Популяциянын мүнөздөмөсү

ПОПУЛЯЦИЯНЫН МҮНӨЗДӨМӨСҮ

Даярдаган: Нурманова Батма Арзыкуловна

САБАКТЫН МАКСАТЫ

Популяциянын негизги мүнөздөмөлөрүн: жаштыгы, саны, жаш курагы, өсүү темпи, популяциянын өсүшү, жыныстык курамы, өлүмү жана төлүн айырмалап талдоо

Популяциянын мүнөздөмөлөрү анын динамикасын, туруктуулугун жана жашоо шарттарына болгон ылайыкташуу деңгээлин аныктайт.

1. ПОПУЛЯЦИЯНЫН ЖАШТЫГЫ (ӨМҮР УЗАКТЫГЫ)

Бул популяциядагы индивиддердин орточо өмүр узактыгын көрсөтөт. Түрдүн жашоо циклине жана чөйрөнүн шарттарына жараша ар кандай болушу мүмкүн.

Факторлор:

• Генетикалык өзгөчөлүктөр Экологиялык шарттар (азык, климат, жырткычтар) Оорулар жана стресс факторлору
• Генетикалык өзгөчөлүктөр
• Экологиялык шарттар (азык, климат, жырткычтар)
• Оорулар жана стресс факторлору

Мисал: пилдердин популяциясы 60-70 жыл жашаса, келемиштердики 2-3 жыл жашайт.

Маселе: Популяциянын курактык пирамидасы

Бир токойдогу бугулардын популяциясы төмөнкүдөй бөлүштүрүлдү:

• Жаштар (0-2 жаш): 600 Өспүрүмдөр (3-7 жаш): 300 Чоңдор (8-12 жаш): 100
• Жаштар (0-2 жаш): 600
• Өспүрүмдөр (3-7 жаш): 300
• Чоңдор (8-12 жаш): 100

Суроо:

• Бул популяциянын жаштык түзүлүшү туруктуу, өсүп жаткан же кыскарган популяцияга жатабы? Эгерде ар жылы чоңдордун 30% өлсө, 2 жылдан кийин чоңдордун саны канча болот?
• Бул популяциянын жаштык түзүлүшү туруктуу, өсүп жаткан же кыскарган популяцияга жатабы?
• Эгерде ар жылы чоңдордун 30% өлсө, 2 жылдан кийин чоңдордун саны канча болот?

Чыгаруу :

• Өсүп жаткан популяция, анткени жаштардын саны чоңдордон бир топ көп. Учурдагы чоңдордун саны: 100
• Өсүп жаткан популяция, анткени жаштардын саны чоңдордон бир топ көп.
• Учурдагы чоңдордун саны: 100

• 1-жылды эсептейбиз: 100 × 0.7 = 70 (тирүү калгандары) 2-жылды эсептейбиз: 70 × 0.7 = 49 (тирүү калгандары)
• 1-жылды эсептейбиз: 100 × 0.7 = 70 (тирүү калгандары) 2-жылды эсептейбиз: 70 × 0.7 = 49 (тирүү калгандары)
• 1-жылды эсептейбиз: 100 × 0.7 = 70 (тирүү калгандары)
• 2-жылды эсептейбиз: 70 × 0.7 = 49 (тирүү калгандары)

✅ Жооп: 2 жылдан кийин чоңдордун саны болжол менен 49 болот

Маселе: Популяциянын жаштык катышы

Айыл чарба аймагында жашаган чөөлөрдүн популяциясын окумуштуулар изилдеп, төмөнкү маалыматтарды алышты:

• 0-1 жаштагылар – 50% 2-5 жаштагылар – 30% 6 жаштан жогоркулар – 20%
• 0-1 жаштагылар – 50%
• 2-5 жаштагылар – 30%
• 6 жаштан жогоркулар – 20%

Суроо:

• Бул популяциянын жаштык структурасы кандай (жаш, туруктуу же картаюуда)? 6 жаштан улуу чөөлөрдүн өлүү коэффициенти 40% болсо, кийинки жылы бул топто канча чөө калат?
• Бул популяциянын жаштык структурасы кандай (жаш, туруктуу же картаюуда)?
• 6 жаштан улуу чөөлөрдүн өлүү коэффициенти 40% болсо, кийинки жылы бул топто канча чөө калат?

