Өсүмдүктүн ткандары ( тереңдетилген)

Өсүмдүкт үн ткандары

Сабактын жүрүшүндө:

• Гистология илими
• Туруксуз (пайда кылуучу,меристема) ткандары
• Туруктуу (адистелген) ткандар, алардын өзгөчөлүктөрү
• Өткөрүүчү ткань боюнча тажрыйба, аны менен таанышуу
• Жыйынтыктоо

Келип чыгышы бирдей, окшош түзүлүштөгү белгилүү бир кызматты аткарууга адистелген клеткалардын жыйындысы ткандарды түзөт.

«Ткань» деген термин 1671- жылы англиялык окумуштуу Грю тарабынан киргизилген.

Өсүмдүк организминин түзүлүш деңгээлдери

орган

организм

клетка

ткань

Гистология

Гистология - биологиянын жаныбарлар менен өсүмдүктөрдүн органикалык ткандарын микроскопиялык аспектилери: мүнөздөмөлөрү, курамы, түзүлүшү жана функциясы боюнча изилдейт. Ушул себептен анын негизги куралы микроскоп болуп саналат. Гистология сөзү грек тилинен келип чыккан histos "кездеме", "устун" же "таяк" ("туруу" маанисинде) logos, "окуу же илим" дегенди билдирет. Демек, гистология тирүү жандыктардын организмдерин түзгөн минималдуу структураларды (ткандарды) изилдейт. 

Өсүмдүктөр гистологиясы

Жаныбарлар гистологиясы

Меристема

Туруктуу

(пайда кылуучу) ткань

(адистешкен)

ткань

Келип чыгышы, түзүлүшү, аткарган кызматы боюнча өсүмдүктөрдүн 6 система ткандары бар. Алар т уруксуз жана туруктуу болуп экиге бөлүнүшөт.

Өсүмдүктүн ткандары

Туруктуу (адистелген) ткандар

Туруксуз ткандар

Түзүүчү

• Жабуучу
• Механикалык
• Өткөргүч
• Негизги (белендөөчү)
• Бөлүп чыгаруучу

( пайда кылуучу, меристема)

• Биринчилик меристема
• Экинчилик меристема

Түзүүчү ( пайда кылуучу, меристема) ткандар

Ткандын аты гректин (meristes)-бөлүнгүч деген сөзүнөн келип чыккан.Түзүүчү ткандардын (меристеманын) клеткалары тынымсыз бөлүнүүгө жөндөмдүү болушат. Бул ткандын биологиялык мааниси: клеткаларынын бөлүнүп, жаңы клеткаларды пайда кылып өсүмдүктөрдүн өсүшүн камсыз кылышында. Меристеманын клеткалары паренхималык формада жука чел кабык менен капталган, ядросу жакшы өөрчүгөн тирүү клеткалардан турат.

Өсүү зонасы

Бөлүнүү зонасы

Түзүүчү (пайда кылуучу) ткандар келип чыгышы боюнча биринчилик жана экинчилик меристемалар болуп бөлүнөт.

Түзүүчү

( пайда кылуучу, меристема)

Биринчилик меристема

Экинчилик меристема

Биринчилик меристема промеристема (грек. pro- мурдагы meristeme) деп аталат. Сабактын жана тамырдын өсүү чокусу промеристемадан турат. Биринчилик меристемага:

Экинчилик меристемага каптал меристемалары:

• чоку же уч меристемасы
• каптал меристемасы (прокамбий, перицикл)
• интеркаляр (арасына коюлган)

• камбий
• пробкалуу камбийи-филлоген

Туруктуу (адистелген) ткандар:

өсүү конусу

1. Жабуучу ткандар

Коргоо кызматын аткарып, өсүмдүктөрдү айлана-чөйрөнүн жагымсыз таасиринен, ашыкча буулануудан сактап турат. Бул ткань үчкө бөлүнөт:

• эпидерма
• перидерма
• кабык

жалбырак бүчүрлөрү

колтук бүчүрлөрү

дерматоген

периблема

плерома

Сабактын өсүү чекити

• Механикалык ткандар

Өсүмдүктөргө катуулукту жана бекемдикти берип турушат. Алар үч түргө бөлүнөт:

• колленхима
• склеренхима
• склереиддер (таш клеткалар)

3. Өткөрүүчү ткань

Өсүмдүктүн денесиндеги азык заттардын ташылышын камсыздайт. Бул процесс сабак жана тамырдын өткөрүүчү ткандары – ксилема жана флоэма түтүктөрү аркылуу жүрөт.

