Оорулар жонундо

Балдар арасындагы суицид көйгөйү жана аны алдын алуунун жолдору

Суицид

Суици́д (лат. sui caedere — өзүн өлтүрүү, жанын кыюу) – атайын аракет аркылуу, максаттуу түрдө өзүнүн жанын кыйуу деген маанини берет.

Өз жанын кыюу шарттуу түрдө экиге бөлүнөт:   ПАРАСУИЦИД  жана ПСЕВДОСУИЦИД

• Псевдосуицид адатта аффект абалында аткарылып, ал адам жанын кыюудан мурун өзүнө жана проблемаларына көңүл бурдуруу аракети, айланасындагыларга кол сунган “жан соогасы” .
• Парасуицид - бул адатта дыкат ойлонулган иш-чара, анын максаты эч кимдин көңүлүнө карабастан, кандай болбосун жанын кыюу.

Андан тышкары «ЖАБЫК СУИЦИД» (ЖАШЫРУУН) деп аталган үчүнчү түрү бар.

• Бул жагдай шыр эле өлүмгө алып келбейт. Зыяндуулугу жана өмүрдү кыскарткандыгы менен айырмаланат.
• Алар :

• Ичимдик,
• Тамеки,
• Ооруга чалдыкканда медиктерге кайрылбоо,
• Машина айдаган учурда жана кооптуу жагдайларда эрежени сактабоо,
• Ашыкча экстремалдык оюндарга берилүү

сыяктуу факторлор аталат. Бул аракетти жасап аткан адамдар кооптуу экендигин түшүнгөндүгүнө карабастан маани беришпейт.

Дүйнөлүк статистика

КР саламаттыкты сактоо министрлигинин маалыматы:

Учурда жылына 1000 ден ашык адам суицид жолу менен жан кыюуда.

• 2011-жылы Республика боюнча 990 суицид фактысы катталган.

Алардын ичинде мектеп окуучулары:

• 2000-жылы 76
• 2005-жылы 96
• 2012 – жылдын 9 айында эле 94 кө жеткен
• Суицидке кабылган мектеп окуучуларынын 90%ы толук эмес үй-бүлөлөрдөн

Реалдуулук

• Стат. маалыматтар айрым учурда реалдуулуктарды чагылдырбайт.
• Өз жанын кыюуга аракет кылгандардын саны 4-5 эсеге көп экендигин белгилешет.
• Андан тышкары ата-энелер, коомчулук суицид фактыларын жашырып койгон учурлар да кездешет.

Басма сөз беттеринен:

• Бишкектеги 4-оорукананын токсикология

бөлүмүн ү н дарыгери Бакыт Жапаров:

• “ Өз жанын кыйганга аракет кылгандардын ичинен дары же уксус ичип жибергендер көп түшөт. Күнүнө жок дегенде бирден, кээ бир күндөрү онго жакын оорулуу түшөт суицид менен,”. Бакыт Жапаров андан ары сөзүн улап, “Жаштардын арасында өз жанын кыюу фактылары көбөйүүдө. Ал эми алардын ичинде жаш кыздар басымдуулук кылат” – деп белгилейт.
• Бул Бишкектеги бир гана бөлүмдүн дарыгеринин айткан сөзү. Демек орточо Бишкекте жылына 2000 ден ашык адам өз жанын кыюуга аракет кылып ооруканага түшөт.
• Ал эми Республикалык алкактачы...???

Балдардын өз жанын кыюуларына төмөнкү факторлор себеп болууда:

• Үй-бүлө мүчөлөрү менен өз ара түшүнбөстүктөр;
• Курдаштары менен ашыкча конфликтик абал;
• Рэкет;
• Кабылданбаган сүйүү;
• Балалык кезде баштан өткөргөн зомбулук;
• Кедейлик;
• Ичимдик жана наркотик;
• Социалдык изоляция;
• Мугалимдер тарабынан көрсөтүлгөн физикалык жана психологиялык басынтуу;
• Айыкпас оору ж.б.

Турмуштук мисалдар:

• Ата-энелердин ө з ү н ү н туура экендигине ашыкча ишен үү с ү - аларды чыдамсыз кылып салат баласын эсине келтир үү максатында чектен чыккан укштуудай с ө зд ө рд ү колдонот.
• (15 жаштагы ацетон ичип алып иче-кардын к ү йг ү з ү п алган кыздын баяны): «Мен анын унчукпай калуусу ү ч ү н баарына даяр болуп калгам, апамдын мени тилдеген с ө зд ө р ү н ө оозум да барбайт». Кыз жылдар бою хирургиялык б ө л ү мд ө рг ө каттоого аргасыз калды. Ден-соолугунан айрылды. Бул ашыкча боёнуп алган кызын уяткаруу ү ч ү н ө з ү н кармай албаган же кармагысы келбеген эненин т ө л ө г ө н баасы.

Бишкек. 27 август. КырТАГ –Дарья Сытенкова.

