Орхон _Енисей абиделери

___________ Эдебият 7 – сыныф

Мевзу: Орхон – Енисей абиделери умумтурк эдебиятынынъ темелидир. «Культегин къагъан», «Бильги къагъан», «Тоньюкъукъ къагъан» абиделери.
Дерснинъ макъсады:
Огретиджи: Талебелерни умумтурк абиделеринен таныштырмакъ, оларнынъ тарихий ве ………….къыйметини бельгилемек.
Инкишаф этиджи: Балаларнынъ лугъат байлыгъыны зенгинлештирмек, ифадели окъув къабилиетини инкишаф этмек, эдебияткъа меракъ догъурмакъ.
Тербиелейиджи: Эдждатларымызны берген насиатларынынъ гъаесини ве икметини анъламакъ, оларгъа нисбетен урьмет ве меракъ ашламакъ.

Дерснинъ шекили: Суаллер боюнджа субет. Ифадели окъумакъ, метинни талиль этмек.
Дерснинъ теминаты: дерслик, корьгезмелер, лугъат сёзлери, тахтада язувлар.
Дерс кетишаты: Тешкелий къысым:
Селямлашув. Эв вазифесини тешкерюв:

Лугъат иши:
Вакъиа – событие Акъикъий – настоящий
Муим – важный Эфсаневий – сказочный, фантастический
Шахс – личность  Кечмиш – прошлое
Малюмат – сведение Мераметлик – доброта 
Огюз – вол  Бордж – долг 
Айдут – разбойник  Къузгъун – ворон 
Хынзыр – дикий кабан Джирен – рыжый (масть лошади)
Къашкъа – пятно (на лбу) Текмиль – целы 
Къартал – орел  Нишан – отметина 
Ашлыкъ – хлеб (зерно)

Суаллер:
1.Халкъ агъыз яратыджылыгъынынъ насыл жанрлары бар?
(Халкъ агъыз яратыджылыгъына дестанлар, халкъ йырлары, халкъ масаллары, эфсанелер, лятифелер, аталар сёзлери, риваетлер, чынъ ве манелер, сайылар, эриштирювлер, тезайтымлар, тапмаджалар кирелер)
2.Биз халкъ агъыз яратыджылыгъынынъ насыл жанырыны огрендик?
3.Насыл риваетни биз огрендик?
(«Къулакъсыз Алим» ве «Къаракъулакъ» риваетлерни огрендик)
4.Риваетлернинъ баш къараманы ким?
(Риваетлернинъ баш къараманы Алим Азамат огълу) 5. Не ичюн фукъаре халкъ Алимни севе эди?
Алим не ичюн айдутнынъ къулагъыны кесе?

Бу риваетке аит аталар сёзлери: 
Догъру олсанъ, кет-кете гуль олурсынъ,
Хырсыз олсанъ, кет-кете куль олурсынъ.
Акъикъат атеште янмаз, сувда батмаз.
Догърунынъ ёлу кенъдир.
Акъ севгенни халкъ север.

Оюн: талебелерге сёзлер берилле. Мусбет ве менфий къараманларгъа аит олгъан сёзлерни айырып айтынъыз:
мераметли, акъыллы, достане, инат, ярамаз, къоркъакъ, айнеджи ишкир, юрекли, алчакъгонъюлли, джеюр, садыкъ

Янъы мевзу:

«Тувгъан еринъ – алтын бешик» (Родная земля – золотая колыбель)

Оджа: Бу аталар сёзю не акъкъында?
Демек, дерсимиз Ватан мевзусына багъышлана.

Дерснинъ вазифеси:

Бугунь дерсимизде умумтюрк Орхон – Енисей абиделеринен таныш оладжамыз.

Турмуш масалынынъ хусусиетлерини огренеджемиз.

____________ нинъ ______ куню. (_________айы)

Мевзу: Орхон – Енисей абиделери умумтурк эдебиятынынъ темелидир. «Культегин къагъан», «Бильги къагъан», «Тоньюкъукъ къагъан» абиделери.

