Ով հեռանում է իր կրոնից, անձնասպանորեն կտրում է իր հոգևոր զարկերակը:

Հայոց եկեղեցու առաջին հիմնադիրներն են եղել  սուրբ Թադեոս  (քարոզչության տարիները՝  35 - 43 ) և  սուրբ Բարդուղիմեոս  ( 44 - 60 ) առաքյալները, որոնք հատուկ կոչմամբ անվանվում են Հայաստանի Առաջին Լուսավորիչներ [3] : Նրանց գերեզմանները որպես սրբավայրեր հարգվել ու պահպանվել են պատմական Հայաստանի հարավարևելյան կողմերում գտնվող Արտազի ( Մակու ) և Աղբակի ( Բաշկալե ) վանքերում։ Այսպիսով, հայ եկեղեցին ունի առաքելական ծագում։

• Քրիստոնեության ընդունումը Հայաստանում  տեղի է ունեցել  301  թվականին։ Դա հայ ժողովրդի պատմության մեջ մի դարակազմիկ իրադարձություն էր։  Տրդատ Գ Մեծ  Արշակունին ( 287 - 330 ) աշխարհում առաջինը ճանաչեց  քրիստոնեությունը ՝ որպես պետական, պաշտոնական կրոն:
• Հայոց եկեղեցին սովորաբար վարդապետական անվան կիրառում չի ունեցել. այն կոչվել է Հայաստանյայց (կամ՝ Հայաստանի), Հայոց կամ Հայ անունով, իսկ սուրբ, առաքելական, ուղղափառ կամ այլ կոչումները գործածվում են որպես պատվանուն։ «Առաքելական» անունով այն տարբերվում է  Մերձավոր Արևելքի  քրիստոնեական մյուս եկեղեցիներից:

Ագաթանգեղոսի «Հայոց պատմության» համաձայն, երբ  287  թվականին Տրդատը հռոմեական զորքի օգնությամբ հաղթանակած վերադառնում է  Վաղարշապատ ՝ վերագրավելու իր հոր գահը, ճանապարհին՝  Եկեղյաց  գավառի  Երիզա  ավանում, գոհաբանական զոհեր է մատուցում  Անահիտ  աստվածուհու մեհյանին։ Թագավորի զինակից  Գրիգորը  հրաժարվում է մասնակցել զոհաբերության արարողությանը, քանի որ քրիստոնյա էր։ Հայոց արքան այդ ժամանակ տեղեկանում է նաև, որ Գրիգորը իր հայր  Խոսրովին  սպանող Անակ իշխանի որդին է։ Տրդատ Գ-ն հրամայում է նրան գցել  Արտաշատի  ստորերկրյա բանտը (որն այժմ հայտնի է  «Խոր վիրապ»  անունով), որ սահմանված էր մահապարտների համար։

Գրիգորից բացի Մեծ Հայքում քրիստոնեության տարածմանը և պետական կրոն դառնալուն էապես նպաստել են  Հռիփսիմյանց կույսերը : Ավանդության համաձայն՝ նրանք հռոմեացի կույսեր էին, ովքեր հալածվել էին  Դիոկղետիանոս  կայսեր կողմից և փախել  արևելք : Նրանց թվում էին  սուրբ Հռիփսիմեն ,  Սուրբ Գայանեն ,  Սուրբ Շողակաթը ,  սուրբ Նունեն  և այլք՝ տարբեր տվյալներով մինչև 40 հոգի։ Նրանցից Նունեն (Նինո) հիմնադրում է վրաց եկեղեցին։ Կույսերը նախ երկրպագում են Քրիստոսի տնօրինական տեղերին (Պաղեստինի սուրբ վայրեր) և ապա  Եդեսիայի  վրայով անցնում  Մեծ Հայք ՝ հաստատվելով Վաղարշապատ մայրաքաղաքի մոտ՝ հնձաններում։ Տրդատը ցանկանում է ամուսնանալ  Հռիփսիմե  կույսի հետ, սակայն մերժում է ստանում։ Ի պատասխան դրա՝ 300 թվականին հրամայում է բոլոր կույսերին մահապատժի ենթարկել [6] :

• Կույսերի նահատակությունից հետո հայոց արքան ջղային ծանր հիվանդություն է ստանում։ Ավանդույթի համաձայն՝ այդ հիվանդությունը որակվում է խոզակերպությամբ։ Թագավորի քույրը՝  Խոսրովիդուխտը , մի քանի անգամ երազ է տեսնում, որ Տրդատին կարող է բուժել միայն Արտաշատում բանտարկված Գրիգորը։ Նրան ազատում են բանտարկությունից և հանդիսավոր կերպով ընդունում մայրաքաղաք Վաղարշապատում։ Գրիգորը նախ ամփոփում է նահատակ կույսերի մարմինները, ապա 66 օր քարոզում քրիստոնեության լույսի մասին ու բժշկում թագավորին։ Տրդատ Գ-ն և ողջ արքունիքը մկրտվում են. քրիստոնեությունը հռչակում է պետական կրոն [7] :

• Անուրանալի է հայ քրիստոնեական եկեղեցու դերակատարությունը հայոց պատմության մեջ: Երբ  Հայաստան ը զրկվեց անկախ պետականությունից, Հայոց եկեղեցին իր վրա վերցրեց հայ մշակույթի պահպանման ու զարգացման ծանրությունը և ազատագրական շարժումները գլխավորելու մեծ առաքելությունը: Դարեր շարունակ այն ժողովրդին դաստիարակել է հայրենասիրության և ազգային գիտակցության ոգով:

• Հայաստանում քրիստոնեության հռչակումը որպես պետական կրոն ազգապահպան մեծ նշանակություն ունեցավ: Հայաստանում քրիստոնեության պետականորեն ընդունումից հետո ավանդաբար պահպանվեցին հնուց եկող շատ տոներ ու ծեսեր: Դրանք դարձան ազգային եկեղեցական տոներ՝ Ամանոր, Տրնդեզ, Բարեկենդան,Վարդավառ, Խաղողօրհնեք և այլն: Մեծ վերելք ապրեց հայկական ճարտարապետությունը: Նախաքրիստոնեական ճարտարապետության ոճերի համադրմամբ առաջացավ եկեղեցաշինությունը , ստեղծվեցին խաչքարեր: Հայ  եկեղեցաշինությունը գոհարները հարստացրին համաշխարհային մշակույթի գանձարանը :

Շնորհակալություն