակերեսային շերտում ապրող կենդանիների 25 տոկոսը:

Օզոնային շերտում խոռոչներ առաջանալով, դանդաղում է բույսերի աճը, վնասվում է կենդանի օրգանիզմների գենետիկական կառուցվածքը: Օրինակ բրնձի դաշտերում անդրամանուշակագույն ճառագայթումների ազդեցության տակ ոչնչանում են ազոտի քանակը սահմանափակող բակտերիաները և նվազում է բերքատվությունը:

1974 թ. Կալիֆորնիայի համալսարանի 2 քիմիկոսներ՝ Շերվուդ Ռոուլանդն ու

Մարիո Մոլինան, հրապարակեցին մի հետազոտություն, ըստ որի՝ մի քանի արդյունաբերական քիմիական նյութեր (քլորոֆտորոածխածիններ) սպառնալիք են օզոնային շերտի համար:

1985 թ. բրիտանացի գիտնական Ջո Ֆորմանի հետազոտական խումբը արձագանքեց Անտարկտիդայում օզոնային շերտի սաստիկ քայքայման մասին:

Անտարկտիդայի մթնոլորտում առաջացած օզոնային ճեղքը կազմում է 10 մլն կմ քառակուսի, իսկ նրա շերտի սպառումը տարեկան կազմում է

0,5-0,7%:

Ուսումնասիրությունը ցույց են տվել, որ ազոտի օքսիդները և քլորի ատոմները, հանդես գալով որպես կատալիզատորներ, առաջ են բերում օզոնի քայքայում և խախտում են օզոնի առաջացման և քայքայման ռեակցիաների միջև ստեղծված հավասարակշռությունը: Հաստատված է, որ քլորի մեկ մոլեկուլը կարող է քայքայել օզոնի մի քանի միլիոն մոլեկուլ:

Օզոնի քայքայմանն են հանգեցնում նաև հալոնները (օգտագործվում են կրակմարիչներում), մեթիլ բրոմիդը (օգտագործվում է գյուղատնտեսության մեջ):

Այս նյութերն արտադրվում են

1920-ական թվականներից և ամուր մտել են մարդկանց կենցաղի մեջ:

Օզոնի մոլեկուլի քայքայման կատալիզատորներ են ազոտի օքսիդները, ջրածինը, քլորը, բրոմը: Սակայն ամենաակտիվ քայքայիչները ֆրեոններն են (CFCL 3 և CFCL 2 ՝ օգտագործվում են սառնարաններում, օդորակիչներում, աերոզոլաներում), որոնք օգտագործվում են նաև որպես լուծիչներ:

1985 թ. մայիսին Վիեննայում ընդունվեց «Օզոնային շերտի պահպանության մասին» կոնվենցիա: 1987 թ. ստորագրվեց «Օզոնային շերտը քայքայող նյութերի մասին Մոնրեալի արձանագրությունը:

ՀՀ 1999 թ. ապրիլի 28-ին վավերացրել է և Վիեննայի կոնվենցիան, և Մոնրեալի արձանագրությունը: Դրանից հետո իրականացվել են մի շարք քայլեր:

2001թ. Հայաստանն ընդունել է օզոնային շերտը քայքայող նյութերի փոխարինման ազգային ծրագիր: 2006 թ. ընդունվել է «Օզոնային շերտը քայքայող  նյութերի մասին» օրենք, որով արգելվեցին օզոնային շերտը քայքայող նյութերի արտադրությունը Հայաստանում, ինչպես նաև սահմանափակումներ մտցվեցին այդ նյութերի ներմուծման և տարանցիկ փոխադրման համար:

Հայաստանի Հանրապետությունում օզոնային շերտի ուսումնասիրությունները կատարվել են 2000 թ-ին՝ Արագածի հարավային լանջին` 2070 մ բարձրության վրա գտնվող «Ամբերդ» օդերևութաբանական կայանում, որի դիտարկումների արդյունքները հաղորդվել են Օզոնային և անդրամանուշակագույն ճառագայթման տվյալների համաշխարհային կենտրոն:

Վեներայի վրա

օզոնային շերտ կա

Գիտնականների վերջին բացահայտումներին է պատկանում նաև Վեներայի վրա օզոնային շերտի հայտնաբերումը: Այն Երկրի օզոնային շերտից մի քանի հարյուր անգամ բարակ է:

Հետագա հաշվարկները ցույց են տվել, որ Վեներայի օզոնային շերտը գտնվում է մակերևույթից 100 կմ բարձրության վրա՝ 3 անգամ բարձր, քան Երկրի վրա:

Բացի Երկիր մոլորակից, մինչ այժմ օզոնային շերտ հայտնաբերվել էր միայն Մարսի վրա: Գուցե նաև հետագա հետազոտությունների արդյունքում պարզվի, որ այն նպաստավոր պայմաններ ունի կենսական գործունեության համար:

ՄԱԿ-ի՝ շրջակա միջավայրի ուսումնասիրության ծրագրի շրջանակներում անցկացված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ Երկրի օզոնային շերտը սկսել է վերականգնվել: Գիտնականները նշել են, որ Անտարկտիդայի վերևում օզոնային անցքը դադարեցրել է իր տարեկան աճը, սակայն պետք է անցնեն դեռ տասնյակ տարիներ, մինչև այն կսկսի փոքրանալ: Դրական տեղաշարժի պատճառը, ըստ գիտնականների, որոշ քիմիական նյութերի արտադրանքի արգելքն է, որոնց թվում և աերոզոլային փաթեթավորումներում և սառնարաններում օգտագործվող քլորֆտորածխածինները:

Օզոնային շերտի պահպանության խնդիրը համարվում է առաջնային

բոլոր երկրների համար:

Սա գլոբալ, համամարդկային խնդիրներից մեկն է ու գտնվում է ՄԱԿ-ի ուշադրության կենտրոնում և համակարգվում է ՄԱԿ-ի`

շրջակա միջավայրի ազդեցության ծրագրի կողմից:

Սեպտեմբերի 16

Օզոնային շերտի պահպանման միջազգային օր

Շնորհակալություն