элек сымал

түтүкчө

өткөрүүчү

түтүк

жыгач

кабык

паренхимасы

паренхимасы

кабык

буласы

жыгач

буласы

жандоочу

клетка

флоэма

ксилема

Өткөрүүчү ткань

Органикалык заттар

Флоэма

(була)

Ксилема

(жыгач)

Фотосинтездин продуктуларын жогортон төмөн карай башка органдарга жеткирүү

Суу жана анда эриген минералдык туздар төмөндөн жогору карай тамырдан өсүмдүктүн бардык денесине ташылат.

жылдык шакекчелердин пайда болушуна катышат

Флоэмада тирүү клеткалардан турган элек сымал түтүктөр болот.

Ксилемада өлүү клеткалардан турган өткөрүүчү түтүктөр жана трахеиддер болот.

Суу

минералдык туздар

Тажрыйба жүргүзүү

Эгерде ак гүлдөрдү тамак-аш боёгуч эритмелери бар идиштерге салышса, анда боёктор кошулган суу сабактын өткөргүч кыртышын бойлоп көтөрүлүп, гүлдөрдү боёктун түсүнө боёйт.

Жазында канттын запасы топтолгон кайыңдын ширеси тамырдан өткөрүүчү ткань (жыгач) аркылуу өйдө карай агып баштайт. Муну кайыңдын түбүнө тешип, ага түтүк салып, кайыңдын ширесин алгандар колдонушат.

4. Негизги же белендөөчү ткань

Башка ткандардын ортосундагы мейкиндикти толтурат. Өсүмдүктүн сабагынын кесилишинде негизги ткандын бүтүн жана өткөргүч ткандардын ортосундагы мейкиндикти толтурганын көрүүгө болот.

Негизги ткандын клеткалары тирүү жана ичке клетка стенкаларына ээ. Негизги ткандын клеткаларында азык заттар түзүлүп, алар газ алмашууга катышып, заттарды топтошот. Мисал: Картошка целлюлозасы крахмал топтоло турган негизги ткандын клеткаларынан турат.

Сабактын туурасынан кеткен кесилишинде ткандардын жайгашуусу

5. Бөлүп чыгаруучу ткань

Өсүмдүктөрдүн зат алмашуу процессинде кээ бир заттарды (эфир майын, суу, туз, нектар ж.б.) сыртка бөлүп чыгарышат. Ал эми заттарды ичке бөлүп чыгаруучу ткандар бөлүп чыгарган заттарын – негизги паренхиманын клетка маңызында же атайын бөлүп чыгарган заттарды топтогон жайларында сакташат.

Бышыктоо үчүн тесттик суроолор

• Гистология- эмнени окутуп үйрөтүүчү илим?

А) тирүү организмдердин түзүлүшүн изилдөөчү илим

Б) тирүү жандыктардын организмдерин түзгөн минималдуу түзүлүштөрдү изилдейт

В) өсүмдүктөрдүн, жаныбарлардын сырткы түзүлүшүн изилдейт

2. Өсүмдүк сабагынын кесилишинин сүрөтүн карап, текстти толуктаңыз

Сүрөттө өткөрүүчү ткань кайсы тамга менен көрсөтүлгөн?

А) B Б) A В) C

Анын функциясы:

А) өсүмдүктү суунун ашыкча буулануусунан коргоо

Б) суунун жана азык заттардын кыймылы

В) өсүмдүктүн негизги бөлүгүн түзүү

Бышыктоо үчүн тесттик суроолор

• Гистология- эмнени окутуп үйрөтүүчү илим?