Оджа: Бугунь дерсимизде къадимий умумтюрк эдебияты абиделеринен, къадимий тюрк халкъларыны яшайышынен таныш оладжакъсынъыз. Тюркий эдебияткъа темель къойгъан Орхон – Енисей абиделери акъкъында бильги аладжасиз.

Лугъат иши:
абиде (ядикярлыкъ- ташларда язылгъан эсер) – памятник весикъа – документ къагъан (хан, укюмдар) – правитель

кочебе – кочевники эмиетли – важный

къадимий – древний гонь (ишленмеген тери) – кожа, кожура

къабиле – племя малюмат – информация

аджайып – удивительный малюмат – информация

Енисей (янъы сай) – новая река сай (ырмакъ, дагъдан акъкъан сув) – речка

Тюрк (кучьлю, сагълам, къуветли) – сильный, здоровый

фыкъых ( кодекс) – ислам укъукъы

Къадимий девирлерде халкълар къабиле – къабиле олып яшагъанлар. Олар бири – биринден корип, огренип яшагъанлар. Олар арбий, ичтимаий, медений в.и. тарафлардан инкишаф этип буюк енъишлер къазангъанлар. Олар озь аятлары акъ. язып къалдыргъанлар. Ве бойледже, язылы эдебият тарихына эсас къойгъанлар.

Бу языларда шу къабиленинъ укюмдары акъ. васиет – насиатлары , халкъынынъ яшайыш тарзы ташларгъа оюлып языла эди.

Орхон – Енисей абиделери – умумтюрк эдебиятынынъ темелидир. Къадимий тюркий халкъларнынъ ташларда язып къалдыргъан эсерлеридир. Абиделер Орхон (Могъолистандаки озен) ве Енисей (Русиенинъ шаркъындаки озен) озенлери арасында тапылгъаны себебинден, олар Орхон - Енисей абиделери дейиле.

Бу эсерлер 1696 – 1722 сенелери рус алимлери С. Ремизов ве Ф. Страленбург тарафындан тапылгъан. Биринджи олып, 1894 с. рус тюркшынасы Фридрих Вильгельм Радлов окъугъан.

Бу эсерлер рун арифлеринен язылгъан. Элифбеде 150 ишарет шекиллери олып, олар 38 арифнен бериле. Арифлер бири – биринден айырылып языла, сагъдан – солгъа айырылып язылалар. Сёзлер ве ибарелер бири – биринден (:) эки нокътанен айырылып языла эди.

Бу эсерлер курикан, къыргъыз къабилелери, шаркъий тюрк, гъарбий тюрк къагъанлыгъы, уйгъур девлети, хазар ве печенеглерге аит олгъан.

Эсерлерде къабилелернинъ насыл пейда олгъаны, тарихы, о девир къараманлары акъ. бильгилер, лирик шиирлер, диний эмирлер бериле.

Бу метинлер ташларгъа, къаяларгъа, эв – биналарнынъ диварларына оюлып языла эди. Девлет весикъалары исе гоньлерге (терилерге) язылгъан.

Умумен, эвельден бу эки дерья (Орхон ве Енисей) арасында Кок Тюрк девлети ерлешкен эди. Огъуз ханы Мете ве онынъ огълу Эльхан, Эльханнынъ огълу Эльтериш (Ильтирис Къагъан) биринджи олып озлерине тюрк адыны алгъанлар.

Кок тюрк ханлыгъы VI асырдан VIII асыргъа къадар (552 – 745) аякъта тургъан. Ильтерис ве онынъ огъланлары Куль Тигин ве Бильги къагъанлар къуветли аскер башы – хан олгъанлар. Олар акъ. ташларгъа язылгъан малюматлар бизим кунюмизге къадар еткен. Вакъытлар кечкенинен Кок Тюрк девлетини уйгъурлар йыкъып, Уйгъур къагъанлыгъы девлетини тиклейлер.