Чыгаруу :

• Популяция жаш , анткени жаштардын саны чоңдордон көп. Учурда 6 жаштан улуу чөөлөр = 20% .
• Популяция жаш , анткени жаштардын саны чоңдордон көп.
• Учурда 6 жаштан улуу чөөлөр = 20% .

Эгерде 1000 чөө болсо:

• 6+ жаштагылар: 1000 × 0.2 = 200 Өлүүчүлүк: 200 × 0.4 = 80 Тирүү калгандары: 200 - 80 = 120
• 6+ жаштагылар: 1000 × 0.2 = 200 Өлүүчүлүк: 200 × 0.4 = 80 Тирүү калгандары: 200 - 80 = 120
• 6+ жаштагылар: 1000 × 0.2 = 200
• Өлүүчүлүк: 200 × 0.4 = 80
• Тирүү калгандары: 200 - 80 = 120

✅ Жооп: Кийинки жылы 6 жаштан улуу чөөлөр 120 болот

2. ПОПУЛЯЦИЯНЫН САНЫ

Бул белгилүү бир убакытта белгилүү бир аймакта жашаган организмдердин жалпы саны. Популяциянын саны туулгандык, өлүм, иммиграция жана эмиграцияга жараша өзгөрүп турат.

Мисал: амазонка токойлорунда 1 км² жерде 200 түрдүү канаттуулар болушу мүмкүн.

ПОПУЛЯЦИЯНЫН САНЫНЫН ӨЗГӨРҮҮСҮНӨ ТААСИР ЭТҮҮЧҮ ФАКТОРЛОР:

• ЖЫРТКЫЧТАРДЫН САНЫ АЗЫК-ТҮЛҮК ЗАПАСЫ КЛИМАТТЫК ӨЗГӨРҮҮЛӨР АДАМ ФАКТОРУ (АҢЧЫЛЫК, ТОКОЙ КЫЮУ Ж.Б.)
• ЖЫРТКЫЧТАРДЫН САНЫ
• АЗЫК-ТҮЛҮК ЗАПАСЫ
• КЛИМАТТЫК ӨЗГӨРҮҮЛӨР
• АДАМ ФАКТОРУ (АҢЧЫЛЫК, ТОКОЙ КЫЮУ Ж.Б.)

Маселе

Бакалардын популяциясы

Көлдүн жээгинде жашаган бакалардын популяциясын изилдеген илимпоздор 200 баканы белгилеп, аларды кайра жаратылышка коё беришти. Бир жумадан кийин сурамжылоодо кармалган 100 баканын ичинен 20сы белгиленген болуп чыкты.

Суроо:

Көлдөгү жалпы бакалардын популяциясын болжолдуу түрдө аныктагыла

Чыгаруу:

Маселе:

Антилопалардын популяциясынын тыгыздыгы

Саваннада 250 км² аймакта 5000 антилопа жашайт.

Суроо :

Популяциянын тыгыздыгын (индивиддер/км²) эсептегиле

Чыгаруу

3. КУРАКТЫК СТРУКТУРАСЫ

Популяциядагы ар кандай курактагы организмдердин катышын билдирет. Үч негизги категорияга бөлүнөт:

• Жаш индивиддер – көбөйө элек Жыныстык жактан жетилгендер – көбөйүүгө жөндөмдүү Карыган индивиддер – көбөйүү жөндөмүн жоготкон
• Жаш индивиддер – көбөйө элек
• Жыныстык жактан жетилгендер – көбөйүүгө жөндөмдүү
• Карыган индивиддер – көбөйүү жөндөмүн жоготкон

4. ПОПУЛЯЦИЯНЫН ӨСҮШҮ

Популяциянын өсүшү – белгилүү бир убакыт ичинде индивиддердин санынын өзгөрүүсү. Ал негизинен туулгандык, өлүм жана миграциянын (келүү жана кетүү) эсебинен жүрөт.

Популяциянын өсүү формуласы:

r = ( b−d)+(i−e)

Мында: r – популяциянын өсүү ылдамдыгы

b – туулгандык деңгээли

d – өлүм деңгээли

• ii – иммиграция (келгендер)
• ii – иммиграция (келгендер)

e – эмиграция (кеткендер)

5. ПОПУЛЯЦИЯНЫН ЖЫНЫСТЫК КУРАМЫ

Популяциядагы эркек жана ургаачы индивиддердин катышын билдирет. Жыныстык курам популяциянын көбөйүү ылдамдыгына түздөн-түз таасир этет.

