Өйтөн суруйууну үөрэтии

Өйтөн суруйуу

• Өйтөн суруйуу суругунан үлэ саамай уустук уонна мындыр көрүҥэ. Өйтөн суруйуу диэн тугуй? Маны билээри аан бастаан тылдьыт быһаарыытын көрүөҕүҥ.
• « Сочинение -самое произведение, что сочинено. Сочинять – изобретать, вымышлять, придумывать, творить умственно, производить духом, силою воображения», - диэн В.Даль тылдьытыгар этиллэр. Онтон «Краткий толковый словарь русского языка» ыйылларынан, « сочинение -художественное, научное и тому подобное произведение. Сочинять – создавать произведение».  

• « Өйтөн суруйуу  – үөрэнээччи айымньыны ылыныытын таһымын, уратытын кэрэһэлиирин таһынан, оҕо бэйэтин санаатын сатаан итэҕэтиилээхтик сааһылаан сурук тылын таба туттан суруйар дьоҕурун көрдөрөр өй –санаа, уйулҕа үлэтэ»,- диэн суруйар филологическай наука доктора, профессор, методист Е.М.Поликарпова. 
• Онтон госуниверситет профессорын В.Б.Окорокова санаата маннык: « Өйтөн суруйууга  уус-уран айымньыны билии, сатаан ырытыы, сөптөөх теоретическай өйдөбүллэри туһаныы халбаҥнаабат ирдэбиллэр буолаллар». 

Өйтөн суруйуу көрүңнэрэ

• Сэһэргээһин  көрүҥэр туох түбэлтэ буолбутун ситимнээн суруйуу киирэр. Бу көрүҥү кыра кылаас үөрэнээччитэ сөбүлээн туттар. Ол курдук «Мин сайыны хайдах атаардым», «Тыаҕа сылдьан», «Саҥа дьыл киэһэтэ» диэн тиэмэҕэ суруйуулар киирсэллэр. 
•   Ойуулааһыҥҥа  биридимиэт эбэтэр туох эмэ көстүү бэлиэтин ыйан суруйуу киирэр. Сүрүн сыала- биридимиэт, көстүү туһунан толору уонна чуолкай өйдөбүлү биэрии. «Мин сөбүлүүр оонньуурум», «Таптыыр куоскам», «Күһүҥҥү сэбирдэх» тиэмэҕэ суруйуулар киирэллэр. 
• Тойоннооһун  – бэйэ санаатыгар олоҕуран холобурдаан, тэҥнээн, дакаастаан, толкуйдаан ситимнээх тиэкиһи суруйуу киирэр. «Улааттахпына ким буолуохпунуй?», «Арай мин аптаах буолуум», «Үөрэх тоҕо нааданый?» тиэмэҕэ суруйтарыахха сөп. 

• Хоһоонунан суруйуу.
• Мөккүөрдээх тиэмэҕэ суруйуу.
• Өйтөн айан кэпсээн суруйуу
• Хаһыат ыстатыйата (өйтөн суруйуу).
• Истибиккэ олоҕуран суруйуу. 
• Өйтөн суруйууга матырыйаал хомуйуу.

• Өйтөн суруйуу көрүҥэ элбэх: 
• - проблеманы ырытыы,  
• - уобараһы ырытыы, 
• - уобарастары тэҥнээн, түмэн көрүү, 
• - биир түгэни ырытыы, 
• - айымньыны кэлимник ырытыы, 
• - айымньыны атын айымньыга тэҥнээһин, 
• - историческай-литературнай проблемаҕа өйтөн суруйуу. 

• Проблемнай өйтөн  суруйуу айымньыны проблемнай ырытыыны кытта сибээстээх. Олох, киһи, сиэр-майгы курдук тутаах тиэмэлэргэ уус-уран айымньыга олоҕуран, билиини-көрүүнү түмэн, дириҥник толкуйдаан ырытан суруйуу ирдэнэр.  Холобура, 
• Саха прозатыгар аҕа уонна оҕо дьылҕатын көрдөрүү. 
• А.Е.Кулаковскай «Ойуун түүлэ» поэматын проблематиката. 
• Н.Якутскай «Көмүстээх үрүйэ» сэһэнигэр эбэнки норуотун дьылҕата. 
• «Чүөчээски» кэпсээн билиҥҥи оҕо хараҕынан. 