Къадимий девирлерде яшап кочебе къабилелерден шекилленген Кок Тюрк девлети ве онынъ аджайип ханлары Куль Тигин, Бильги Къагъан, Тоньюкъукъ акъкъындаки абиделер Орхон – Енисей абиделерининъ энъ эмиетлисидир. Чюнки бу абиделерде оларнынъ тарихы, девлети, мунасебетлеринден гъайры, тюркий халкъларнынъ бирлигини къорчаламакъ кереклиги, келеджек несиллерге багъышлап айтылгъан муим насиатлар ифаде олуна.

Куль Тигин ве Бильги Къагъан акъ. абиделерининъ муэллифи шу ханларнынъ тарихчысы олгъан Йолугъ Тигиндир. О, бу абиделерде тюркий къабилелернинъ мунасебетлери акъ. беян эте. Куль Тигин ве Бильги Къагъанлар тюрк къабилелерини келеджегини къайгъыргъаны, къабилелерни бирлештирип, факъыр халкъны зенгин этип, аз миллеттен чокъ эткенлерини икяе эте. Абиделерни энъ эсас бедий эмиети мундериджесинде тюрк къабилелерге бирлик, къудрет, аманлыкъ киби гъаелер синъдирильмесидир.

«Куль Тигин» абидесинде къытайнынъ алтын, кумюш, йипек къумачына алданмамакъны тазирлей. Чин халкъынынъ сёзю татлы, алдатып озюне таби эте, амма шу ань ярамазлыкълар уйдурып сени ёкъ этер.

Раатлыкъ дакъкъасы.

Эсерни окъув: талебелер зынджырчыкъ усулында окъуй ве окъугъаныны анълата.
Метин узеринде чалышув:

1. Къадимий заманларда халкълар насыл яшагъанлар? (Къадимий девирлерде халкълар къабиле – къабиле олып яшагъанлар. Олар бири – биринден корип, огренип яшагъанлар. Олар арбий, ичтимаий, медений в.и. тарафлардан инкишаф этип буюк енъишлер къазангъанлар)

2.Олар озь аяты акъ.къаерде язып къалдыргъанлар? (Олар озь аятлары акъ. о заманларда ташлар, эвлер, биналар устюнде язып къалдыргъанлар.

Орхон – Енисей абиделери – умумтюрк эдебиятынынъ темелидир. Къадимий тюркий халкъларнынъ ташларда язып къалдыргъан эсерлеридир)

3. Не ичюн бу абиделерни Орхон – Енисей абиделери деп айталар? (Абиделер Орхон (Могъолистандаки озен) ве Енисей (Русиенинъ шаркъындаки озен) озенлери арасында тапылгъаны себебинден, олар Орхон - Енисей абиделери дейиле)

4. Бу эсерлерни ким биринджи оларакъ тапты ве ким окъуды? (Бу эсерлер 1696 – 1722 сенелери рус алимлери С. Ремизов ве Ф. Страленбург тарафындан тапылгъан. Биринджи олып, 1894 с. рус тюркшынасы Фридрих Вильгельм Радлов окъугъан)

5. Эсерлер насыл арифлернен язылгъан экенлер? (Бу эсерлер рун арифлеринен язылгъан. Элифбеде 150 ишарет шекиллери олып, олар 38 арифнен бериле. Арифлер бири – биринден айырылып языла, сагъдан – солгъа айырылып язылалар. Сёзлер ве ибарелер бири – биринден (:) эки нокътанен айырылып языла эди)

6. Бу эсерлер насыл къабилелерге аит экен? (Бу эсерлер курикан, къыргъыз къабилелери, шаркъий тюрк, гъарбий тюрк къагъанлыгъы, уйгъур девлети, хазар ве печенеглерге аит олгъан)

7. Эсерлерде не акъкъында малюмат бериле? (Эсерлерде къабилелернинъ насыл пейда олгъаны, тарихы, о девир къараманлары акъ. бильгилер, лирик шиирлер, диний эмирлер бериле)

8. Кок тюрклери акъ. даа нелер бильдинъиз? (Огъуз ханы Мете ве онынъ огълу Эльхан, Эльханнынъ огълу Эльтериш (Ильтирис Къагъан) биринджи олып озлерине тюрк адыны алгъанлар.