• Бир жакшынакай үй-бүлөдөн эле чыккан бала өз жанын кыюуну көздөптүр. Бул өспүрүм ишеним телефону боюнча кризистик борборлордун бирине чалды. Сүйлөшүү узакка созулду. Психологдор баланын бул максатынын себебин таба албай жатышат, мектепте ал – мыктылардын бири, спорт менен машыгат, англис тилин өздөштүрүп жаткан кези. Сүйлөшүп отурушуп, түн да кирип кетиптир.
• Өз окуясын бала шыбырап айтып берип баштады. Анын жашоосундагы бир дагы иш энесинин катышуусуз өтпөптүр. Өспүрүмдүн айтымында, апасы анын ар бир ишине кирише берчү экен. «Ал менин ар бир кыймыл-аракетимди көзөмөлдөй берет, мен өзүнчө бир адам эместеймин. Жашаганымдын мааниси деле жок», - дейт бала.
• Өмүрүн кыюу жөнүндөгү ниетин бул өспүрүм токтото алды, адистерге өз убагында кайрылып калбадыбы. Бирок, ал энесин психологдор менен сүйлөшүп көрүүгө көндүрө албады.

Бүгүнкү маалымат:

• 9 жаштагы кызды зордуктаган өгөй атанын кылыгын (ПЕДОФИЛ) кыз энесине айткан мезгилде 3 ЖЫЛ БОЮ ЭНЕСИ ага маани берген эмес.
• Кыз абдан түнт, коркок болуп, психологиялык проблемалар өтө байкала баштаганда гана адистерге андан кийин укук коргоо органдарына кайрылган.

Өспүрүм куракка өзгөчө мамиле талап кылынат

• Өспүрүм курактагы балдар сырткы факторлорго, психологиялык, макросоциалдык, микросоциалдык, ү й-б ү л ө л ү к факторлорго абдан сезимтал мамиле кылышат. Бул убак алар ү ч ү н татаал мезгил болуп саналат. Ата-эне, жакындары, мугалимдер аларга т ү ш ү н үү менен мамиле кылуулары максатка ылайык.
• Алар бул куракта балалык курактан өттү, бирок дагы эле инсандык сапаттар толук калыптана элек мезгилде.

Суицидке тоскоолдук кыла турган негизги факторлор:

• Адамдын ө з ү н жакындан таануусу;
• Келечекке карата так максаттын болушу;
• Ата-энелердин, мугалимдердин, коомчулуктун балдарга карата сабаттуу мамиле кылышы;
• Коомчулуктун педагогикалык маданиятынын жогорулашы;
• Дин тарабынан жан кыюунун чоң күнөө катары кабылдануусу.

Балдардагы суицидалдык абалдын пайда болгондугунун белгилери:

• Баарлашуу стилинин кескин өзгөрүшү
• Күчтүү эмоционалдык тынчсыздануулар
• Уйкунун жана табиттин жоголушу
• Айланадагыларга карата толук кайдыгерлик
• Суицидке керектүү айрым предметтерди даярдоо
• Өзүнүн абдан жакшы көргөн буюмдарын башкаларга берүү
• Тиги дүйнөдөгү жашоого болгон ашыкча кызыккандык .

Эмне кылуу керек?

• Суицид бул азыркы коомдун оорусу. ооруну к ү р ө ш ү п гана же ӊүү г ө болот.
• Ата-эне катарында « ө л ө м», « ө л ү п кет», «сен эмнени кыйратып иймек эле ӊ» сыяктуу пессимисттик маанайдагы с ө зд ө рд ү колдонбоо.
• Бири-бирибизден кемчиликтерди издебестен артыкчылыктарга маани берүү, балдарды шыктандыруу
• Балдарда кичинекейинен тартып турмуштук к ө нд ү мд ө рд ү калыптандыруу;

Эмне кылуу керек?

• Балдар менен сырдаш, ачык болуу, аларга маани берүү.
• Ар күнү алар менен чогуу ишмердүүлүктөр менен алектенүү;
• Мектеп, класс жетекчилер, балдардын достору, адистер менен тыгыз кызматташуу, балдарды, коомдуу жакындан таануу;
• Суицидалдык балдарды байкасак кайдыгер калбастан ал абалдан чыгуусуна жардам берүү.
• Мындай окуялар болсо жашырбастан коӊгуроо кагып, бул илдет менен жалпы күрөшкө чакыруу.

Балдар тарабынан айтылган коркутууларга өтө кылдат мамиле жасап ага маани берүү зарыл.

• Балдар өлгүсү келгендигин айткандыгы менен алар Силерден жардам сурап, өзүнө көңүл бурдургусу келип атат. ( Мен буга чыдай албайм», «ушундан к ө р ө ө л ү п калган артык», «Мен силерге проблема жараткым келбейт», «Жакында бул азаптын баары артта калат») мындай с ө зд ө р ата-энелер, достор, мугалимдер тарабынан кайдыгер калбашы керек.

Жашоодон үмүт берген жашоонун керемет экендигин, адам кыйынчылыктарды жеңүү менен такшала тургандыгыгын башкалардан уккусу келүүдө. Бул учурда кечирилгис нерсе бул – КАЙДЫГЕРЛИК.

• Бул илдеттен кутулуу биздин колдон келе тургандыгына ишенип чечкиндүү күрөшүү зарыл.

Көңүл бурганыңыздар үчүн чоң рахмат!

• Сиздерге албан ийгиликтер, жана бакубатчылык каалайм!!!

Өзүн өлтүрүү фактылары жогору болгон өлкөлөр (100 миӊ. адамга 20 дан көп):

Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун билдирүүсү боюнча жыл сайын дүйнө жүзү боюнча 1 100 000 адам өз жанын кыят. Алардын ичинен: