Особенности заимствованных слов в табасаранском языке.

Докладчик: Ягъдигъарин кьялан

1-пи нумрайин мектебдин

табасаран чIалнан ва

литературайин мялим

Гьяжикеримов Н.М.

2018 й.

Табасаран чIал учв арайиз гъюбан асулариз лигну, яни гафарин, ччиварин, аффиксарин ухшарвализ, чIалнан фонетикайин, грамматикайин ва жара хусу-сиятариз лигну иберий-кавказ хизандиз дахил шулайи лезги чIаларин дестейик кабхъра. Думу группайик кахьрайи чIалариъ айи дибдин гафарра бинайиан саб гафнакан арайиз гъафидар вуйиб чIалнан аьлимари субут дапIна.

Гафарин арайиз гъюбан тарихдиз гъилигган, табасаран чIалнан лексикайиъ кьюб асас гъат жара апIуз шулу: чIалнаъ бинайиан мина айи лексика ва жара чIалариан гъадабгъу лексика. Составназ лигну чIалнаъ бинайиан мина айи лек-сикайик аьхюну пай лезги чIалариъ (лезги, агъул, рутул, цIахур, къирицI, хина-лугъ, арчи, удин, будух) айи гафар ва ялгъуз табасаран чIалнаътIан алахьури адру гафар кахьра.

Табасаран халкьдин яшайиш дегь заманайихъан мина жюрбежюр халкьа-рихъди аьлакьайиъ ади гъабхьну. Думу халкьарин чIалари табасаран чIалназ тясир дарапIди гъузуб мумкин дар, фицики чIал халкьдин тарихдихъди сигъди аьлакьайиъ ади шулу.Табасаран чIалнан лексикайиъ жюрбежюр чIалариан гъа-фи гафарин кьадар аьхюб ву.

Жара чIалариан гъафи гафар вахтназ дилигну кьюб девриз жара шула: Октябрин революцияйиз улихьна гъафи гафар. Думу девриъ табасаран чIалнан лексика ригъ удубчIвру терефнаъ айи аьраб, фарс ва азербайжан чIалариан гъа-фи гафари девлетлу гъапIну. Кьюбпи девриъ, яни XIX пи аьсрин эвеларихъан мина ихь чIалназ урус чIалну зурбади тясир апIуз хъюгъну.

Табасаран чIалнан лексика девлетлу апIбаъ зиихъ ктуху чIаларин гъатари-кан ва деврарикан гьарубдиз чан хусусиятар а.

Аьраб чIалнаан гъафи гафар.

Табасаранари гьеле VII пи аьсриъ аьрабарин тIарашчйирихъди дявйир гъурхну кIури тарихдин аьлимари тасдикь дапIна. Гьадму вахтнахъан мина ихь чIалназ аьраб чIалнан гафар гъюз хъюгъну. Табасарандиъ ислам тасдикь хьублан кья-ляхъ табасаранаринна аьрабарин аьлакьйир яркьу гъахьну, аьраб чIалнахьна дагълуйирин иштагьвал артухъ гъабхьну.

Аьраб чIалнаан гъафи гафарин арайиъ ислам диндихъди аьлакьалу вуйи гафари аьхю йишв бисура: берекет, васият, гьялал, шейтIан ва гь.ж. Гьацира аьраб чIалнаанихьчIалназжюрбежюрмутмйирин,шей'арин, тадарукарин, пал-тарин ччвурар, инсандин пише, вазифа, багахьлувал, яш, хасият, илимдин, медениятдин мялуматар, гьяйванатарин, ничхрарин, укIар-кIажарин, багьалу шей'арин ччвурар ва хайлин гьацдар жара терминар улупру гафар гъафну.

Саб кьадар аьраб чIалнаан гъафи дишагьлийирин ччвурар жиларин ччву-рарихъ-ат, - ят аьхирар хъаъбиинди арайиз дуфна: Мислим-Мислимат, Рягьим-Рягьимат, Гьялим-Гялимат ва гь.ж.

Табасаран чIалназ аьраб чIалнаан гъафи гафар, гьадму чIал аьгъдарди гъа-хьиш, жара апIуб читин шулу.Аьраб чIалнан гафарин гьамцдар хусусиятар, лишнар улупуз шулу:

1.Вари мусурман диндихъди аьлакьа айи гафар.

2.Саб жерге гафарик -ат,(ет) суффикс кади шулу.

3.Аьраб чIалнан гафариъ -а,-аь сесер ушвниан адаъруган ярхиди кIуру.