Кок тюрк ханлыгъы VI асырдан VIII асыргъа къадар (552 – 745) аякъта тургъан. Ильтерис ве онынъ огъланлары Куль Тигин ве Бильги къагъанлар къуветли аскер башы – хан олгъанлар. Олар акъ. ташларгъа язылгъан малюматлар бизим кунюмизге къадар еткен)

9. Бу буюк бирлешкен тюрк девлетини ким йыкъты? (Вакъытлар кечкенинен Кок Тюрк девлетини уйгъурлар йыкъып, Уйгъур къагъанлыгъы девлетини тиклейлер)

10. Эсерде насыл къагъанлар акъ. сёз юрьсетиле? (Къадимий девирлерде яшап кочебе къабилелерден шекилленген Кок Тюрк девлети ве онынъ аджайип ханлары Куль Тигин, Бильги Къагъан, Тоньюкъукъ акъкъындаки абиделер Орхон – Енисей абиделерининъ энъ эмиетлисидир)

11. Бу абиделерде не акъ. сёз юрьсетиле? (Абиделерде оларнынъ тарихы, девлети, мунасебетлеринден гъайры, тюркий халкъларнынъ бирлигини къорчаламакъ кереклиги, келеджек несиллерге багъышлап айтылгъан муим насиатлар ифаде олуна)

12. Куль Тигин ве Бильги Къагъан акъ. абиделерининъ муэллифи ким? (Куль Тигин ве Бильги Къагъан акъ. абиделерининъ муэллифи шу ханларнынъ тарихчысы олгъан Йолугъ Тигиндир.

13. Йолугъ Тигин бу абиделерде Къагъланларны насыл ишлерини ве неге къасеветленгенлерини яза? (О, бу абиделерде тюркий къабилелернинъ мунасебетлери акъ. беян эте. Куль Тигин ве Бильги Къагъанлар тюрк къабилелерини келеджегини къайгъыргъаны, къабилелерни бирлештирип, факъыр халкъны зенгин этип, аз миллеттен чокъ эткенлерини икяе эте. Абиделерни энъ эсас бедий эмиети мундериджесинде тюрк къабилелерге бирлик, къудрет, аманлыкъ киби гъаелер синъдирильмесидир.

«Куль Тигин» абидесинде къытайнынъ алтын, кумюш, йипек къумачына алданмамакъны тазирлей. Чин халкъынынъ сёзю татлы, алдатып озюне таби эте, амма шу ань ярамазлыкълар уйдурып сени ёкъ этер)

14. Сизинъ фикиринъизге коре, бу насиат – васиетлер бугуньки кунюмизде актуальми?

Пекитюв:

Бильгилерни тешкермек.

1.Биринджи миллий элифбе оларакъ, беш асыр девамында насыл язы къулланылгъан эди?

а) кирилл язысы б) рун язысы в) латин язысы
2.Культегин ве «Бильге Къагъан»абиделерининъ муэллифи ким?

а) Махмуд Къашгъарий б) Юсуф Баласагъунлы в) Йолугъ - Тигин

3.Орхон абиделеринде насыл вакъиалар беян этиле?

а) лирик б) тарихий в) насиат бериджи вакъиалар

4.Рун язысынынъ элифбеси къач ариф иле бериле?

а) 29 б) 37 в) 38

5.Куль Тигин ве Бильге Къагъанлар кечингенлеринден сонъра акимиетни ве девлетни кимлер эльге алалар?

а) чинлер б) уйгъурлар в) араплар

Джеваплар: 1. б 2. в 3. в 4. в 5. Б

Дерснинъ нетиджесини чыкъармакъ. Рефлексия.

1. Бугунь дерсте не кечтик?

2. Дерсимизде нени бегендинъиз?

3. Къадимий абиделернинъ эсасы неде?

Баалав.

Эв вазифесини берюв. Окъумакъ ве мундериджесини огренмек 35-37с., лугъат сёзлерини огренмек.