Ойлгон уншалгын шэглэл

Мастер - класс «Буряад литературын болон классһаа гадуур хэшээлнүүдтэ үгүүлэл (текст) дээрэ хэрэглэгдэдэг арганууд. Ойлгон уншалгын шэглэл.»

(Приемы работы с текстом на уроках бурятской литературы и внеурочной деятельности. Стратегия восприятия смыслового чтения.)

Һуралсалай шэнэ стандартнуудта предмедүүдэй болон хоорондохи программманууд дотор ойлгон уншалгын болон үгүүлэл дээрэ хэрэглэгдэдэг аргануудта онсо һуури хандуулагданхай.

Тиимэһээ ойлгон уншалгын бүридхэлгэ манай һургуулида багшанарай гол шухала асуудалнуудай нэгэн болонхой.

Манай мастер-классай гол зорилгонь хадаа ойлгон уншалгын шэглэлэй аша үрэтэй аргануудта зарим тэды зохеолнуудай жэшээ дээрэ һургалга болоно.

5-8-дахи классуудта уран зохеолой болон классһаа гадуур хүдэлмэридэ хэрэглэдэг нэгэ хэды аргануудтай танилсуулхабди. Эдэ аргануудтай манай багшанар танилсанхай.

Танай анхаралда Мыдык Намсараевна Улановагай оршуулһан Л.Н.Толстойн багахан үгүүлэлнүүд дээрэ хэлэлгэ хүгжөөлгын хэшээлнүүдтэ ябуулһан ажалаа дурадханабди. Эдэ хэшээлнүүдтээ һурагшад уншалгын элдэб аргануудтай танилсадаг.

-Газетэ, сэтгүүл уншахадаа, яажа уншажа эхилнэбта, һаныт даа. Юунһээ эхилнэбта?(харанабди, хуудаһа һэхэнэбди)

Тон зүб. Түрүүшын арга: харалгын уншалга-энэ ямаршье үгүүлэлтэй танилсалга болоно.

Энэ слайд харагты. Юун таниие һонирхуулнаб?

Зай, «Уламжалан һанаха баглаа» (Ассоциативный куст) гэһэн аргатай танилсая. Бидэ танда түлхюур үгэ дурадханабди. «Ном»-энэ үгэдэ уламжалан ямар үгэнүүд ухаандатнай ороноб? (ном, эрдэм бэлиг, номой сан, уншагша, туһалагша, уран зохеол).

«Ном» гэһэн домог шагнагты, уламжалан ямар һанал бодолнуудые нэмэхээр бэ?

«Ном» домог.

Һурагша нэгэ үбгэнһөө асууба:

-Ши юундэ үдэр бүри ном уншанабши? Энэ ном уншаа ха юмши?

Үбгэн харюудань мүн лэ асууба:

-Ши мүнөөдэр эдеэлээ гүш? Ши үсэгэлдэр эдеэлээ ха юмши?

-Ажамидархын түлөө эдеэлнэб. Эдеэлээгүй һаа, үхэхэб, - гэжэ һурагшань мүрөө хабшаба.

- Бишье баһал оюун ухаанай талаар үхэшэхэгүйн тула үдэр бүри уншанаб, - гэжэ харюусаба.

Номтой холбоотой үшөө нэгэ уламжалһан һанал бодол гэбэл-оюун ухаанай эдеэн.

Энэ арга болбол байһан эрдэм мэдэсэеэ бүридхэлгэдэ, һурагшадай үгүүлэл дээрэ хүдэлэлгын саашанхи ажалда туһатай.

Уншалгын нүгөө арга гэбэл-танилсалгын уншалга.

Үгүүлэл бүхыдөө уншагдана. Хэшээлдээ хойно хойноһоонь уншалга, хуби хубяарнь гү, али “Өөрөө өөртөө уншалга” хэрэглэжэ болохоор. Бидэ ехэнхидээ хойно хойноһоонь уншадагбди.

“Үбгэн баабай аша хүбүүн хоёр” уншая гэжэ дурадханаб.

Үбгэн баабайнь ехээр үбгэрбэ. Хүлнүүдынь ябадаггүй, нюдэниинь харадаггүй, шэхэниинь хатуурһан, шүдэнүүдынь унаһан. Юумэ эдихэдэнь, аманһаань һөөргөө гоожодог болобо. Хүбүүн бэри хоёрынь эдеэлхэдээ, хамта һуулгахаа болижо, гэрэй хаяада һуулгадаг байба.

Нэгэтэ аяга соо эдеэ хэжэ үгэбэд, үбгэн баабайнь тэрэнииень дүтэлүүлхэм гээд, аягаяа унагаажа эмдэбэ. Тиихэдэнь бэринь үбгэн баабайгаа зэмэлбэ. “Гэрэй юумэ бүгэдынь гутаанаш, аягануудые эмдэнэш. Тиибэл тэбшэ соо эдихэш”,-гэбэ. Үбгэн баабайнь һанаа ехээр алдаад лэ, юуншье гэжэ хэлэбэгүй.

