Өзгөрмө ток өзгөрмө токтун генератору

Практикалык сабак №9

Сабактын темасы : Өзгөрмө ток. Өзгөрмө токтун генератору.

Сабактагы өтүлүүчү материалдар жана тапшырмалар:

• Өзгөрмө ток аргасыз электрдик термелүү экенин аныкташат;

• Токтун жыштыгы, магниттик индукция агымын билишет;

• Маселе иштөө;

Сабактын критерийлери:

• Турактуу ток менен өзгөрмө токту айырмаласа;

• Токтун жыштыгын билсе;

• Маселе иштей алса;

• Биргелешип иштөө менен студенттердин коммуникациялык инсандык сапаттары калыптанса;

• Сабакка активдүү катышса;

Кайталоо үчүн жана жаңы темага өбөлгө түзүүчү суроолор:

• Басаңдабас электр-магниттик термелүүлөр кантип алынат?

• Лампалык генератордун иштөө принциби кандай?

• Аргасыз электр-магниттик термелүүлөр кантип кандай болот?

• Контурда аргасыз электр-магниттик термелүү качан пайда болот?

Жаңы теманы түшүндүрүү:

Өткөн темаларда контурдагы эркин жана аргасыз болуучу электр-магниттик термелүүлөр каралды Алардын ичинен контурда болүүчу эркин электрдик термелүү бат эле өчүп калат.Ошого байланыштуу мындай термелүүлөр практика жүзүндө колдонулбайт.Ал эми аргасыз өчпөөчү термелүүлөр зор практикалык мааниге ээ болот.

Өндүрүштө,үй-тиричилигинде колдонулуучу өзгөрмө ток аргасыз электрдик термелүүнүн натыйжасы болуп эсептелет.Ток күчү жана чыңалуу убакыттын өтүшү менен гармониялык закон боюнча өзгөрөт.Ошентип,өзгөрмө ток модулу жана багыты боюнча мезгил мезгили менен өзгөрүп туруучу ток болуп эсептелет.

Чыңалуу жана ток күчү толук бир термелүү жасоочу убакыт аралыгы өзгөрмө мезгили Т болуп эсептелет.

T = (20.1).

Өзгөрмө токтун убакыт бирдиги ичиндеги термелүү мезгил саны өзгөрмө токтун жыштыгы деп аталат. Жыштык термелүү мезгилинде тескери чоңдук:

= (20.2).

Электр-техникалык өндүрүштөрдө,үй-тиричилигинде секундасына 50 мезгилдүү жыштыктага,башкача айтканда секундасына 50 термелүү жасоочу ( =50 Гц (герц)) өзгөрмө ток колдонулат. =2 чоңдугу айланма жыштыкты берет.Мындай ток төмөнкү жыштыктагы ток деп аталат. Практика жүзүндө атайын максат үчүн жыштыгы миллиондогон герц болгон ток да колдонулат,мындай жогорку жыштыктагы ток делинет.

Өзгөрмө электр тогу электр станцияларындагы генератор аркылуу пайда болгон. Өзгөрмө токту алуу үчүн колдонуулушу машинаны өзгөрмө токтун генератору деп аталат. Электр генераторунда механикалык энергия электр энергиясына айланат.

Мындай генератордун жөнөкөй модеми болуп,турактуу магнит талаасында айлануучу өткөргүч зымдан жасалган төрт бурчтуу рама эсептелет.Аянты S болгон зымдан жасалган төрт бурчтуу раманы кесип өтүүчү магниттик индукциянын агымы Ф, рамага түшүрүлгөн нормал менен магниттик индукциясынын векторунун ортосундагы α бурчунун косинусуна пропорцианалдуу (28-сүрөт).

Ф=BS cos α (20.3).

Рама бир калыпта айланган учурда α бурчу убакытка түз пропорциялаш чоңойот. α= 2 nt. (20.4). мында n- айлануу жыштыгы. Ушуга

байланыштуу магниттик индукциянын закон боюнча өзгөрүүгө дуушар болот:

Ф=BS cos 2 nt

мындагы 2 n магниттик агымдын 2 секунда ичиндеги термелүү санын туюнтуп,термелүүнүн циклдик жыштыгын берет.

Ф=BS cos t. (20.5).

Электр-магниттик индукция закону боюнча рамадагы индукциянын э.к.к магниттик индукция агымынын өзгөрүү ылдамдыгынын б.а магниттик индукция агымынын убакыт боюнча туундусунун минус белгиси менен алынганына барабар.

e

Бул жердеги B,S жана турактуу чоңдуктар болгондуктан алардын көбөйтүндүсүн бир эле тамгасы менен белгилеп койсок болот.

индукциянын э. к. к-нүн амплитудасын туюнтат. Анда е= sin t; же = sin (20.6)

Синустан максимум мааниси бирге барабар. Демек (20.6) формуласындагы Є рама айланган кезде анда пайда болуучу э.к.к-нүн максималдуу чоңдугун көрсөтөт. Э.к.к-нүн синусоидалдык өзгөрүүсү 29-сүрөттө график түрүндө көргөзүлгөн.

Өзгөрмө токтун көз ачып жумганча болгон чоңдуктарын кичине тамга менен,

ал эми максималдуу,амплитудалыктарын баш тамга аркылуу белгилөө кабыл алынган. Мисалы,ток күчүнүн көз ачып жумганча

болгон мааниси тамгасы аркылуу белгиленсе, амплитудалыгы менен белгиленет. Ошондой эле чыңалуу да u жана тамгалары менен белгиленет. (20.6) формуласындагы өзгөрмө токтун айланма жыштыгы раманын магниттик талаадагы айлануу ылдамдыгы менен дал келет. Ал эми өзгөрмө токтун өзгөрүү мезгили Т раманын айлануу мезгилине барабар.

Бышыктоо: Мисал иштөө.

№946 Р. Эгер контурдун индуктивдүүлүгүн 0,1 мкГн ден 10 мкГн ге чейин,ал эми сыйымдуулугун 50 пФ ден 5000 ПФ га чейин пределдерде өзгөртүүгө мүмкүн болсо,анда контурдагы өздүк термелүүнүн жыштыгынын диагнозу кандай?

№ 947. Конденсатордун сыйымдуулугу 50 пФ болгондо,эркин термелүү жыштыгы 10МГц болуш үчүн,термелүү контуруна кандай индуктивдүүлүктү туташтыруу керек?

Берилди: Формула: Чыгаруу:

L=? Жообу:

Үй тапшырмага берилүүчү суроолор.

1. Өзгөрмө ток менен турактуу токтун айырмасы кандай?

2. Өзгөрмө токтун мезгили эмнеге барабар?

3. Өзгөрмө токтун жыштыгы деп эмнени айтабыз?

4. Генератордун иштешин айтып бергиле.

Баалоо: Студенттер баалоо критерийлеринин негизинде бааланат