План урока "Аметхан Султан"

Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение

«Средняя общеобразовательная школа № 42 имени Эшрефа Шемьи -заде» Муниципального образования городской округ Симферополь

Республики Крым

Учуджы-сынавджы Амет-Хан Султаннынъ излеринден.

5-джи сыныф ичюн дерс конспекти

Меметова Азиза Солижоновна

къырымтатар тили ве эдебияты оджасы,

къырымтатар тили ве эдебияты МБ реиси.

2015 с.

Мевзу: Учуджы-сынавджы Амет-Хан Султаннынъ излеринден.

Макъсад: 1. Талебелерге Улу Ватан дженкининъ къараманы Аметхан Султана акъкъында малюмат бермек.

2. Балаларда къараманымызнынъ мисильсиз теджрибе ве къабилиетине меракъ ашламакъ.

3. Оларгъа ватанперверлик, миллий гъурур дуйгъусыны ашламакъ.

4. Талебелернинъ тиль хазинесини байытмакъ.

Дерснинъ чешити: хатырлав дерси.

Донатма: языджынынъ фотосуретлери, дерслик, лугъат сёзлери, Къырым манзаралары.

ДЕРСНИНЪ КЕТИШАТЫ:

1.Тешкилий къысым: Селямлашув. Невбетчинен субет:

Бугунь мен невбетчим. Бугунь октябрьнинъ он экиси, базарэртеси куню. Эвге бойле вазифе берильген эди: Эшреф Шемьи–заденинъ «Алиме» поэмасыны окъуп битирмек, лугъат сёзлерини огренмек.

2.Эв вазифесини сорав. Оджа: Талебелер, кечкен дерсте биз Къырым халкъынынъ садыкъ къызы Алиме Абденнанованен таныш олдыкъ ве бу партизан къызы акъкъында поэманы окъудыкъ (слайд №1).

Суаллер:

1. Бу икяеде тасвирленген вакъиа не вакъыт ве не ерде олып кече?

2. Алименинъ тышкъы корюнишини тарифленъиз.

3. Анягъа насыл иш бериле? Бойле телюкели ишни насыл адамлар беджере биле?

4. Гизли тешкилят азалары насыл ишлер беджере эдилер?

5. Не себептен гитлерджилер гизли тешкилят азаларыны тутып алдылар?

6. Бу къараманлар озь джаныны не огъурында феда эттилер?

Оджанынъ нетиджелев сёзю: Демек, балалар, Алиме Къырымнынъ ватанпервер къызы оларакъ озь ана топрагъына, халкъына садыкъ къалды. Бу федакяр къызнынъ шерефине сокъакълар адландырыла, йыр ве шиирлер языла. Эшреф Шемьи-заде насиат эткени киби, къызларгъа Алиме ады бериле. Мен эминим, Алиме Абденнанова ве онынъ киби инсанларны биз ич бир вакъыт унутмамыз.

Балалар, Алиме акъкъында насыл эпитетлер айтмакъ мумкюн? - Джесюр, федакяр, садыкъ, ватанпервер, адалетли, чыдамлы (слайд №2).

3.Дерснинъ макъсат ве вазифелерини илян этюв.

Оджанынъ кириш сёзю: Янъы мевзу илян этиле ве дефтерлерде яздырыла. Макъсат ве вазифелер илян этиле (слайд №3).

Балалар, бугунь биз дерсимизде экинджи джиан дженкинде дефаларджа дженлешкен къараманлар акъкъында сёз юрсетеджемиз.

Оджа: Я сиз насыл къараманларымызны билесиз? (талебелернинъ джевабы) Машалла, талебелер, сиз озь халкъынъызнынъ къараманларынъызны биле экенсиз. Мен сиз айтып кечкен къараманларнынъ джедвелини девам этмек истейим. Дикъкъатынъызны джельп этем. (слайд№4) (экранда къырымтатар учуджыларнынъ фоторесимлери корьсетиле ве оджа оларны коминтирлей)

Мансур Мазинов,Мустафа Велишаевич, Мемет Якубов в.и.)

Советлер бирлигининъ эки дефа къараманы, сынавджы-учуджы Аметхан Султаннынъ къараманлыгъынен таныш оладжамыз. Онынъ чокъ меракълы дженкявер учушларыны, Ватаны Къырымны сонъ дереджеде севгенини, миллий арекетте энъ огде турып дефаларджа миллетини къорчалагъаныны хатырлайджамыз. (слайд№5)

1. Янъы мевзуны анълатув.

Талебелер, дерс девамында расткельген сёзлернинъ базылары тахтада язылгъан. Дикъкъатынъызны джельп этем. (слайд№6)

Талапкяр (тырышкъакъ) - требовательный

нумюнели - образцовый

теджрибели - опытный

сынавджы- испытатель

мукяфат- награда

вуджут- тело, организм

низам- дисциплина, порядок

акъ-укъукъ-право, права

унван-звание

Балалар, келинъиз, бугунь бойле чалышайыкъ: мен Аметхан Султаннынъ аятыны, къараманлыкъларыны къысымларгъа болип айтырым, сиз исе эр къысымгъа суаль къоюнъыз.