Жыныстык курамдын түрлөрү:

• Бирдей катыш (1:1) – Көпчүлүк популяциялардын мүнөздүү белгилери.
• Бирдей катыш (1:1) – Көпчүлүк популяциялардын мүнөздүү белгилери.

• Мисал: Көпчүлүк канаттууларда жана сүт эмүүчүлөрдө эркек-ургаачы саны дээрлик тең болот. Бир жыныс көпчүлүктү түзөт Мисал: Бал аарыларында жумушчу аарылар (ургаачылар) көбүрөөк, эркек аарылар аз.
• Мисал: Көпчүлүк канаттууларда жана сүт эмүүчүлөрдө эркек-ургаачы саны дээрлик тең болот.
• Мисал: Көпчүлүк канаттууларда жана сүт эмүүчүлөрдө эркек-ургаачы саны дээрлик тең болот.
• Бир жыныс көпчүлүктү түзөт Мисал: Бал аарыларында жумушчу аарылар (ургаачылар) көбүрөөк, эркек аарылар аз.
• Мисал: Бал аарыларында жумушчу аарылар (ургаачылар) көбүрөөк, эркек аарылар аз.

3. Жаш курак боюнча айырмачылыктар

Айрым түрлөр жаш курагына жараша жынысын өзгөртө алат.

Мисал: Балыктардын айрым түрлөрү жашында эркек болуп, кийин ургаачыга айланат (мис., кээ бир деңиз балыктары).

6. ПОПУЛЯЦИЯНЫН ӨЛҮМ ДЕҢГЭЭЛИ

Өлүм – белгилүү бир убакыт ичинде популяциядагы индивиддердин өлүшү.

Өлүм түрлөрү:

• Табигый өлүм – Организмдин карылыгынан улам өлүшү. Экологиялык өлүм – Тамак-аштын жетишсиздигинен, оорулардан же жырткычтардан улам. Кырсыктуу өлүм – Климаттык же экологиялык кырсыктардан улам (мис., өрт, суу ташкыны, уулуу газдар ж.б.).
• Табигый өлүм – Организмдин карылыгынан улам өлүшү.
• Экологиялык өлүм – Тамак-аштын жетишсиздигинен, оорулардан же жырткычтардан улам.
• Кырсыктуу өлүм – Климаттык же экологиялык кырсыктардан улам (мис., өрт, суу ташкыны, уулуу газдар ж.б.).

Мисал:

• Кышында муздак климатка байланыштуу канаттуулардын бир бөлүгү өлүп калышы мүмкүн. Кургакчылык маалында суунун жетишсиздигинен ири млекопитающилердин өлүмү өсөт.
• Кышында муздак климатка байланыштуу канаттуулардын бир бөлүгү өлүп калышы мүмкүн.
• Кургакчылык маалында суунун жетишсиздигинен ири млекопитающилердин өлүмү өсөт.

7. ПОПУЛЯЦИЯНЫН ТУУЛГАНДЫК ДЕҢГЭЭЛИ (ТУУЛГАНДЫК КОЭФФИЦИЕНТИ)

Туулгандык – белгилүү бир убакыт ичинде жаңы индивиддердин пайда болуу деңгээли. Популяциянын өсүү темпи негизинен туулгандык деңгээлине байланыштуу.

Туулгандык факторлору:

• Тамак-аштын жеткиликтүүлүгү Климаттык шарттар Жыныстык курам Генетикалык факторлор
• Тамак-аштын жеткиликтүүлүгү
• Климаттык шарттар
• Жыныстык курам
• Генетикалык факторлор

Мисал:

• Суук климатта кээ бир жаныбарлар (мис., ак аюулар) азыраак туушат. Жагымдуу шарттарда үй коёндору жылына бир нече жолу тукум бере алышат.
• Суук климатта кээ бир жаныбарлар (мис., ак аюулар) азыраак туушат.
• Жагымдуу шарттарда үй коёндору жылына бир нече жолу тукум бере алышат.

Жыйынтыктоо

ҮЙГӨ ТАПШЫРМА

§ 36. Иш дептердеги тапшырмаларды аткаруу, популяциянын мүнөздөмөлөрү кызыктуу мисалдар (эссе)