А) тирүү организмдердин түзүлүшүн изилдөөчү илим

Б) тирүү жандыктардын организмдерин түзгөн минималдуу түзүлүштөрдү изилдейт

В) өсүмдүктөрдүн, жаныбарлардын сырткы түзүлүшүн изилдейт

2. Өсүмдүк сабагынын кесилишинин сүрөтүн карап, текстти толуктаңыз

Сүрөттө өткөрүүчү ткань кайсы тамга менен көрсөтүлгөн?

А) B Б) A В) C

Анын функциясы:

А) өсүмдүктү суунун ашыкча буулануусунан коргоо

Б) суунун жана азык заттардын кыймылы

В) өсүмдүктүн негизги бөлүгүн түзүү

3. Кайсы сүрөттө жабуучу ткань көрсөтүлгөн?

А)

Б)

В)

4. Туура сөздөрдү тандоо менен текстти туура түзүңүз?

Өткөрүүчү ткань - түтүк сымал ... узун клеткалардан турат. Өсүмдүктөдүн ... өткөргүч ткандардын боолору болот. Бул тканда трахеиддер жана ... болот.

А) тирүү, жалбырактарында гана, түтүктөр

Б) тирүү же өлүү, сабагында жана жалбырактарында, элек сымал түтүкчө

В) өлүү, гүлдөрүндө, өткөрүүчү түтүктөр

5. Сууда эриген заттардын өсүмдүктүн сабагы боюнча жылышын далилдеген эксперимент кайсы тканга таандык?

А) жабуучу ткань Б) бөлүп чыгаруучу ткань В) өткөрүүчү ткань

3. Кайсы сүрөттө жабуучу ткань көрсөтүлгөн?

А)

Б)

В)

4. Туура сөздөрдү тандоо менен текстти туура түзүңүз?

Өткөрүүчү ткань - түтүк сымал ... узун клеткалардан турат. Өсүмдүктөдүн ... өткөргүч ткандардын боолору болот. Бул тканда трахеиддер жана ... болот.

А) тирүү, жалбырактарында гана, түтүктөр

Б) тирүү же өлүү, сабагында жана жалбырактарында, элек сымал түтүкчө

В) өлүү, гүлдөрүндө, өткөрүүчү түтүктөр

5. Сууда эриген заттардын өсүмдүктүн сабагы боюнча жылышын далилдеген эксперимент кайсы тканга таандык?

А) жабуучу ткань Б) бөлүп чыгаруучу ткань В) өткөрүүчү ткань

6. Бул тканга дал келген сыпаттаманы белгилеңиз?

А) ткань башка ткандардын ортосундагы мейкиндикти толтурат. Бул кыртыштын клеткаларында аш болумдуу заттардын жаралышы пайда болот, алар газ алмашууга катышат, заттардын топтолушун ишке ашырышат

Б) ткань өсүмдүктүн бардык өскөн бөлүктөрүндө кездешет жана башка бардык өсүмдүк ткандарын пайда кылуу үчүн тынымсыз бөлүнүүчү, жыш жыш жайгашкан кичинекей клеткалардан турат.

В) ткань тамырдын, сабактын, жалбырактын бетинде жайгашып, коргоочу функцияны аткарат.

7. ... – башка ткандардын ортосундагы мейкиндикти толтурат. Бул ткандын клеткаларында аш болумдуу заттардын жаралышы пайда болот, алар газ алмашууга катышат, заттардын топтолушун ишке ашырат.

А) өткөрүүчү ткань Б) бөлүп чыгаруучу ткань В) негизги (белендөөчү) ткань

6. Бул тканга дал келген сыпаттаманы белгилеңиз?

А) ткань башка ткандардын ортосундагы мейкиндикти толтурат. Бул кыртыштын клеткаларында аш болумдуу заттардын жаралышы пайда болот, алар газ алмашууга катышат, заттардын топтолушун ишке ашырышат

Б) ткань тамырдын, сабактын, жалбырактын бетинде жайгашып, коргоочу функцияны аткарат.