Талебелер, бу йыл, 2015 сенеси окьтябрь 25 куню Улу Ватан дженкининъ эки дефа къараманы, СССРда хызмет косьтерген сынавджы-учуджы, Франциянынъ фахрий учуджысы Аметхан Султаннынъ догъгъанына 95 йыл тола.

Амет-Хан Султан 1920 сенеси октябрь 25 куню дагълар этегинде ерлешкен Алупка шеэринде дюньягъа кельди (слайд №7) Бабасы Султан агъа-доъма Дагъыстанлы, анасы Бекир Садла къызы Насибе апте-къырымтатары. (слайд№8) Балалыкътан коклерге севда олгъан Аметхан учуджы олмагъа авеслене. Еди йыллыкъ къырымтатар мектебини битирген сонъ, демирёл ФЗУда окъуй ве Акъмесджит аэроклубына къатнай.(слайд№9) Сонъра Къачыдаки арбий учуджылар мектебинде бир йыл окъуды. 20 яшында къырыджы-учуджы олды.

(Аметхан къайда ве не вакъыт догъды? О, насыл окъув юртларында окъуды?)

Экинджи джиан дженки башлангъанда о, Одесса арбий округы 4-инджи къырыджы авиапол эркянында Кишинев дживарында хызмет этти. Назарий азырлыгъы, низами къаттылыгъы, арбий машинаны идаре этюв усталыгъы ичюн 1941 сенеси къырыджы учуджылар болюгининъ командири этип таинленди.

(Аметхан экинджи джиан дженки башлангъанда къаерде хызмет этти?)

1942 сенеси Ярославль шеэрининъ устюнде Аметхан Султан чарпышмада душманнынъ учагъыны къуршунлап ёкъ этип оламагъан сонъ, «Таран» усулынен ала. Аметхан Султан «Юнкерс-88» ге учагъынынъ къанатынен барып урула, душман учагъынынъ къурсагъына саллана. Аметхан исе парашютнен ашагъы эне. Тамам бу дженкявер урушындан сонъ Аметханнынъ ады эфсанеге чевириле ве Ярославль шеэр мудафаа комитети тарафындан Ленин орденинен мукяфатландырыла. Аметханнынъ бу къараманлыгъы акъкъында Франсуа де Жоффр «Нормандия-Неман» совет-франсыз авиаполкынынъ учуджысы бойле хатырлай: (слайд№10)

-- Мен достум, мойор Аметхан Султан акъкъында токъталмай айтмакъ истейим. О, мешур таранны биринджи къуллангъан учуджилардан биридир. Сиз таран не олгъаныны билесинъизми? Бу, рус учуджысынынъ энъ юксек федакярлыгъыдыр, о, къуршуны биткен сонъ озюнинъ машинасыны самолётнынъ устюне ташлай ве оны озь машинасынен барып ура.

(Насыл къараманлыгъы ичюн Аметхан Султан Ленин орденинен мукяфатландырылды?)

1942 сенеси Сталинград дживарында 9-инджи гвардия полкына энъ яхшы къырыджылар сырасында алынды. Онынъ эскадрилиясына душманнынъ 40 учагъынен тутушмагъ сырысы кельгенде, олар гъалип чыкъалар.(слайд№11)

Аметхан Султан эскадрильясынынъ учакъларында уджюм эткен къарталларнынъ ресимлери олгъан. Бу учакъларны душманлар четлеп кечкенлер. А.В.Ворожейкин- Советлер Бирлигининъ эки дефа къараманы , авиация генерал-майоры буны бойле хатырлай: (слайд№12)

-- Немселер: «Ахтунг!Ахтунг! АвадаАметхан Султан!» деген тенбиени эшиткенде, шашмалап башлай ве чаресини тапып, онынънен расткелишмемеге тырыша эдилер.

(Аметхан Султан эскадрильясынынъ учакъларында насыл ресим сызылгъан? Немселер Аметханны авада олгъаныны эшиткенде озьлерини насыл алып бара эдилер?)

Джек девиринде о, 603 арбий учув япып, 152 чарпышмада иштирак эте, 30 учакъны шахсен, 19 учакъны исе группа эркянында урып тюшюре.

Советлер Бирлигининъ Къараманы унваныны, Ленин ордени ве Алтын Йылдыз медали капитан Аметхан Султангъа 1943 сенеси август 24 бериле. Экинджи дефа бу мукяфат гвардия майоры Аметхан Султангъа 1945 сенеси июль 26 бериле. Дженкнинъ биринджи кунюнден сонъки кунюне къадар урушкъан Аметхан Султан даа 25 яшында ёкъ эди. Къачыдан къанатланып чыкъкъан адий къырымтатар баласы Аметхан Султан озюнинъ дженкявер ёлуны Берлин узеринедже аджайип енъиш иле екюнлей. (слайд№13)

(Аметхан Султан къараманлыкълары ичюн насыл мукяфатларгъа наиль ола? О, озюнинъ дженкявер ёлуны къаерде екюнлей?)

