Օքսիմորոն, գրականություն

Օքսիմորոն

Օքսիմորոն, օքսյումորոն նրբաբանությու ( գերմ . ՝ Oxymoron ←  հին հուն․ ՝ ὀξύ-μωρον` բառացի՝ «սրամտորեն հիմար»,  հին հուն․ ՝ ὀξύς՝ «սուր, ծակող, թափանցող» +  հին հուն․ ՝ μωρός՝ «անխելամիտ, անմիտ, հիմար»),  հակադրության  տեսակ, երբ տարբեր կամ նույնիսկ սուր կերպով հակադիր իմաստ ունեցող բառերը ոչ միայն դրվում են կողք կողքի, այլև կազմում են մի ամբողջական լեզվական միավոր ( որոշիչ  և որոշյալ,  ենթակա  և  ստորոգյալ , նախադասության համազոր անդամներ և այլն)։ Այն  բանադարձում  է, երբ զուգակցում են արտաքուստ անհամատեղելի, տրամագծորեն հակադիր իմաստ ունեցող բառեր։ Օքսիմորոնը անհեթեթ թվացող սուր արտահայտություն է, իրար հակադիր հասկացությունների պատկերավոր համադրություն, հակառակ հասկացությունների սրամիտ համադրում,  պարադոքս ոճական ֆիգուր կամ ոճական սխալ՝ հակառակադիր նշանակության բառերի համադրություն (այսինքն՝ անհամադրելիների համադրություն)։ Օրինակ՝   լուսավոր թախիծ, քաղցր տանջանք, պայծառ վիշտ, խոսուն լռություն  և այլն։

Օքսիմորոնի համար բնութագրական է ներհակության միտումնավոր կիրառումը ոճական բնույթ ստեղծելու համար։ Հոգեբանական տեսանկյունից օքսիմորոնը իրենից ներկայացնում է անհասկանալի իրադրության լուծման միջոց:

Բոցեղ աչքերս ունին  կայծակ մը թախծագին , սիրտես ցավերն  հեծքեր  վայրագ լոկ  կը խոկան ։ …Ես կ՚ունկնդրիմ հապըշտապ ու համարձակ քայլերուն՝ որ լուռն ուժգնորեն կը շեշտեն ։ Միսաք Մեծարենց

Օքսիմորոնը  շարահյուսական ֆիգուր  է, բայց հաճախ նաև  փոխաբերական   մակդիր , քանի որ նրա մեջ ևս բառերի սովորական իմաստը փոխարինվում է տվյալ կոնկրետ տեքստից բխող նոր իմաստով։

Եվ մի՞թե այդ վշտիդ համար Չեմ սիրում քեզ այսպես քնքուշ, Եվ խոնարհվում քեզ պես համառ, Օ՜,  հայրենիք դառն ու անուշ ։

Վահան Տերյան. 

Օքսիմորոնը հաճախ կիրառվում է արձակ գեղարվեստական ստեղծագործությունների ( «Տաք ձյուն» ,  «Կենդանի դիակ» ,  «Մեռած հոգիներ» ,  «Կեցության անտանելի թեթևությունը» ,  «Անվերջ փակուղի» ,  «Անվերջության ավարտ» ), ֆիլմերի ( «Սովորական հրաշք» ,  «Լայն փակված աչքերով» ,  «Ճշմարտանման սուտ» ,   «Վաղը եղել է պատերազմ» ,  «Վատ լավ մարդը» ,  «Մեծ երեխաները» ,  «Մեռած պոետների հասարակություն» ,  «Հետ դեպի ապագա» ), երաժշտական խմբեր ( Led Zeppelin ՝ «կապարային դիրիժաբլ»,  Blind Guardian ՝ «կույր պահակ»), վիդեոխաղերի (LittleBigPlanet՝ Փոքր մեծ մոլորակ) անուններ։

Անհրաժեշտ է տարբերակել օքսիմորոնը բառերի ոճական համադրությունը, որոնք բնութագրում են տարբեր որակներ. այսպես օրինակ «քաղցր դառնություն» արտահայտությունը օքսիմորոն է, իսկ «թունավոր մեղր», «գտնված կորուստ», «քաղցր տառապանք» արտահայտությունները՝ ոճական հնարքներ (համադրություններ)։