В) ткань өсүмдүктүн бардык өскөн бөлүктөрүндө кездешет жана башка бардык өсүмдүк ткандарын пайда кылуу үчүн тынымсыз бөлүнүүчү, жыш жыш жайгашкан кичинекей клеткалардан турат.

7. ... – башка ткандардын ортосундагы мейкиндикти толтурат. Бул ткандын клеткаларында аш болумдуу заттардын жаралышы пайда болот, алар газ алмашууга катышат, заттардын топтолушун ишке ашырат.

А) өткөрүүчү ткань Б) бөлүп чыгаруучу ткань В) негизги (белендөөчү) ткань

8. Бул терминдердин жанына тиешелүү түшүндүрмөнүн тамгасын жазыңыз?

Ткань

Тамга

Негизги ткань

Түшүндүрмө

Жабуучу ткань

Өткөрүүчү ткань

• Өсүмдүктүн денесиндеги азык заттардын ташылышын камсыздайт.

В. Башка ткандардын ортосундагы мейкиндикти толтурат. Бул ткандын клеткаларында азык заттар түзүлүп, алар газ алмашууга катышып, заттарды топтошот.

С. Коргоо кызматын аткарып, өсүмдүктөрдү айлана-чөйрөнүн жагымсыз таасиринен, ашыкча буулануудан сактап турат.

9) Паренхималык тканга мүнөздүү эмес белги кайсы?

А) өсүмдүккө таяныч берүү

Б) өсүмдүк органдарында азык заттарды топтоо

В) жалбырактын клеткаларында фотосинтезди ишке ашыруу

Г) клетка аралык боштукта абанын толушу

8. Бул терминдердин жанына тиешелүү түшүндүрмөнүн тамгасын жазыңыз?

Ткань

Тамга

Негизги ткань

Түшүндүрмө

В

Жабуучу ткань

Өткөрүүчү ткань

С

• Өсүмдүктүн денесиндеги азык заттардын ташылышын камсыздайт.

В. Башка ткандардын ортосундагы мейкиндикти толтурат. Бул ткандын клеткаларында азык заттар түзүлүп, алар газ алмашууга катышып, заттарды топтошот.

А

С. Коргоо кызматын аткарып, өсүмдүктөрдү айлана-чөйрөнүн жагымсыз таасиринен, ашыкча буулануудан сактап турат.

9) Паренхималык тканга мүнөздүү эмес белги кайсы?

А) өсүмдүккө таяныч берүү

Б) өсүмдүк органдарында азык заттарды топтоо

В) жалбырактын клеткаларында фотосинтезди ишке ашыруу

Г) клетка аралык боштукта абанын толушу

10) Бөлмө өсүмдүктөрүнүн стомаларынын (үт) активдүүлүгүн кантип камсыз

кылуу керек?

А) өсүмдүк жалбырактарын чаңдан сактоо

Б) жетиштүү топурак менен камсыз кылуу

В) жер семирткичтер менен өсүмдүктөрдү үзгүлтүксүз азыктандыруу.

11) Үт боштукчасынын ачылышын кайсы тамга көрсөтүп турат?

А) С Б) D В) E

12. Төмөндө көрсөтүлгөн клеткалардын кайсынысы эң калың клеткалык кабыкка ээ?

А) колленхима

Б) паренхима

В) склеренхима

10) Бөлмө өсүмдүктөрүнүн стомаларынын (үт) активдүүлүгүн кантип камсыз

кылуу керек?

А) өсүмдүк жалбырактарын чаңдан сактоо

Б) жетиштүү топурак менен камсыз кылуу

В) жер семирткичтер менен өсүмдүктөрдү үзгүлтүксүз азыктандыруу.

11) Үт боштукчасынын ачылышын кайсы тамга көрсөтүп турат?

А) С Б) D В) E

12. Төмөндө көрсөтүлгөн клеткалардын кайсынысы эң калың клеткалык кабыкка ээ?

А) колленхима

Б) паренхима

В) склеренхима