Олонхонон айар тэтэрээт

Пивоварова Ольга Пантелеймоновна

МБОУ «Догдогинская основная общеобразовательная школа»

КЫЛААС ТАһЫНАН ДЬАРЫККА

«Олоҥхо оонньуулаах айар тэтэрээт»

Саха олоҥхото киһи аймах тылынан уус-уран айымньыта биир суол көрүҥэ буолар. Кини ойуулуур, дьүһүйэр тыла-өһө баайынан-дэлэгэйинэн, өйдөбүллэрэ дриҥинэн, киэҥинэн сөхтөрөр.

Олоҥхону чинчийээччилэр, педагогтар олоҥхо эргийэр киинэ – киһи буоларын туһунан элбэҕи суруйаллар. Киһи олоҕун, тыыннаах айылҕа , тыыннаахтар сыһыаннарын туһунан көрүүлэр олоҥхо философиятын сүрүн өттө буолар. Айылҕа уонна киһи алтыһыытын сокуоннара, ыйаахтара былыр былыргаттан сахалыы олох-дьаһах оҥостунуутугар, сиэр-майгы быһыытыгар, сиэри-туому тутуһууга, сахалыы өйгө-санааҕа, тылга –өскө киирэн сылдьар. Арай ону наука киэбигэр киллэрии наада уонна киһи, дьон-сэргэ (общество) олоҕун тутуһар сокуоннара булуон сөп - диэн этии билиҥҥи кэмҥэ ыччаты иитэр төрүт сүрүн идеята буолар.

Бөлүһүөк толкуйун, санааттан өссө чопчулуур буоллахха маннык: “Киһи тыыннаах буолуон баҕарар буоллаҕына, тыыннаах эйгэттэн тахсыбакка, тыыннаах эйгэ ыйаахтарынан, тыыннаах эйгэ тутулунан олордоҕуна табыллар. Олоҥхоҕо көстөрүнэн, Сир тыыннаах эйгэтин хамсатар күүһэ-киһи. Кини көрдөстөҕүнэ, эттэҕинэ эрэ Үрдүкү Күүстэр дьаһалта биэрэллэр, эбэтэр информация киһиттэн тахсан үөскэтэр күүстэринэн – иччилэринэн, айыыларынан эргийэн биосфера дьаһайар, салайар күүһүгэр, холобур, Үрүҥ Аар Тойоҥҥо тиийэр. Онон киһи –аймах бэйэтин тыыннаах буоларын бэйэтэ эрэ быһаарыан сөп. Ол курдук техносфера суолунан баран өлүүгэ-сүтүүгэ тиийэр, эбэтэр биосфера суолунан баран тыыннаах эйгэ сорҕото буолар”.

Аан дойду туһунан өйдөбүлү олоҥхоҕо олоҕуран билиһиннэрии “Көхсүттэн тэһииннээх күн улуустара, Арҕаһыттан тэһииннээх аймахтара”, “Айыы киһитэ аһыныгас, күн киһитэ көмүскэс”, “Айыыһытын аргыстастын, иэйэхситин эҥэрдэстин”- диэн дириҥ ис хоһоонноох этиилэр ис номохторун өйдөөн, ылынан бэйэтин айыылыы санаалаах, сиэрдээх киһи гына ииттинэр үөрэнээччини, киһини киhилии иитэн таһаарыы – бүгүҥҥү күҥҥэ иитэр-үөрэтэр үлэ ис хоһооно буолара саарбахтаммат.

Мантан сиэттэрэн, олоҥхоҕо аан дойду, айылҕа, киһи туһунан өйдөбүллэри, эбии дьарык уруогар кэрэ эйгэни анааран үөрэтии, билии буолар.

Дьарык хайысхалаах уруоктарга (ФГҮөС ирдэбилинэн, олонхо педагогикатын ) дьарык тэтэрээтигэр олоҕуран олоҥхо киэҥ эйгэтигэр сөптөөх матырыйааллары туһанан уорэтии көдьүүһүн үрдэтии, оҕону айар улэҕэ көҕүлээһин.

Итиннэ олоҕуран, маннык сабаҕалааһыны оҥоруохха сөп: үөрэнээччигэ кэрэ эйгэ туһунан өйдөбүл үөскүөн сөп, өскөтүн:

• Үөрэнээччи сааһын уратытын, интириэһин , тулалыыр эйгэҕэ сааһын учуоттаатахха;

• Олоҥхо нөҥүө оҕо ис уйулҕатын өттүнэн үөрэтии ньымаларын тобуллахха;

• Олоҥхо ис номоҕор олоҕуран, үөрэтии ньымаларынан туһаннахха оҕо өй-санаа, сиэр майгы өттүнэн сайдыытыгар туһаайдахха.

Олоҥхонон айар үлэ тэтэрээтэ маннык аттырыллыннылар:

1 кылаас – «Кэрэ эйгэ» ;

2 кылаас – «Модун Эр соҕотох»;

3 кылаас - «Эр со5отох»;

4 кылаас – «Кулун Куллустуур».

Эбии дьарык уруогар олонхонон оонньуулаах айар улэ тэтэрээтигэр, үөрэнээччини айымньылаах улэҕэ көҕулээн маннык сорудахтары биэриэххэ сөп:

1. Толкуй сурук;

2. Толкуй оонньуулар;

3. Өйтөн суруйуу;

4. Айан суруйуу;

5. Уруһуй (иллюстрация) оҥоруу;

6. Уус-ураннык аа5ыы;

7. СҮӨ (салайана үөрэнии);

8. Төрөппүтү кытта үлэ толорооһуна;

Бу ньымалар уорэтии кодьууһун урдэтэллэр, оҕону айар улэҕэ көҕүлүүллэр.

Саха оҕото айылҕаттан талааннаах. Уруһуйдуон, тутан-хабан малы-салы оҥоруон, өйүн үлэлэтэн тугу эрэ айыан баҕата кыра сааһыгар ордук арылхайдык көстөр, ол иһин кини айылҕаттан анаммыт уратыта буолар. Ордук оҕо билбитин –көрбүтүн, киниэхэ чаҕылхайдык өйүгэр хатанан хаалбыт түгэннэри уруһуйдуурун, өйүттэн оҥорорун, айарын сөбүлүүр.

Литература

1. Афанасьев Л.А. – Тэрис, Айыы үөрэҕэ.- Дьокуускай : «СИТИМ» КИФ , 1993 С.

2. Васильева М.С. Силигин ситэрдэххэ: орто уонна улахан саастаах оскуола о5олоругар – Дьокуускай: Бичик, 2003.-112С.

3. Оконешникова А.П. Саха омук культуратын тилиннэрии уонна салгыы сайыннарыыга о5олору у8уйар эркээйи. Дьокуускай, 1992. – с. 41-42

4. Попова Г.С. – Санаайа, КиҺитийии сэһэнэ.- Дьокуускай: Бичик , 2006.-192 С.

5. Чехордуна Е.П. – Этнокультурные основы педагогики олонхо .- МЦНИП, 2013.- с.5