• Уобараһы ырытыы, уобарастары тэҥнээн, түмэн көрдөрүү  уус-уран айымньы биир геройун ырытан эбэтэр геройдар бөлөхтөрүн тэҥнээн, утарыта туруоран түмэн көрдөрүү буолар.  Холобура,  
• Олоҥхоҕо айыы бухатыырын уобараһа. 
• Манчаары – норуот номоҕор. 
• А.И.Софронов драмаларыгар киһи дьылҕата. 
• Далан «Дьикти саас» сэһэнигэр сүрүн герой уобараһа. 
• Эрдэ хагдарыйбыт ньургуһун. 
• Ханнык баҕарар уус-уран айымньыттан тиэмэ арааһыттан 

• Эпизоду (биир тугэни) ырытыахха  сөп. Манна сүрүн түбэлтэ кыттыылаахтарын майгыларын өрүттэрин бу тубэлтэҕэ сыһыары тутан ырытыллар. Холобура,  
• Эрилик Эристиин «Кэриэс туолуута» сэһэнигэр сир үллэстиитэ. 
• «Сааскы кэм» ромаҥҥа сэриигэ ынырыллыы аймалҕана. 
• Киһи өйүн-санаатын, сиэрин-майгытын күүһэ. (Н.Якутскай «Төлкө» романынан) 

• Сорох өйтөн суруйууга  айымньыны бүттүүнүн ырытыы  оҥоһуллара эрэйиллэр. Бу үксүн хоһоонунан айымньыларга буолуон сөп. Оччотугар айымньы тиэмэтиттэн, сүрүн санаатыттан саҕалаан, тылыгар-өһүгэр тиийэ дириҥник толору ырытыллар. Холобура, 
• Семен Данилов лириката. 
• Алампа драмаларыгар саха олоҕун көрдөрүү. 
• «Сааскы кэм» - саха норуотун энциклопедията. 

• Суругунан үлэ хайдах суруллара  киирии түһүмэхтэн  олус тутулуктаах. Өйтөн суруйуу киириитин хайдах саҕалаатын да, үлэҥ оннук хайысханан салаллан барар. Ол иһин киирии тыл олус суолталаах. Өйтөн суруйууга киирии түһүмэх тиэмэттэн быһаччы тутулуктаах. Маннык  киирии  түһүмэҕи  оноруохха сөп: 
• - суруйааччы олоҕун, айар үлэтин сырдатыы, 
• - айымньы хайдах быһыылаахтык суруллубутун арыйыы, 
• - историческай түгэни суруйуу, 
• - иэйии, 
• - соһуччу түгэни ахтыы. 

• Киһи олоххо анала 
• Олох… Олох диэн тугуй? Олох киһиэхэ биирдэ эрэ бэриллэр. Ол бэриллибит олоҕу туһалаахтык, бэйэ эрэ иннин көрүммэккэ, дьонуҥ-сэргэҥ туһугар умнуллубаттык олоруохтааххын. Эн олорон ааспытын кэннэ, норуотуҥ үчүгэйдик саныырын туһугар кыһаллыахтааххын. Ол эрэн, былыр ыарахан, батталлаах олоххо киһи төһө да үчүгэйдик олоруон баҕарбытын иһин, ол кыаллыбат этэ. Киһи олоҕо бэйэтиттэн эрэ тутулуктаммата

• « Сэрии темата саха литературатыгар ».
• Сэрии … Үгүс аймалђаны , өлүүнү-сүтүүнү ађалбыт Ађа дойду Улуу сэриитэ 1941 сыллаахха бэс ыйын 22 күнүгэр эмискэ этиҥ эппитинии ааҥнаабыта . Саха норуотун чулуу уолаттара ийэ дойду көмүскэлэригэр саа-саадах тутан , сэриигэ ыҥырыллыбыттара . История бу ааспыт алдьархайын үгүс суруйааччы уус-уран айымньы нөҥүө норуокка кэпсээбитэ .

• Өйтөн суруйууга икки сыана туруоруллар: бастакы сыана – үлэ ис хоhоонугар уонна тылыгар – өhүгэр, иккис – таба суруйууга .
• Өйтөн суруйууну сыаналааhыҥҥа, туhааннаах кылаас программатыгар сөп түбэhиннэрэн, маннык сүрүн критерийдэр тутуhуллуох тустаахтар:

• теманы табатык өйдөөhүн, диринник уонна толору арыйыы, фактары таба туhаныы, событиелары уонна геройдар быhыыларын-майгыларын сөпкө быhаарыы, сүрүн балаhыанньалары итэгэтиилээхтик дакаастааhын, теманы арыйарга наадалаах матырыйааллары сөптөөхтүк туhаныы, түмүктээhини сатаан оноруу, цитатаны чуолкайдык уонна сөптөөхтүк туттуу;
• өйтөн суруйуу чаастара бэйэ-бэйэлэрин кытта ситимнэрэ;
• тылын баайа уонна чуолкайа, тыл ойуулуур-дьүhүннүүр кыагын сатаан туттуу.