Нэгэтэ үбгэн һамгантаяа гэртээ һуугаад, хүбүүнэйнгээ шала дээрэ наадажа, хабтагайнуудаар юумэ хэжэ байхые харанад. Хүбүүнһээ баабайнь асууба: “Ши энэ юу хэнэбши, Миша?”. Мишэнь хэлэбэ: “Би тэбшэ хэнэб, баабай. Таанадай хүгшэрхэдэ, энэ тэбшэһээ хооллуулхаб”.

Үбгэ һамган хоёр урда урдаһаа хараад уяржа, нюдэнһөө нёлбоһо дуһаабад. Үбгэн баабайгаа гомдохооһоноо мэдэжэ, эшэбэд. Тэрээнһээ хойшо эсэгэтэеэ хамта һуужа эдеэлдэг, хүндэлдэг болобо ха.

Энэ домогой удха дээрэ хүдэлхэдөө, “Зүб гү? Үнэн гү?” гэһэн арга хэрэглэгдээ.

-Домогой удхада тааруу мэдүүлэлнүүдые, һанамжануудые ологты гэһэн даабари һурагшадта дурадхагдаа һэн.

Танда жэшээнүүд үгтэбэ:

-Үбгэн баабай ехээр үбгэрбэ. (тиимэ)

-Хүбүүн бэри хоёрынь хододоо хамта эдеэлдэг зандаа байгаа. (Буруу)

-Бэринь үбгэн баабайгаа зэмэлбэ.(зүб)

-Тэбшэ хэжэ байһан хүбүүгээ хараба. (зүб)

-Үбгэн баабайгаа гомдохооһоноо ойлгобогүй. (буруу)

Шэнжэлэлгын уншалга болбол үгүүлэл соо үгтэһэн мэдээсэл гүнзэгыгөөр шудалалга, шүүмжэлэлгэ, тэрэнээ ухаалдилга болоно гээшэ.

-“Үбгэн баабай үлир хоёр” гээшые анхаралтайгаар уншая.

“Үбгэн баабай үлир хоёр”

Үбгэн баабай үлир тарижа байба. Тэрээндэ хүнүүд хэлэбэ: “Энэ үлирөөр яахаш гээшэб? Энэ үлирһөө үрэ жэмэс удаан хүлеэхэш, тиигээд ши үлиршье эдихэгүйлши”. Үбгэн баабай харюусаба: “Миниишье эдеэгүй һаа, бэшэ нүхэд эдихэл, намайе һайн үгөөр дурдахал”.

Энэ үгүүлэл уншалгада “Түлхюур үгэнүүд” гэһэн арга хэрэглэгдээ.

Энэ үгүүлэлэй эгээл шухала үгэнүүд гээшэ.

-“Үбгэн баабай үлир хоёр” гэһэн домогой түлхюур үгэнүүдые нэрлыт даа. (буян, нүгэл, һайн һанаан)

-Үбгэн баабай буян хэжэ байна, ганса өөр тухайгаа бэшэ, харин залуу үетэндэ һанаагаа зобоно.

Мүншье ажалдаа элдэб аргануудые хэрэглэдэгбди:

Үгүүлэл һонирхуулма ажалда тааруу арганууд:

«Туһалагша-сүүмхэ» (Энэ аргада уншалгын урда тээ һурагшадые бэеэ зэһэхэдэнь, урдахи эрдэм мэдэсэеэ хэрэглэжэ, уншаһанаа ойлгохые оролдодог арга болоно)
«Хабшуурга-харюунууд» ( бэеэ барижа, уран гоеор уншахадань туһалдаг арга)
«”Буудалтай” уншалга» (анхаралтайгаар уншахын хүгжэлтэдэ ехэ зохисотой)
«Үгүүлэл һэргээ!» (тархиин, ухаанай гүйсые һэргээдэг арга);
«Табсантаһан түүхэ» (уншаһан уран зохеол дээрээ үндэһэлэн, өөрынгөө үгөөр сюжет табижа һураха арга).

Тус ажал дотор һурагшадай шадабари бүрилдэнэ:

Үгүүлэл соо бүхыдөө юун тухай хэлэгдэһыень ойлгохые оролдоно;

Үгүүлэл дотор тон хэрэгтэй “шэмыень” оложо һурана;

Ганса шухала бэшэ, туһалагша мэдээсэл хоёрые илгаруулжа шадаха;

Уншахадаа анхаралтайгаар, удхыень ойлгожо уншаха.

Уншаха гээшэ ганса юрэ уншаха бэшэ,

уншаад, юун тухай ойлгоһоноо мэдэжэ абаха гээшэ

шухалын шухала хэрэг болоно.

К.Д. Ушинский

Мэдээжэ багшын хэлэһэн үгэнүүд мүнөөшье сагта тон хэрэгтэй. Юундэб гэхэдэ, һурагшадай предмедүүд хоорондохи шадабари хүгжөөхын тула, уншалга болбол ямаршье предмедэй саашадаа һайнаар һуралгын зэмсэг мүн.

3