4.Аьраб чIалнаан гъафи гафарик -п,- г-сесер ктарди шулу,фицики думу сесер аьраб чIалнаъ айидар дар.

5.Вари аьраб чIалнаан гъафи гафарик табасаран чIалназ хас вуйи чI, цI, цц, кк, пI, чIв, ччв, шв ва жара сесер кади шулдар.

Гьамусдин девриъ аьраб чIалну табасаран чIалназ тясир апIури имдар.

Фарс (иран) чIалнаан гъафи гафар.

Тарихди улупурайиси табасаран халкь Ирандихъди швнуб сабан аьлакьйириъ учIври-удучIвури гъахьну.Табасарандиин гьеле V-VII пи аьсрариъ Ирандин кьушмар алархьуб тарихдин аьлимари тасдикь дапIна.ДитIланра гъайри XIV-XVI пи аьсрариъ Ирандин шагьари Дагъустандиина гъапIу гьюжмарина, ригъ удубчIвру терефнаъ айи халкьарин ва дагъустанлуйирин арайиъ тарабгънайи фарс халкьдин литературайина фольклори табасаран чIалназ тясир гъапIну. Фарс чIалнаан ихь чIалназ гафар гъюбан гьяракат варж йисариинди давам гъабхьну. Думу гафар мянайиз дилигну гьамцдар группйириз жара аIпуз шулу:

Гъаб-гъажагъдин яшайишдин шей'арин, парчйирин, дараматарин, музы-кайин алатарин, багьалу гъванарин ччвурар; инсандин гьял, пише, шей'арин лишнар, гьял ва гьяракат улупру гафар. Дурарилан савайи фарс чIалнаан таба-саран чIалназ саб кьадар инсанарин ччвурарра дуфна.

Фарс чIалнаан гъафи гафарин хусусиятар ва лишнар:

1.Саб кьадар фарс чIалнаан гъафи гафарик -кар пай кади шулу (ашкар, зулумкар ва гь.ж.).

2.Асул табасаран гафариз хас дару -дан,-бан суффиксар кади хьуб (майдан, хюрчабан).

3.Саб жерге гафарик -на, -бей префиксар кади хьуб (нагагь,бейчара ва гь.ж.).

4.Табасаран чIалназ хас дару -нг сесерин сочетание кади хьуб (тюфенг, пеленг ва гь.ж.).

5.Табасаран гафариз хас вуйи -чI, цI, кI, пI, чIв, ччв, тI, шв, чв сесер адарди хьуб.

Азербайжан (тюрк) чIалнаан гъафи гафар.

Табасаранар кюгьне вахтарихъанмина Кавказдин кюгьне Дербент шагьрихъди аьлакьайиъ ади гъахьну. Дербентдиан мурари чпиз лазим вуйи шей'ар гъадагъу-ри гъахьну. XI-XII пи аьсрариъ табасаранари тюркерин тIарашчйирихъди дявйир гъухну. Азербайжанар табасаранарин багахьлу гъуншйирикан садар ву. Азербайжан чIалнаан гъафи гафари жюрбежюр мялуматар улупуру: хулан шей'арин,

алахьру палтарин,мяишатдин идарйирин,йимишарин,никкдикан гьясил гъапIу ипIру- ухрударин. ничхрарин,яракьарин ччвурар ва гьацдар жара хайлиндар.

Азербайжан чIалнаан гъафи гафар гьамцдар лишнариинди аьгъю апIуз шулу:

1.Аьхюну пай азербайжан гафариъ тек саб ачухъ сес текрар шулу ( балабан ва гь.ж.).

2.Саб кьадар гафар -гю сочетаниейиинди ккергъру ( гюзгю,гюзчи ва гь.ж.).

3.Аьхюну пай азербайжан чалнаан гъафи глаголарик -миш, - ламиш суф-фиксар кади шулу.

4.ДитIлан гъайри азербайжан гафарик -чI,цI,кк,цц,пI,чIв,ччв,шв сесер кади шулдар.

Гьамусяаьтди табасаран чIалназ аьраб,фарс ва азербайжан чIалариан гафар гъюри имдар, бязи йирси гъаши терминар чIалнаъ ишлетмиш апIури гъузрадар ва дурарин йишв урус ва чIалнаъ цIийиди арайиз гъюрайи табасаран гафари бисура.

Ихь девриъ халкьдин яшайиш улихьна гъябгъбахъди ва халкьдин культура за хьпахъди урус чIалнаан гъадагъу гафари табасаран чIалнан лексика хайлин девлетлу апIура.