• Таба суруйуу сыаната диктаны сыаналыыр нуормаларынан быhаарыллар.
• Өйтөн суруйуу ис хоhоонун уонна тылын сыаналааhын критерийдэрэ:

• «5» сыана:
• теманы уонна онно сыhыаннаах матырыйаалы туйгуннук билэр буолан, теманы дирин
• ник уонна итэгэтиилээхтик арыйыы, сөптөөх түмүгү сатаан оноруу;
• тутула табыгастаах, ис хоhооно сибээстээх;
• литературнай тылы табатык туттуу, суруйуу стилэ ис хоhоонугар сөп түбэhиитэ;
• ис хоhоонугар биир-икки суолтата суох кыра алгастардаах.
• «4» сыана:
• теманы уонна онно сыhыаннаах матырыйаалы үчүгэйдик билэр буолан, теманы балачча диринник уонна итэгэтиилээхтик арыйыы, түмүгү сатаан оноруу;
• тутула үчүгэй, ис хоhооно сибээстээх;
• литературнай тылы табатык туттуу, суруйуу стилэ ис хоhоонугар сөп түбэhиитэ;
• ис хоhоонугар икки-үс кыра алгастардаах, тылыгар 2-4 сыыhалаах.

• «3» сыана:
• теманы сүнньүнэн сөптөөхтүк сырдатыы, ол эрээри тема кыайан толору арыллыбатах, тематтан атын туорааhыннардаах, фактары сыыhа туhаныы, түмүгү оноруу соччо табыгаhа суох;
• суруйуу син балачча сибээстээх, ол эрээри ол сибээс кэhиллэр;
• суругунан үлэни толорууга үөрүйэхтээгэ көстөр, тылыгар 4-5 сыыhаттан ордуга суох алгастаах.
• «2» сыана:
• айымньы тексин мөлтөхтүк билии түмүгэр тема кыайан арыллыбатах, туох да боччумнаах түмүгэ суох быстах-остох түбэлтэлэр кэпсэнэллэр;
• суруйуу сибээhэ суох;
• тыла дьаданы, тылыгар элбэх  толоос  алгастардаах.

• ӨЙДӨӨҤ! 
• -өйтөн суруйуу тиэмэтэ кавычката суох суруллар, 
• -эпиграф тиэмэҕэ  сөп түбэһиэхтээх, 
• -эпиграф баара ордук, ол эрээри хайаан да баар буолуохтаах диэн буолбатах, 
• -эпиграф кавычката суох суруллар, бүтэһигэр ааптар аата, араспаанньата скобката суох суруллар, 
• -цитата кавычкаҕа суруллар, онуоха ааптара сөптөөх туохтуурунан ыйыллар (эппитэ, суруйуутунан, бэлиэтиир ), араспаанньата скобкаҕа ылыллыбат, 
• -хоһоонтон быһа тардыы кавычката суох суруллар, 
• - цитатаҕа көтүтүү  элбэх туочуканан бэлиэтэнэр, 

• БОЛҔОЙУҤ! 
• Өйтөн суруйуу маннык ирдэбилинэн сыаналанар: 
• -тиэмэни сөпкө, толору арыйыы, 
• -матырыйаалы сөпкө  таҥыы, туһаныы, 
• -суруйуу бэрээдэгэ утум-ситим, логикалаах буолуохтаах, 
• -хатылааһын, логикатыгар сыыһа, стилистическай алҕас суох буолуохтаах, 
• -бэйэ санаатын киллэрии,  
• -ойуулуур – дьүьүннүүр ньымалары, өс хоһооннору, бэргэн этиилэри табыгастаахтык туһаныы, 
• -таба суруйууга алҕаһынан: орфографическай, пунктуационнай, стилистическай, фактическай сыыһалар киирэллэр. 

• ТУТУҺУҤ! 
• -өйтөн суруйуу-бэйэ толкуйдаан, чинчийэн, ырытан санааны суруйуу, 
• -үлэ сыалын, былаанын тутуһуу, 
• - өйтөн суруйуу көрүҥүн быһааран тутуһуу, 
• - бэйэ-бэйэтиттэн  сибээстээх буолуутун хааччыйыы, 
• -ыраас, сыыс тыла суох, литэрэтиирэ  нуорматын, тыл култууратын тутуһуу.