1945 сенеси Аметхан Монино шеэриндеки Арбий ава академиясына къабул этильди, лякин бир къач айдан назарий бильгилер етишмегени маначыгъынен окъувдан азат этильмеси акъкъында ариза яза. Акъикъий себеп исе къырымтатар милетинден олгъаны эди.

1947 сенеси Москва дживарындаки Учув теткъикъ институтына учуджы-сынавджы олып кире. Энъ хафлы экспериментлерини мувафакъиет иле эда эткени ичюн къыскъа заман ичинде 1952 сенеси биринджи сыныф учуджы сынавджы унваныны къазана. Шу сырада айтмакъ керек ки, Аметхан Султан белли учуджы Ю.А.Гагаринни космоскъа учмагъа азырлыкта иштирак этти. (слайд№14) Аметхан Султан тарафындан кечирильген сынавлар совет авиациясынынъ инкишафына буюк сильтем олды. Агъыр сынавларны мувафакъиетнен беджергени ичюн Аметхан Султангъа СССР Девлет мукяфаты «СССРда нам къазангъан учуджы-сынавджы» унваны бериле. О, бу юксек унвангъа такъдим этильген учюнджи инсан эди. Э.В.Елян Советлер Бирлигининъ Къараманы Ту-144 самолётынынъ командири учуджы-сынавджы Аметхан Султанны бойле хатырлай: (слайд№15)

-- Аметхан ойле бир учуджы эди ки, насыл бир ишке тутунмасын, онынъ элинден эр шей келе эди. Бойле экинджи бир сынавджы-учуджыны мен де бильмейим, башкъалары да бильмейлер.

С.Н.Анохин- Советлер Бирлигининъ Къараманы, СССРда нам къазангъан сынавджы-учуджынынъ хатырлавлары: (слайд№16)

-- Озюмнинъ бутюн учуджылыкъ омюримде тап бу дереджеде джумерт истидаткъа малик олгъан башкъа бир учуджыны корьмедим. Аметхан янъы машиналарнынъ ич биринден къоркъмай эди.

(Аметхан Султан дженктен сонъ къаерде ве ким олып чалыша? Тевсилятлы джевап беринъиз.)

Аметхан Султаннынъ кокюсини Ватаннынъ эки «Алтын Йылдыз»ы, учь Ленин ордени, дёрт дане Къызыл Байракъ ордени, Къызыл йылдыз, Александр Невский, Ватан дженкининъ 1 дереджели орденлери яраштыра.(слайд№17)

(Аметханнынъ кокюсини насыл орденлер яраштыра?)

Халкъымызнынъ гъуруры олгъан Аметхан Султан 1971 сенеси февраль1 куню янъы самолёт сынавы вакъытында къартал киби кокте эляк олды. Аметхан Султан Москвадаки Новодевичье мезарлыгъында дефн этильди.(слайд№18)

(Аметхан Султан къачынджы сенеси эляк олды? Къаерде дефин этильди?)

Онынъ адыны Акъмесджиттеки мейдан, Къырымнынъ ве бунынъ киби де Волгоград, Жуковский, Махачкала шеэрлерининъ сокъакълары ташымакъталар. Онынъ адынен аэроклуб, мектеп адландырылды, Алупка шеэринде Аметхан Султан музейи чалышмакъта. Онъа багъышлап нидже-нидже атешин шиирлер язылды, тюркюлер йырланды. (слайд№19-20)

(Онынъ элякындан сонъ халкъ онъа олгъан урьмет ве севгисини насыл арекетлеринде косьтерди?)

Оджа суаль-джевапны екюнлей: Джесюр, къоркъу бильмез, къырымтатар халкъынынъ садыкъ огълу Аметхан Султанны халкъ пек севе. Аметхан Султанда акъ-укъукъсыз алчатылгъан озюнинъ къырымтатар халкъыны анъы ве къанынен, озюнинъ букюльмез вуджудынынъ эр бир дамарынен севе эди. Миллий арекетте фааль иштирак эте, миллетнинъ акъ-укъукъыны тиклемек ичюн куреш алып бара.

Балалар, Аметхан Султан акъкъында насыл эпитетлер айтмакъ мумкюн?

Джесюр, федакяр, виджданлы, шерефли, садыкъ, ватанпервер, адалетли, чыдамлы, талапкяр, мерд, акъыллы, акъикъатсевер, курешчи,

нумюне, шереф, мисильсиз, адалетли, теджрибели, учуджы, сынавджы, истидатлы, низамлы, уста. (слайд№21

Пекитюв: Бугунь дерсте насыл къараман акъкъында айтылды? Тизильген суаллер текрарлана, джеваплар бериле. Джевапларда янъы сёзлер ишлетиле (нумюне, шереф, мисильсиз, адалетли, теджрибели в.и.)

Оджанынъ нетиджелев сёзю: Демек, балалар, Арслан юрекли, мисильсиз теджрибелерни эда эткен къабилиетли сынавджы, озь халкъынынъ агърысыны даима юрегинден кечирген, миллетине садыкъ къалгъан, адалетли Аметхан Султан эпимиз ичюн нумюнедир.(слайд№22)

Эв иши: Дерсликте с. 162-163, конспектлерни окъумакъ, лугъат сёзлерини огренмек. (слайд№23)