Ортонку европа 11 класс

А.Молдокулов атындагы улуттук технологиялык мектеп-лицейи-5

Ортоңку Европа

Мугалим : Зарнаева Назгуль Жакшылыковна

• Борбордук Европа  (англисче - ) – Батыш Европанын чыгыш өңүрүн ээлеген тарыхый ири аймактын аталышы.
• Борбордук  Европа  чөлкөмүнө төмөнкү европалык мамлекеттердин аймагы кирет:
• Австрия  (немисче - Mitteleuropa, Zentraleuropa)
• Венгрия  (мажарча - Közép-Európa)
• Германия  (немисче - Mitteleuropa, Zentraleuropa)
• Польша  (полякча - Europa Środkowa)
• Словакия  (словаакча - Stredná Európa)
• Чехия  (чехче - Střední Evropa)
• Швейцария  (французча - Europe centrale, италиялыкча - Europa centrale)

Австрия Венгрия

Германия Польша

• Калкы. Этностук топтору
• Эли. Улуттары
• Немис  улуту — герман тил тобуна кирген улут,  Германиянын  негизги улуту.

• Австриялыктар Баварлар Швабдар
• Австриялыктар
• Баварлар
• Швабдар
• Венгр  улуту (мажар улуту) — угор-фин тил тобуна кирген улут,  Венгриянын  негизги улуту.
• Поляктар  (Polacy) — славян тилдерине кирген улут,  Польшанын  негизги улуту. Силезиялыктар Кашубдар Гуралдар
• Силезиялыктар
• Кашубдар
• Гуралдар
• Чех  улуту – славян тилдерине кирген улут,  Чехиянын  негизги улуту.
• Словаки  — славян тилдерине кирген улут,  Словакиянын  негизги улуту.
• Бул аймакта өздөрүн "рома" деп атаган борбордук европалык сыгаандар, жөөттөр жана башка азчылык улуттардын өкүлдөрү да жашашат.

• Тилдери.
• Немис тили  (немисче: Deutsch, Deutsche Sprache) — немистердин, австриялыктардын, ошондой эле швейцариялыктардын бир бөлүгүнүн эне тили, Германия, Австрия, Лихтенштейндин расмий тили, ошондой эле Швейцария, Люксембург жана Бельгиянын расмий тилдеринин бири.
• Венгр тили  (мажарча: Magyar nyelv. Бул урал тилдеринин фин-угор тобунун угор тил тобуна кирет.
• Поляк тили  (эски аталышы. лях тили; język polski, polszczyzna). Бул тил индоевропалык тилдердин славян бутагынын батыш славян тобуна кирет.

• Словак тили  (словакча: slovenčina, slovenský jazyk) Бул тил индоевропалык тилдердин славян бутагынын батыш славян тобуна кирет.
• Словен тили  (словенче: slovenski jezik, slovenščina) Бул тил индоевропалык тилдердин славян бутагынын түштүк славян тобуна кирет.
• Чех тили  (чехче: čeština) Бул тил индоевропалык тилдердин славян бутагынын батыш славян тобуна кирет.

• Борбордук Европа - көбүнесе географиялык эмес, тарыхый чөлкөм.
• Аны Европанын башка жагынан кескин бөлгөн эч кандай табигый чек ара (деңиз, тоо кыркасы, дарыя ж.б.) жок.
• 19-кылымга чейин бул чөлкөм негизинен эки ири падышалыкка - Габсбург сулалесинин дөөлөтүнө жана Речь Посполитая деген дөөлөткө баш ийген, бирок этностук жактан ар кыл мүнөзү сакталган.

• Фридрих Науман  Биринчи дүйнөлүк согуш маалында алгачкы жолу "Борбордук" же "Чордондук" Европа терминин колдонуп өзүнчө жобосун сунуштаган ( Mitteleuropa  ( немисче  — чордондук Европа). Анда бул аймак Германиянын таасири астында болушу керек, бирок аймактагы өлкөлөр ич ара кызматташтыгын өздөрүнө пайдалуу негизде чыңдашы зарыл деген ой камтылган.
• "Борбордук Европа" менен байланыштуу жаңы ойлор 1980-жылдары курч талкууга алына баштаган.

• Чех сатириги  Милан Кундера  өзүнүн 1980-жылдардагы эсселеринин биринде "Борбордук Европаны ага жат Чыгыш, б.а. СССР уурдап алды, эми бул аймакты Батыш Европага кайтаруу керек" деген ойду жазган.
• Бул аймактагы коммунисттик режимдер 1989-жылы кулаган соң, Борбордук Европа чөлкөмүндөгү өлкөлөрдүн ич ара кызматташтыгы тууралуу концепция жаңы реалдуулукка ээ болгон.

Европанын географиялык абалы анда мелүүн климаттын өкүм сүрүшүнө, ал эми анын үстүндө Атлантика океанынан соккон батыш аба массасынын болушу анда деңиздик жана андан континенттикке өтмө климаттын басымдуу болушуна шарт түзөт. Радиациялык баланстын жылдык орточо өлчөмү бардык жеринде оң мааниде, ал түндүктөн түштүктү карай көбөйөт: Арктика аралдарында ал 10-, 50-параллелдерде 40ка жакын, Түштүк Европада 250–290 кж/см2ге (60–70 ккал/см2) чейин.

• Январда бүт Европада (Жер Ортолук деңиз аймагынан жана Франциянын басымдуу бөлүгүнөн сырткары) –17ден –4,2 кж/см2ге (–4төн–1 ккал/см2) чейин; июлда Түндүк менен Түштүк аймактардын айырмасы жоголот, анткени түндүктү карай жылган сайын күн узара баштайт; натыйжада радиациялык баланс Европанын дээрлик бүт аймагында 34 кж/см2ди (8 ккал/см2ди) түзөт.